Është krijuar ideja e gabuar se Shën Pali kishte qenë në Apoloninë tonë dhe kishte ngritur aty një komunitet kristian, i cili do të bëhej fillesa e Krishtërimit në Iliri




Dikur, shum historian shqiptar, pa u thelluar n dshmi t tjera dhe me dshirn q t’i atribuonin historis s Shqipris edhe fakte t rndsishme, citonin nj fjali nga Bibla, n t ciln Shn Pali thoshte: “Mbasi kishin kaluar n Amfiopoli dhe npr Apoloni, mbrritn n Selanik”. Kshtu u krijua ideja e gabuar se Shn Pali kishte qen n Apolonin ton dhe kishte ngritur aty nj komunitet kristian, i cili do t bhej fillesa e Krishtrimit n Iliri.


E uditshme, por kjo hipotez mbijetoi pr nj periudh relativisht t gjat, gati gjysm shekulli. At e formuloi pr her t par teologu Dhimitr Beduli n vitin 1944, n botimin e tij pr historikun e Kishs Ortodokse Autoqefale t Shqipris. Ndrkoh, edhe autor t tjer e cituan kt tez, t ciln e morn t mirqen, duke e shndrruar at pa dashje n tezn zyrtare t historiografis shqiptare. Por n rrethana t tjera, studimet e mvonshme kan nxjerr konkluzionin se Shn Pali nuk ka kaluar n Apolonin e Jonit, por n nj tjetr Apoloni, at t Maqedonis.


N kohn antike gjat procesit t kolonizimit t madh, grekt krijuan prgjat brigjeve t detit Mesdhe 30 qytete me emrin e perndis Apolon. Ndr to, nga m t prmendurat ishin: Apolonia e Iliris, Apolonia e Trakis, Apolonia e Maqedonis, ajo e Detit t Zi, e Cirenajks n Libi etj. Duke qen se ishin shum qytete t tilla, ishte e natyrshme q t dhnat do t ngatrroheshin diku midis tyre dhe do t kishte interpretime t ndryshme, si ndodhi edhe me pasazhin e msiprm t Bibls.


Ndrkoh historiografia botrore e ka vrtetuar faktin se n Maqedonin greke, ruhen edhe sot dshmit pr itinerarin e prshkruar nga Pali gjat predikimeve t tij. Pikrisht n kto vende jan vendosur emrtime q dshmojn kt fakt, duke na plotsuar mozaikun e t dhnave se Pali ka kaluar vetm n Apolonin e Maqedonis dhe jo n Apolonin e Jonit, q ndodhej qindra kilometra larg saj.


Dikur, n ato vite t largta askujt prej kolonistve grek q themeluan qytetin e Apolonis, nuk i shkonte ndrmend se qyteti kushtuar Perndis s diellit, do t bhej nj dit, nj nga qendrat e prhapjes s fes kristiane n rajonin e Iliris s jugut.


Apolonia, e quajtur ndryshe edhe “qyteti i tempujve”, pr shkak t ekzistencs s shum faltoreve pagane, do t bhej “objektivi” i shum misionarve kristian, t cilt prej kauzs s tyre do t bheshin edhe pre e persekutimit t autoriteteve romake. Kjo politik q nisi nga koha e Perandorit Neron n vitin 64 dhe prfundoi n kohn e sundimit t Kostandinit t Madh n vitin 313, la gjurmt e veta jo vetm n Apolonin e dikurshme, por edhe n historin e Krishtrimit.


Apolonia dhe Dyrrahu, si dy kolonit m t vjetra dhe m t rndsishme helene n Iliri, u prfshin hert n procesin e prhapjes s Krishtrimit, i cili n brigjet e Adriatikut Juglindor sht i periudhs apostolike. Ktu mund t veojm si shembull t qart ekzistencn e komunitetit kristian n qytetin e Durrsit qysh n shekullin e par. Dokumentet dshmojn se bashksia e krishter e Durrsit prbhej n vitin 58, nga 70 antar s bashku me familjet e tyre. Peshkopi i par i ksaj bashksie ishte Shn Cezari, i cili u emrua n kt detyr nga Apostulli Pal. Por pas shum vitesh shrbimi ilegal n Durrs, Shn Cezari do t largohet pr t drejtuar komunitetin kristian t Korons n Peloponez. Prpara largimit t tij, ai vendosi n vendin q la vakant, si peshkop t ri t Durrsit Shn Astin. Shrbimi i Shn Astit n Durrs korrespondoi me kohn kur n Rom sundonte Perandori Trajan.


Gjat prndjekjeve q ai organizoi kundr t krishterve, t cilt akuzoheshin si prishs t besimit zyrtar t perandoris, u ekzekutua edhe Shn Asti. Qeveritari romak i Durrsit, Agrikola, e arrestoi dhe urdhroi q ta kryqzonin njsoj si dikur Jezusin. S bashku me Shn Astin, u ekzekutuan duke u mbytur n det edhe shtat t krishter t tjer, t cilt kishin ardhur nga Italia pr t’u strehuar ndaj prndjekjeve.


Ndrkoh, nj histori t prafrt me ngjarjet e zhvilluara n Durrs ekziston edhe pr qytetin e Apolonis, e cila gjendej 80 km n jug t tij. Kshtu, n nj dorshkrim t vjetr q gjendet n bibliotekn e Patrikans s Jeruzalemit, i cili citohet tek libri i mitropolitit t Beratit, Anthim Aleksudhi, me titull:


“Prshkrim i shkurtr i historis s Mitropolis s shenjt t Beratit”, i botuar n Korfuz n vitin 1868, prmendet nj list e 70 apostujve t Krishtit.


Ata u emruan nga Shn Pali si peshkop t komuniteteve kristiane, q gjendeshin ather n Perandorin Romake. Midis tyre n numrin rendor 54, sht shnuar emri i Shn Cezarit, t cilin e prmendm m sipr. Ndrsa posht tij, me numrin rendor 55, sht shkruar emri i peshkopit t Apolonis, Marino. Ky fakt dshmon qart se fillimet e Krishtrimit n Apoloni dhe Dyrrah i prkasin t njjts periudh historike. Ndrkoh, interesante jan faktet q autor dhe burime t ndryshme na japin pr persekutimet ndaj kristianve n Apoloni.


Arkeologu dhe studiuesi i antikitetit, Neritan Ceka, n librin e tij “Ilirt” thot se gjat zhvillimit t kristianizmit ilegal n Apoloni u persekutua Ibasi, i cili ishte nga Athina. Ndrkoh q nuk na jepet koha gjat s cils ndodhi prndjekja ndaj tij. Ndrsa n nj tjetr libr t titulluar “Sinaksari”, i cili flet pr jett e shenjtorve, botuar nga studiuesi dhe historiani kishtar Andrea Llukani, flitet edhe pr martirt kristian t Apolonis.


T till jan quajtur nga kisha t gjith t krishtert, t cilt n shekujt e par pas Krishtit u prndoqn dhe u persekutuan nga autoritetet romake. Kshtu ndodhi edhe me tre djem nga Athina: Feliksin, Hermesin dhe Peregrinin, t cilt kishin ardhur n Apoloni pr t prhapur besimin kristian. N kauzn e tyre ata ishin prkrahur edhe nga t rinj t tjer apoloniat, si ishin: Izaku, Vasili dhe Inoenti.


T gjasht t rinjt e ushtronin besimin ilegalisht n nj shpell pran qytetit t Apolonis, ndrkoh q kjo veprimtari ra n sy t autoriteteve romake. Prefekti Tripont kreu arrestimin e tyre dhe i urdhroi t hiqnin dor nga besimi. Djemt nuk iu bindn dhe ai i kryqzoi n 17 qershor t vitit 283, gjat sundimit t Perandorit Mark Aurel Numeriani. Por pjesa m interesante e ksaj dshmie sht fakti q pohon ekzistencn e shpellave n prapatokn e Apolonis, t cilat u prdorn nga kristiant pr ushtrimin e besimit t ri.


T dhna pr kto shpella na jep edhe Herodoti, i cili tregon se qysh n shekullin e V p. K., aty ruheshin kopet q i kushtoheshin perndis Apolon. Persekutimi 249-vjear ndaj t krishterve mori fund n vitin 313, kur Perandori romak Kostandini i Madh e zyrtarizoi Krishtrimin si fe q mund t ushtrohej lirshm prej qytetarve romak. Kshtu, nisi organizimi kishtar dhe ngritja e kishave anemban perandoris. Brenda nj periudhe t shkurtr Apolonia u shndrrua n peshkopat, e cila ishte nn juridiksionin e Mitropolis s Durrsit. Dokumentet historike dshmojn pjesmarrjen e peshkopve apoloniat n koncilet ekumenike, ku merrnin pjes autoritetet e larta t t gjith kishs.


Kshtu nj peshkop i saj shoqron mitropolitin e Durrsit, Eukaritin, n koncilin e Efesit t vitit 431, ndrsa peshkopi Eusebius merr pjes n koncilin ekumenik t Kalcedonit n vitin 451. Disa vite m pas ky peshkop u largua nga Apolonia, duke e braktisur qytetin q “zoti e kishte braktisur m par”. Trmetet shkatrrimtare t viteve: 234 dhe 345, si dhe zhvendosja e shtratit t Vjoss disa kilometra n jug, bn q, peshkopata e dikurshme t shndrrohej n nj manastir, rndsia e t cilit u ruajt deri diku nga mesi i shekullit t XX. Por, le t kthehemi prsri tek problem i fillimit, pr t vrtetuar se Shn Pali nuk ka qen n Apoloni. Pali sht konsideruar nga shum historian si nj ndr 100 personalitetet m t shquara t historis. Ai pr nga origjina ishte hebre dhe lindi n vitin 4 n qytetin Tars n Kiliki, t Azis s vogl, n Turqin e sotme.


Qysh n rinin e hershme ai mori msime fetare mbi hebraizmin, bile studioi edhe n Jeruzalem me rabinin e njohur, Gamaliel. Pas vdekjes s Jezusit, Pali mori pjes n persekutimet q judenjt s bashku me autoritetet romake u bnin kristianve. Por gjat nj udhtimi q ai bri nga Jeruzalemi n Damask, sipas “legjends” iu shfaq Jezusi, i cili e ftoi t bhej kristian. Kshtu ndodhi metamorfoza, ku Pali nga nj kundrshtar i ashpr i Krishtrimit u shndrrua n predikuesin m aktiv t tij, duke luajtur rolin kryesor n prhapjen e ksaj feje n Perandorin Romake. Gjat veprimtaris s tij ai udhtoi n Azin e Vogl, Greqi, Siri, Palestin, Mesdhe, Malt dhe Itali, duke e shndrruar Krishtrimin nga nj sekt i thjesht hebre n nj fe botrore. Prve veprimtaris misionare, Pali ka meritn se e prpunoi Krishtrimin, ku nga 26 librat e Dhiats s Re, 14 t till u shkruan nga ai. Pr veprimtarin e tij, Pali u burgos nga autoritetet romake n Jeruzalem dhe pas ksaj u drgua pr t’u gjykuar n Rom, ku n vitin 64 u vra. Ai kreu gjat veprimtaris s tij misionare katr udhtime gjithsej. N udhtimin e par ai kreu itinerarin: Antioki (Siri), Qipro, Perge (Turqi), Ikonia (Turqi) dhe q ktu u rikthye prsri n Antioki. N udhtimin e dyt, Pali u nis prsri nga Antiokia dhe udhtoi n Turqin e sotme n Ikonia, Synada, Nike, Kalcedon, Pergam, pr t kaluar Egjeun, duke vazhduar npr Greqi, Samotrak, Amfiopol, Selanik, Athin dhe Korint. Pasi qndroi pak koh n Korint dhe Efes, ai shkoi n Talemorole (Palestin), duke vazhduar prsri misionin drejt Antiokis.


N udhtimin e tret, Pali u nis prsri nga Antiokia dhe ndoqi itinerarin n territorin e sotm Turk: Tarso, Ikonia, Synada, Hereopolis, Laokidea, Efes, Sardi dhe Troade. Pasi kaloi detin Egje ai e vazhdoi m tej udhtimin npr Greqi, ku vijoi n Samotrak, Neapolis, Filipi, Amfiopol, Selanik, Athin, Korint dhe Laris. Me ngritjen edhe ktu t komuniteteve kristiane, ai mori prsri rrugn e rikthimit, duke udhtuar npr: Selanik, Amfiopol, Mitilen, Efes, Mine, Tir (Liban) dhe mbrriti n Jeruzalem. N udhtimin e katrt, Pali u nis nga Jeruzalemi npr Tir, Salamin, Mira, Kret, Malt, Sicili dhe Rom, ku ktu pr arsye q tashm dihen ai u vra n vitin 64. Apolonia, t ciln Pali vizitoi, sht ajo e Maqedonis. Ajo u themelua nga grekt e Kalkidikis, t cilt u vendosn ktu n vitin 421 p. K. pr t’i shptuar ekspedits detare t Athins gjat Lufts s Peloponezit. Lejen pr ndrtimin e qytetit, kolonistt grek e morn nga Mbreti Perdika i Maqedonis. Qyteti q kishte nj siprfaqe m t vogl se Pela, kryeqyteti i Maqedonis, ndodhej n veri t Gadishullit Kalkidik. N vitin 360 p. K., Apolonia e Maqedonis prmendet si polis i pavarur, pavarsisht se ishte territor i Mbretris Maqedonase. Ndrsa gjat periudhs s qeverisjes s Filipit II dhe Aleksandrit t madh, qyteti ishte nj qendr qytetare, ekonomike dhe ushtarake e rndsis s veant. Kjo u dedikohej minierave t floririt q ndodheshin pran tij, buz lumit Amiti. Apolonia prmendet edhe n shkrimet e autorve antik si: Straboni, Tukiditi, Pseudo, Kalisteni etj. Rndsin e tij ky qytet do ta ruaj edhe gjat epoks romake, kur do t prfshihet n rrugn ballkanike t Egnatias. Pikrisht, ky qytet prshkruhet edhe n guidn e Hieroklit n shekullin VI, q ishte nj itinerar udhtimi pr npunsit perandorak. Prshkrimi i saj gjendet n librin “Ilirt dhe Iliria tek autort antik”, ku Apolonia n fjal prmendet si nj ndr 32 qytetet e provincs s Maqedonis.


N kt qytet kaloi Shn Pali gjat udhtimit t tij t dyt, s bashku me Timotheun dhe Siln me synimin pr t shkuar n Selanik, prgjat rrugs Egnatia. Shn Pali bashk me shoqruesit qndroi nj nat n Amfiopol dhe t nesrmen u nis pr n Apolonin e Maqedonis, e cila ishte vetm 47 km larg ktij qyteti. Prej ktej, t nesrmen ai vazhdoi rrugn pr n Selanik. Kshtu, Shn Pali i prshkon kto ngjarje n Bibl, t cilat kan ndodhur n Apolonin e Maqedonis q ndodhet pran detit Egje dhe jo n Apolonin e Jonit, t quajtur ndryshe edhe: Apolonia e Iliris.