Ish-kryeministri i Kosovs, n nj rrfim pr letrsin. Puna studimore me shkrimtart e burgut, nj studim i Fishts q pret t botohet dhe sprova si shkrimtar me prozn e gjat. Bajram Kosumi tregon rrugn e tij me politikn dhe letrsin q prej 30 vjetsh

Pa kostumin e politiks dhe pa t gjitha ceremonit e tjera zyrtare, Bajram Kosumi sht ndodhur mes stendave t librit n Vlor. Ish-kryeministri i Kosovs, aktualisht deputet, ishte ftuar t mbante nj takim me lexuesit n kuadr t panairit t librit “Vlora 2010”. I njohur m tepr si figur politike, Kosumi ka lidhje t ngushta me letrsin, s pari si studiues e pastaj si shkrimtar. N nj bised zhvilluar shum afr stendave ku qytetart por edhe pushuesit n Vlor rrekeshin t’i qaseshin librit e titujve t rinj, zoti Kosumi tregon pr personalitetin e tij letrar. Puna me letrsin e burgut, studimi pr Gjergj Fishtn q pret t botohet dhe disa eksperimente t tijat letrare me prozn.


Zoti Kosumi, ju jeni m shum i njohur si nj figur politike, sesa letrare. Si jan takimet tuaja me lexuesit, ashtu si po ndodh n Vlor?


Gjithmon kur takohem me dik q thot se ka lexuar nj libr timin, sht nj ndjesi e veant, jo thjesht sepse dikush ka lexuar nj libr, por sepse leximi t jep prmasn e njohjes se si shkrimtari apo studiuesi e sheh nj fenomen letrar. Kur e takon nj lexues t till, krijon nj nivel komunikimi. Kjo sht shum e rndsishme dhe t krijon knaqsi.


Si sht raporti juaj me letrsin, me t shkruarin?


Un mbase sot kam emr m shum si politikan, duke qen se prej vitit 1981 jam pjesmarrs n t gjitha lvizjet apo astet kur jan marr vendime t rndsishme pr Kosovn, por kam studiuar letrsin. Un kam hyr n politik si studiues i letrsis, n origjin jam letrar. Nuk mund t them se e kam zgjedhur politikn me dshir, nuk sht shtje pasioni si mund t jet n nj shtet pa probleme t mdha. N momentet kur un jam angazhuar, nuk ka qen politik, por lvizje pr lirimin e Kosovs dhe pr mua ka qen nj detyr q duhej kryer, nj detyr q do ta prmbushte do intelektual, pjestar i elits, inteligjencs apo do qytetar i Kosovs. Un kam hyr pr ta kryer at detyr, por prej letrsis nuk kam hequr dor asnjher. Ka pasur momente kur i kam mbyllur librat n rafte, n kuti apo i kam lidhur me spango e nuk kam besuar se mund t’i hap m. Kshtu ndodhi n fillim t lufts n Kosov, por ka ardhur koha kur i jam kthyer prsri letrsis. Ashtu si ka momente kur politikn e kam ln n plan t dyt dhe i jam prkushtuar trsisht letrsis. Kam ecur n kta dy binar q prej vitit 1981 dhe besoj se do t vazhdoj akoma.


Si studiues i jeni kushtuar edhe letrsis s burgjeve. Si nisi ngacmimi pr t’iu qasur ksaj gjinie?


Ndonse m shum se nj studim un kam shkruar nj libr n frym eseistike, jam munduar t’i afroj nj tem diskutimi historis s letrsis shqipe. Erdhi si pasoj e nj pune rutinore q prfundoi n nj konstatim, t cilin e ofrova pr diskutim n nj libr. N vitin 1991, s bashku me mikun tim poet, Merxhan Avdylin, prgatitm nj botim t titulluar “Libri i liris”, ku pr her t par jan botuar poezit e 5 poetve t burgosur. N at koh n Shqipri ende nuk ishin filluar t botoheshin veprat e atyre q kan shkruar n burgje. Pr ne ishte e papritur gjith buja q pati libri. Nisur nga ky fakt, por duke ditur edhe q n burgjet serbe shum t burgosur kan shkruar qoft poezi, ese, proz, letra, ne i hulumtuam pr t prgatitur librin e dyt “Letra nga burgu”. Jan letra private q t burgosurit ua kan shkruar n vitet ‘82-‘83 familjeve t tyre. T gjitha kan kaluar n censur n nj koh q n Jugosllavi ishte kulmi i komunizmit dhe kur fryma antishqiptare rritej do dit m shum. Ajo q m bri prshtypje ishte fryma liridashse dhe liberale q mbizotronte n ato letra. Deri n vitet ‘90 nuk ka pasur rast q nj autor t jet shprehur m i lir se t burgosurit n ato letra. Mes tyre ishin edhe letrat q vllai im Musli Kosumi i drgonte t dashurs s tij, letra q e mbajtn gjall n burg. Jan materiale q do t nevojiten pr nj libr t tret, ende t pabotuar.


Sipas jush, kjo letrsi duhet t jet nj objekt q duhet t konsiderohet nga studiuesit e letrsis?


E gjith puna q kam
m solli n prfundimin q ky material i shkruar n burg duhet t trajtohet si objekt letrar. Kjo gjini qndron mes letrsis fiktive dhe letrsis reale. N shqip prdoret nocioni letrsi dokumentare, q i shkon afr por nuk e prcakton prfundimisht. T gjitha kto ese, poezi, letra etj., prbjn nj letrsi m vete, sepse nuk sht e ngjashme me at letrsi shqipe q u krijua at koh n Shqipri dhe Kosov. sht nj letrsi pjesrisht e botuar dhe pjesrisht jo dhe nj thirrje pr historiant e letrsis q ta trajtojn si nj kapitull t veant.


Duke qen edhe i angazhuar n letrsi, si do ta prkufizonit situatn letrare aktuale n Kosov?


Ndoshta me dallime t vogla, sht e njjta si n Shqipri. Krijuesin nuk e prcakton vendi, por individualiteti i tij.


Nse flasim pr nj frym t prgjithshme, letrsia sht pjes e tranzicionit n Kosov. Sigurisht q edhe n situatat m dramatike ka emra t fuqishm q krijojn dhe e njjta gj mund t ndodh edhe n Kosov. N prgjithsi letrsia nuk konsumohet sa duhet. Kjo sht breng e krejt bots perndimore. Pr m tepr, letrsia sikurse kultura n Kosov nuk mbshtetet aq sa duhet nga institucionet dhe autort thuajse nuk fitojn asgj. Letrsia sot sht vullnet i individve q krijojn dhe botojn. M shum libri dhurohet, sesa shitet. Mjerisht distanca mes librit dhe lexuesit sht e madhe.


Si studiues i letrsis ju i jeni qasur edhe Fishts. I shumdiskutuar deri m sot, si vjen Fishta n studimin tuaj?


Fishtn e kam studiuar i nxitur prej shum rrethanash. S pari ndoshta sht miti i Fishts: miti pozitiv i viteve ‘20-‘30 dhe miti negativ i krijuar nga mohimi, burgosja apo shkatrrimi i tij. S dyti jan paradokset fishtiane. Fishta shkruan epos n kohn kur kishte shekuj q eposi nuk shkruhej n Europ dhe pikrisht nj epos q bri jet t fuqishme. S treti sht vet vepra e tij. “Lahuta e Malcis”, pavarsisht paradokseve, sht vepr e pastr letrare. Nse duam t vm katr pika referenciale n historin e letrsis shqipe deri n vitet ‘20 t shekullit XX, Fishta sht nj ndr kto katr pika s bashku me Bogdanin, De Radn dhe Naimin. Qasja q i kam
ksaj figure nuk sht thjesht monografi, por nj monografi e marrdhnieve t tij me at q sht shkruar para tij. Studimi sht nj bashkveprim i veprs s Fishts me “Mesharin” e Buzukut, me Bardhin, Budin, me shkrimtart e Qarkut t Shkodrs, me romantikt dhe deri te bashkkohsit. sht nj studim ku analizohet se far ka marr Fishta nga kjo tradit dhe far ka sjell t re. Fishta nuk sht risimtar si sht Naimi, eksperimentues i madh i poezis e letrsis. Fishta nuk ka risi poetike, por sht sintetizues i tradits letrare shqipe. Kjo e bn veprn e tij t fuqishme. Un pres q historiant e letrsis t dialogojn mbi kto prfundime, ashtu si pres q nj kapitull i veant i ktij studimi t marr vmendjen e tyre. Bhet fjal pr fenomenin q e quaj letrsia proklasike shkodrane me autor si Leonardo de Martini, Pjetr Zarishi etj., nj letrsi e cila deri m sot sht trajtuar n historin e letrsis shqipe me dilema t mdha. Ka historian q i quajn pararends t romantikve, disa i fusin te letrsia e vjetr shqipe.


Un kam arritur n prfundimin q sht entitet letrar m vete dhe duhen trajtuar si shkoll m vete. Autort e asaj shkolle i quaj proklasik, sepse shkruajn n rregullat e rrepta t klasicizmit, por n prmbajtjet e tyre nuk jan klasik, por m afr romantikve. Pr historin e letrsis shqipe sht nj nga temat q mund t zgjoj debat.


Cilat jan projektet e ardhshme letrare?


Kt ver po pres q t botoj studimin tim pr Gjergj Fishtn dhe pres nj debat kritik. Pastaj kam disa projekte q po i punoj njkohsisht. Duke qen pedagog kam obligime edhe pr literaturn pedagogjike, e jam duke punuar nj libr pr teorin e zhanrit gazetaresk, ndrsa n letrsi pres t prfundoj nj proz t gjat q e kam punuar pr shum vite. sht nj prov e imja dhe nj eksperiment me letrsin. sht nj rrfim pr shqiptart, Ballkanin, pr njeriun.


Sa ka ndikuar prvoja juaj politike n personalitetin letrar dhe a mund t dominoj n t ardhmen vetm njri aspekt?


Prvoja politike, nse flasim pr at prvoj q un kam kaluar personalisht, sht shum m e fuqishme nga gjith sa folm m lart. N 30 vjet, detyrimisht ballafaqohesh me situata nga m t pazakonta dhe ekstreme, me situata nga m t papajtueshmet me realitetin. N kto kushte njeriu mson shum gjra. Un kam msuar se nj politikan duhet t shoh origjinn pse ka kt emrtim, pse sht votuar dhe t’i prgjigjet ksaj pse-je. T gjitha prfitimet, etjet pr pushtet etj, jan arna q i ngjiten politiks. Politika n vetvete sht nj mundsi pr ta udhhequr drejt vendin tnd. Por pas kaq shum vitesh, duke krijuar pr 30 vjet nj vepr, jo thjesht pr shkak t kapriios, nuk mund t rrish indiferent n ekzistencn e saj. Kto 2-3 vjet kam provuar t’i prkushtohem letrsis, por gjithnj e m shum bindem se duhet t’i vazhdoj t dyja rrugt.


Si i shihni zhvillimet e shoqris n Kosov pas Pavarsis?


Deri tani kemi qen t preokupuar me nj shtje thelbsore: arritja e Pavarsis s Kosovs. Para gjith problemeve t tjerave kemi mbyllur syt. Tani pavarsia nuk sht m nr. 1 n axhendn ton, por ka politikan q vazhdojn ta trajtojn si problemin parsor duke u kapur me faktin e njohjes s saj. Tani duhet t hapim syt pr probleme t tjera. Ne kemi problemin madhor t demokracis. Pretendojm se jemi vend demokratik, por ende kemi nj demokraci t brisht. Kam frik se e njjta gj sht edhe n Shqipri. Kur partit funksionojn n baza rajonale e feudalizmi, ku vota e lir vidhet dhe n Kosov ka raste t fuqishme t vjedhjes s vots, ather vshtir t flitet pr demokraci. Ne n Kosov, ashtu sikurse n Shqipri nuk diskutojm pr parimet themelore t demokracis. Shteti duhet t jet nj shtet ku sundon ligji. Ne e kemi t domosdoshme krijimin e nj ekonomie q e mban Kosovn. Kosova nuk ka nj situat ekonomike t vetqndrueshme kur 80% e buxhetit financohet me t hyrat n dogana dhe donacionet q japin miqt tan. Kosova duhet t ket shtetin e saj dhe duhet t ket liri. Liria nuk sht vetm flamuri, as himni. Liria pr nj qytetar matet me standardin e t jetuarit. Politika shqiptare vuan pr mungesn e nj vizioni pr t ardhmen e shqiptarve. Elitat politike nuk e kan artikuluar nj vizion se cili sht roli i shqiptarve n shek XX, do t bjm 5 vitet e ardhshme pr vendin, familjet dhe pr mbar njerzimin.








#