Në treg një projekt i ri; për të lexuar Ballkanin në serinë e 10 titujve me autore bashkëkohorës




Nuk sht hera e par q n qarqet letrare hapet debati pr t’u njohur ballkanikt mes njri-tjetrit, ndoshta dhe si arsye pr t shmangur konfliktin e egr q kemi mes nesh ose far i sht vn mbi shpin gjykimi ksaj ane t Evrops - imazhi i barutit. Por, n realitet asnjher nuk jan marr nisma pr ta shembur kt mur me fqinjt, pos ca pun shkrimtarsh n ese me tem t prbashkt, si t njihen. Por, nevoja psikologjike, prse sht e pamundur kjo bashkjetes kulturash, pothuaj t njjta, me shum gardhe, me paragjykime, me shum politik, si duket i vjen koha. N histori elitat i bjn hapat para, intelektuali human ose ai lloj poeti q bhet denoncues dhe njkohsisht rebel i realitetit, i kohs s vet. Letrsin e njri-tjetrit e njohim shum pak, m pak se, fjala vjen, lojn e futbollistve t pjess latine t Ameriks - autor, personazhe letrare me gishta numrohen nga Ballkani dhe kjo, fal dy-tri veprimtarive q organizohen n vend. Botuesit e kan vshtir t ndajn detyrat komerciale nga letrsia e rekomanduar dhe ajo e vrteta. Ndrsa njohja me Ballkanin prball Perndimit sht marr m shum pr politik.


Ktu ka ngecur debati, mbi njohjen mes vetes n Ballkan, ngurrim apo hezitim “detyrat” e kohs tani nuk i takojn m politiks. Letrsia si dshmitare do ta lexoj nga mbrmja n mngjes kt Ballkan plot kompleksitete - si arsye njohjeje dhe afrie kulture, por dhe si shpjegim pse lindi projekti nga shtpia botuese “Ideart” n Tiran, pr t prezantuar letrsin ballkanike pr lexuesit shqiptar, duke bashkpunuar me Tradukin, program mbshtets i prkthimit t letrsive n mes vendeve ballkanike. Botuesi i “Ideart”, Arjan Leka, pr gazetn “standard” ka
t ditur se nga dita e djeshme jan hedhur n qarkullim dy botimet e para, si dhe ka paraqitur kt projekt si nism e par elitare pr serin e botimeve lexime ballkanike. N fakt, kto dy botime jan hyrje pr n serin e botimeve prej titujsh nga autor bashkkohor t Ballkanit.


“Ky projekt, q ka mbshtetjen e gjer t mjaft institucioneve, organizmave dhe fondacioneve evropiane q punojn n dobi t kulturs s shkruar dhe shkmbimit ndrkulturor, prfshin letrsi nga Kroacia, Serbia, Sllovenia, Bosnja, Bullgaria, Maqedonia dhe prfaqson letrsin bashkkohore (jo t tradits) t vendeve prkatse”, - thot Leka. Prve njohjes dhe vendosjes s kontakteve me nj letrsi fare pak t njohur, ardhur prej fqinjve tan, tematika e s cils, si mjaft subjekte ballkanike, shpesh sht shum e ngjashme me tematikat tona, shnohet si vler tjetr e ktij projekti edhe fakti se prkthimet bhen nga gjuhet origjinale. Botimet e para, nga dita e djeshme, jan t autorve kroate, Renato Bareti "Hotel Grand" dhe Edo Popovi "Kalda, histori nn lkur. Ndrkoh q jan n proces botimi dy librat e autorve boshnjak - Emir Imamociv Pirke dhe Ognjen Spahi. Leka na thot se promovimi i librave do t kryhet me pranin e autorve n muajin tetor, gjat ditve t edicionit VI t Festivalit Ndrkombtar t Poezis dhe Letrsis, "Poeteka".


***


Nga Kroacia, romani “Hotel Grand”, me autor Renato Bareti, prej 276 faqesh, vlersohet si nj roman trondits, pr rritjen e fmijs n nj familje t till; nj satir e ashpr; nj histori, ku, nn pecetat e kuzhins fshihet revolveri. Njkohsisht, sht nj vepr inteligjente dhe interesante pr letrsin, pr statusin e fiction-it dhe virtualitetin. N gjysmn e par t viteve '90 t shekullit XX, hotel “Grand” ishte erdhe prostitucioni. Duke u rritur n kt mjedis, pran nns dhe babait q merreshin me kt biznes, por q gjithashtu dshironin t mbeteshin nj familje e rregullt qytetare; rrethuar nga prostitutat ukrainase dhe klientt e tyre, n shoqrin e truprojs personale Martinit, bashkmoshatares Halja dhe mikut t shkolls Zele, Filipi merr njohurit e para pr seksin dhe trheqjen seksuale e njkohsisht me to edhe pr lidhjet e errta midis krimit dhe politiks, pr raportet e tyre t ngatrruara, q luhaten mes (pa)fuqis pr t’i ndryshuar dhe interesit.


N blogun kushtuar letrsis, t autorit t njohur Julio, futet nj mik i ri me pseudonimin Condolzo i cili fillon t publikoj aty pjes nga romani i tij, ndoshta autobiografik. Midis frekuentuesve t blogut t Julios dhe Condoleezos nisin komente t gjalla rreth dorshkrimit t tregimit, ku personazhi kryesor, Filipi 25-vjear, krkon t gjej gjurmt e fmijris s tij. Fmijrin e tij ai e kish kaluar n hapsirat e hotel “Grandit”, n nj qytet dalmat pa emr. Ai kthehet srish n kt qytet, tashm i rritur, si pr t prfunduar dika t ln prgjysm, e cila do ta shkpus prfundimisht at nga fmijria e tij e pazakont. N narracionin e Condoleezos realiteti i sotm ndrthuret me Kroacin e asaj kohe, me shkeljet e marrveshjeve, me skterrn e Bosnjs fqinje, me vajzat fatkeqe ukrainase dhe paqeruajtsit, deri tek mafia, politikant dhe t fortt n rrethanat e jashtzakonshme.


Bareti, i lindur n Zagreb m 1963, ka punuar si gazetar n disa media dhe sht autor i vllimeve me poezi “Fjal xhepash” (1983) dhe “Kujt do t'i drgojm kartolina” (2005); i przgjedhjes nga emisioni televiziv “Pjes kuadri” (2005) si dhe i romaneve “Komisari i tet” (2003) dhe “M rrfe pr t” (2006). Veprat e tij jan prkthyer n maqedonisht, sllovenisht, gjermanisht, anglisht dhe n gjuhn ukrainase. Sipas botuesit t “Ideart”, aftsia e veant e Renato Baretiit pr t rrfyer thjesht dhe kndshm temat e vshtira, pron emocione me gjuhn e bukur dhe njkohsisht befason me zgjidhjen mjeshtrore t tregimit, duke e
hotel “Grandin” pasues t denj t romanit t suksesshm me 5 yje dhe fitues t 5 mimeve, “Komisari i tet”.


***


Midis Kroacis dhe Bosnj-Hercegovins, shkrimtari Edo Popovi vjen n shqip, me kartn identitare t cilsuar nga kritika si nj romancier - prfaqsues autentik i “realitetit t pist” ku jetojm. Romani n shqip sht “Kalda, histori nn lkur”, me 236 faqe, nj roman pr kohn ton. N qendr sht jeta e fotografit Ivan Kalda. Romani rrfen ngjarjet ktu dhe tani, nj linj dhe tjetra afrohet me t shkuarn e largt t personazhit kryesor, deri n vitet ‘60 t shekullit XX, ku fillojn dhe kujtimet e tij. E shkuara i shfaqet prpara dhe ajo sht ose qesharake, ose dhembshurisht jo e bukur. Gjith sa Kalda mendon se e ka hedhur pas shpine, i rishfaqet para syve prmes kohs s rrfimit retrospektiv. Subjekti mbivendoset, grshetohet me ngjarje t rnda t dashuris, shprfilljes, mungess s liris dhe perspektivs s nj njeriu q rritet pa harruar asgj prej atyre q i lan gjurm mbi lkur. Botuesi n shqip orienton lexuesin se, “i ngatrruar”, si jan t ngatrruara edhe ndrgjegjet tona, q nuk jetojn vetm n t sotmen, sht ky libr pr kujtesn e humbur t fajeve dhe gabimeve mbetur ende pa emr.


Popovi aktualisht jeton n Zagreb. Libri i tij i par n proz, “Perndesha t mesnats”, 1987, i dha Edo Popoviit statusin e shkrimtarit kult t viteve ‘80. Nga viti 1991-1995 ai botoi reportazhe pr luftn e Kroacis dhe Bosnj-Hercegovins. Romani tjetr n proz, “Gjumi i gjarprinjve t verdh”, u botua n vitin 2000. Nj vit m pas, ai sjell prozn autobiografike “Qen guri”. Duke iu referuar informacionit t vn n dispozicion nga botuesit e “Ideart”, ky autor duket shum aktiv n fushn e letrave, ku ve ktyre, mes viteve 2003 - 2005, Edo Popovi ka botuar edhe romanet: “Zagreb, dalje jugu”; “Djaloshi”; “Dama”; “Budalla”; “Tel”. N vitin 2006 ai boton edhe trilogjin “Lojtart”.


Krijimtaria e Edo Popoviit sht e njohur dhe e botuar n disa gjuh evropiane. Dhe romani i tij “Kalda, histori nn lkur”, sigurisht q sht i pari n gjuhn shqipe. Pr sensibilizimin ndaj t lexuarit, me kto botime, Leka tregon se merr jet edhe slogani "leximi nuk dmton rnd shndetin tuaj dhe t atyre q ju rrethojn".