M 26 prill 1960, n moshn 38-vjeare, vdiq papritur n Shkodr gjeneral–major Hilmi Seiti. E mbaj mend mir at dit, ndonse isha n moshn 10–vjeare dhe i brisht. Njoftimi zyrtar, i botuar n shtypin e kohs m 27 prill 1960, me nj ftohtsi kronike, nnvizonte mes t tjerave vdekjen e papritur nga nj hemorragji cerebrale n pun e sipr t Hilmi Seitit. Tani pas 50 viteve, teksa lexoj n nekrologjin dhe kronikn pr ceremonin e varrimit t Hilmi Seitit, prpiqem t zbuloj pas rreshtave t zeza enigmat e vdekjes s papritur t tij. sht e pamundur. Regjimi diktatorial do gj e kishte prgatitur mjeshtrisht: Opinioni nuk duhet t msonte asgj nga fundi tragjik i gjeneralit nga amria. Ceremonia e varrimit t tij sht nj nga m madhshtort e organizuar n qytetin e Shkodrs, sepse ky qytet e nderoi deri n fund at. Shkodra u b pjes e jets s Hilmi Seitit, por edhe varri i tij. Ai i dha shum Shkodrs dhe banorve t tij fisnik. Pr brezin tim si dhe mijra amr t vdekur e t gjall, gjeneral Hilmi Seiti ishte dhe sht pik referimi i burrris, krenaris, dinjitetit, bess dhe fisnikris ame. Kush sht Hilmi Seiti? A ka dokumente pr jetn dhe veprn e tij? Cilat jan gjurmt e veprimtaris s gjeneral Hilmi Seitit n qytetin e Shkodrs, por edhe n Malsin dhe zonn e Nnshkodrs? Prse ai u b shum shpejt pjes jo vetm e vetdijes ame, por edhe asaj shkodrane? Ndonse kan kaluar 50 vjet nga fundi i papritur dhe tragjik i tij, prse vazhdon t ruhet ende n kujtesn e brezave emri i Hilmi Seitit? Tek e fundit, prse emri i tij edhe kur ishte gjall, u kthye n mit? Kto pyetje m kan shoqruar vazhdimisht, por veanrisht koht e fundit, teksa u mora seriozisht me jetn dhe veprimtarin e gjeneral–major Hilmi Seitit. N Arkivin e Ministris s Brendshme, ndodhet vetm nj dosje me 17 faqe, nga t cilat kartela personale e oficerit me 7 faqe, 1 faqe “Lavdrime-Shprblime”, dhe 2 faqe “Autobiografi, n/kolonel Hilmi Seiti” q mban datn: Shkodr, m 12.08.1953 dhe firmn e deklaruesit. Materialet e tjera jan: karakteristik pr periudhn janar 1954- janar 1955, kolonel Ilmi Hasan Seiti, drejtor i Punve t Brendshme Qarku Shkodr, nnshkruar nga ministri i Punve t Brendshm, Kadri Hazbiu, nj qarkore me firmn e Mehmet Shehut, q mban n datn 30.06.1952 si dhe fotokopje e nekrologjis s gjeneral–major Hilmi Seiti, botuar n gazetn “Zri i Popullit”, m dat 27 prill 1960 dhe ceremonia e varrimit e gjeneral–major Hilmi Seitit, e botuar n t njjtn gazet, nj dit m pas. Nuk kam t dhna nse ka dokumente n Arkivin Qendror t Shtetit, arkivin e degs s Ministris s Brendshme t Shkodrs apo foto n arkivin e ATSH-s. Jam i bindur se n Arkivin Qendror t Filmit, duhet t jet e filmuar ceremonia e homazheve dhe e varrimit t gjeneral–major Hilmi Seitit.


Le t rikthehemi tek dosja n fjal q un e kam lexuar dhe rilexuar shum her dhe m besoni, pas shkrimit t bukur e t kujdesshm prej dors s tij, kam ndjer edhe zrin e gjeneral–major Hilmiut. Atje koha sht e ngurtsuar. T ngurtsuara jan ditt, muajt, vitet e jets s njeriut q ka
histori. Dhe prtej ktij ngurtsimi, saktsis n form kronike, prmes rreshtave t shkruara me dorn e Hilmis, si e kan quajtur dhe e quajn gjeneralin shkodrant, shpalosen 38 vitet e nj jete dhe njeriu jo t zakonshm. Data dhe viti i lindjes: 15 nntor 1922; emri i babait: Hasan dhe vdekja e tij b 1927; vdekja e nns n 1926; “Kam lind n katundin Spatar, n/prefektura Filat”, gjuht e huaja q flet dhe shkruan: rusisht, frngjisht, italisht, greqisht; shkolla fillore n vitet 1930-1933 n Sarand, t mesmen 1933-1939 n Gjirokastr, 1939-1940 n Shkodr dhe 1940-1941 n Tiran; lufta italo-greke, arrestimi dhe burgosja nga fashistt italian n Bari; n radht e Lufts Antifashiste, karriera, dekorimet, gradat. Familja, bashkshortja Bukurie Myftiu. Vajzat Vera dhe Vjollca. Djali, Agimi... Dhe n fund shkrimi nuk sht i tij. Nj dor tjetr mbyll karteln personale t gjeneralit. Vdiq n krye t detyrs m 25.04.1960 (data e pasakt), nga hemorragji cerebrale n spitalin civil Shkodr. Ktu mbyllet sipari i jets s tij, nj fund tragjik, i parakohshm, n kulmin e moshs dhe t karriers, me shum enigma, pikpyetje, hamendje... Vetm me nj fakt t qart: si n tragjedit e lashtsis greke, koha shum shpejt i ka thn disa t vrteta ose m sakt mekanizmin e tmerrshm t atyre q projektuan dhe realizuan krimin. Vetm pjesrisht, do t shtoja. Vdekja e gjeneral Hilmi Seitit me befasin dhe t papriturn e saj si dhe ankthet, pagjumsin e disa netve pasi ai kishte takuar zyrtart m t lart t Partis shtet, prfshi edhe Enver Hoxhn, jan t denja pr nj tragjedi me disa akte...


N formimin e Hilmi Seitit si njeri dhe m pas n sendrtimin e personalitetit t tij, mendoj se duhen evidentuar disa momente: S pari, vendlindja dhe origjina e tij familjare. I lindur dhe i rritur n Spatar, n kt fshat fare pran Filatit e me tradita t shquara patriotike si dhe n nj familje me emr, e ders s asllanejve t famshm, ai trashgoi shum nga Spatari dhe spatarjott. Si shkruan Ibrahim Daut Hoxha, “spatarjott kan qen shum t ndjeshm ndaj shtjeve jetike kombtare dhe jan dalluar pr atdhedashuri aq dhe pr trimri”. Jam i detyruar t’i v fre patriotizmit dhe krenaris time pr Spatarin edhe se do t zgjatesha, por m lejoni t prmend Nurenjt bujar e mikprits e me kontribute n lvizjen patriotike shqiptare si sht Nuredin Kushi (Nure), nj nga antart e kryesis s Lidhjes s Prizrenit pr Jugun, Brahenjt, nj nga degt e Asllanejve, t njohur n kryengritjen e Filatit (1902) dhe mbrojtjen e Janins (1913), Saqenjt e urt e t kulturuar, Beqo Izet Kushin si kryetar i par i shoqris “amria” n SHBA n vitin 1919.... Famila Seiti, si nj nga degt kryesore t Asllanejve, ka qen pjes aktive n lvizjen patriotike t amris: Hasani, babai i Hilmiut, ka marr pjes n kryengritjen e Filatit n 1902, ku edhe u plagos, n etn e Muharrem Rushitit n vitet 1910-1912 dhe mbrojtjen e Janins n 1913. Edhe xhaxhai i Hilmiut, Huso Seiti (Asllani) gjithashtu sht pjesmarrs n kto lvizje. S dyti, shkollimi i tij n katr qytete dhe katr qendra t rndsishme arsimore q jan: shkolla fillore n Sarand, m saktsisht n konviktin “amria” (1930- 1933), shkolln e mesme n Gjirokastr (1933-1939), gjimnazin e Shkodrs dhe Tirans, prkatsisht n vitet 1939-1940 dhe 1940-1941. Nga kto un do t veoja konviktin “amria”, atje ku viheshin bazat e ndjenjave dhe t msimit kombtar si dhe prgatiteshin me kujdes pr n shkollat m t larta. Shum nxns am t konviktit “amria” si Sami Murati, Veiz Sejko, Selim Islami, Qamil Buxheli, Teme dhe Taho Sejko, Kasem Demi, Njazi Demi, Myfit Sejko u bn m pas personalitete t shquara n fusha t ndryshme. S treti, antifashizmi dhe pjesmarrja n formacionet e Lufts Antifashiste. Hilmi Seiti dhe qindra djem dhe vajza me origjin nga amria, ndonse n mosh t re, ditn t orientohen drejt n vorbullat e Lufts II Botrore. Antifashizmi nuk ka t bj me ideologjit. Antifashizmi gjat Lufts II Botrore vuri n nj front shtete me ideologji t ndryshme. Ai sht nj nga vlerat e mdha t Evrops dhe Shqipris, e cila u vu n krah t koalicionit t madh kundr mortajs nazifashiste. S katrti, Shkodra ka luajtur rolin e saj n formimin, por edhe n burrrimin dhe karriern e gjeneral Hilmis. N nj far kuptimi, Shkodra e rriti Hilmiun e dha shum nga qytetaria, fisnikria dhe kultura e saj e jashtzakonshme. N Shkodr ai shkoi n moshn 17-vjeare, pr t’u kthyer n vitin 1951, pra n moshn 29-vjeare. Un prpiqem t’i lidh ca gjra ose ca fakte q na i jep historia. Fjaln e kam pr marrdhniet e Shkodrs me amrin. sht nj tem e prekur aty-ktu shkarazi, por q duhet trajtuar m seriozisht. M konkretisht: n disa burime arkivore shkruhet se Osman Tahsini, babai i Hasan Tahsinit, ka shkuar n Shkodr rreth vitit 1820. Osmani ishte njeri me shum kultur dhe myderriz i dgjuar. “Ai zotronte filozofin islame dhe letrsin orientale”. Mustafa Pash Bushati e thirri n Shkodr Osman Tahsinin nga amria si kshilltar dhe msues t fmijve t tij. Si shkruajn biograft e njrit prej figurave m t shquara t amris dhe Shqipris, filozofit t madh, Hasan Tahsini, ky i fundit kaloi vitet e fminis n Shkodr. Po n Shkodr gjetn streh Idroment e Pargs s amris dhe m i madhi prej tyre, Kol Idromeno, ka ln vuln e vet n historin, kulturn dhe arkitekturn e Shkodrs.


N rrethana t tjera historike dhe politike pr Shqiprin dhe Shkodrn, nj djal tjetr nga amria, u b pjes e historis dhe kulturs s saj. E nnvizoj faktin e rrethanave politike kur jetoi dhe punoi n Shkodr gjeneral Hilmiu. Do t gabonim n qoft se figurn e Hilmi Seitit do ta shkpusnim nga koha kur jetoi dhe punoi. Gjithashtu do t gabonim akoma m shum nse figurs s tij do t’i vishnin mkatet e diktaturs komuniste. Gjeneral–major Hilmi Seiti nuk u b pjes asnjher i atyre njerzve q me veprimet dhe instinktet e tyre shtazarake, lyen duart me gjak. Prandaj nuk sht e rastit q n qarkoren e dats 30.06.1952, drejtuar gjith kryetarve t degve t shefave dhe seksioneve t punve t brendshme n rrethe, firmosur nga ministri i Punve t Brendshme t asaj kohe, Mehmet Shehu, kryetarit t Degs s Punve t Brendshme Shkodr n/kolonel Hilmi Seitit i hiqet vrejtje e rnd me paralajmrim q n rast prsritje t nj akti t till, do t jepet pr ndjekje penale. Arsyeja e ksaj mase t rnd sht se Hilmi Seiti karakterizohet “nga nj oportunizm dhe shpirt butsi karshi armiqve”. Pr Shkodrn dhe gjeneral – major Hilmi Seitin, pr qindra e qindra rrfime q vazhdojn akoma t rrfehen nga shkodrant, mund t shkruhet dhe t flitet gjat. Me kalimin e viteve, pra n nj distanc gjysmshekullore nga vdekja e gjeneralit, figura e tij duket sikur endet mes reales dhe irreales. Aq e vrtet sht kjo, saq shum veprime t tij n Shkodr, marrdhniet q ai krijoi me kt qytet, banort e tij si dhe ata t mbi e nn Shkodrs, duken gati-gati t pabesueshme. Ktu duhen krkuar sfidat e jets dhe veprs s gjeneral – major Hilmi Seitit. Hilmi Seiti u prball me nj koh t ashpr dhe brenda kornizave t saj, diti ta sfidoj at. Merit sht se ai nuk bri kompromis me dy gjra: karakterin e tij burrror dhe me idealet e drejtsis pr t cilat luftoi. Koha dhe Shkodra e vun at n prov. Koha dhe Shkodra vun n prov djalin nga Spatari i amris, vun n prov fisnikrin e t parve t tij. N Shkodr gjeneral Hilmiu nuk shkoi pr ta sfiduar kt qytet. Po ta kishte
kt, Shkodra jo vetm do ta kishte harruar, por edhe anatemuar. Me t drejt publicisti dhe shkrimtari shkodran Rifat Dajti n librin e tij “Rrethi i kujtess” shkruan: “Gjenerali kishte gjetur elsin e shpirtit t shkodranve, ndaj dhe deprtoi tek ato... Thon se kishte msuar nj a dy vjet n gjimnazin e Shkodrs, pastaj kishte shkuar n nj shkoll t mesme n jug. Ai ishte nga amria, nga nj familje e dbuar nga tokat shqiptare q iu dhan Greqis. Ndoshta e gjith kjo histori e jets s tij e kishte
t kuptoj se Shkodra ishte disi ndryshe. I anatemuar nga regjimi, si qyteti m reaksionar ndaj komunizmit, dukej e pakt thnia se ai qytet ishte disi ndryshe. Shkodra i ngjante nj sfinksi, ku nuk kuptohej, deri sa larg shkonte urrejtja e saj dhe deri ku ngjitej mirsia e respekti i saj, pr ata q i pranonte brenda vete”... Jam i mendje me prfundimin e publicistit Rifat Dajti: “Edhe t tjer q do t vinim pas tij, patn fatin e t parit, shum u vran, t tjer u burgosn, por vetm pr t parin do t flitej si npr legjend”. Ky sht Hilmi Seiti, gjeneral–majori nga amria q koha nuk ia zbeh vlerat, q me jetn dhe veprn e tij la gjurm t paharruara jo vetm n Shkodr, por n tr Shqiprin.


*(N prkujtim t 50-vjetorit t vdekjes s Hilmi Seitit)