Guri Filozofal

TUNELI, nj roman i madh amerikolatinas i shek XX

I madhi i letrave hispanoamerikane dhe nj nga autort m t famshm t bots, Ernesto Sabato, mbushi 99 vje; vazhdon t jetoj n shtpin e tij t prjetshme n Santos Lugares pran Buenos Aires, nuk rresht s thni se n dejet e tij rrjedh gjak shqiptar dhe se nj nga astet m t bukura dhe m plotsuese t jets s tij ka qen asti kur m 1996-n pa malet e Shqipris, vendit t origjins s nns s tij, dhe kur Presidenti shqiptar, Berisha, i dha titullin “Nderi i Kombit”. Shkrimi i sotm sht nj homazh pr romanin e tij “Tuneli” botuar m 1948, jehona e t cilit preku rrufeshm shkrimtart e mdhenj, Graham Greene, dhe Camus dhe q, shum shpejt, tronditi tr botn dhe u cilsua si nj nga romanet e mdha amerikolatinas t shekullit XX. N shqip, n Shqipri, prkthyer nga Mira Meksi, Tuneli u botua m 1996 nga shtpia botuese “Onufri”, me rastin e ardhjes s Ernesto Sabatos n Tiran pr t marr mimin Letrar Ndrkombtar “Kadare”, krijuar nga Fondacioni kulturor “Velija”
N hyrje t romanit autori shkruan: “.. sidoqoft, ekzistonte nj tunel, n s'kishte tjetr, i errt dhe vetmitar: tuneli im"
Sabato ka thn se asnjher nuk sht fort i ndrgjegjshm pr ato q shkruan. Personazhet, bota e fiksionit dhe fati i tyre ecin npr udh t prcaktuara nga forca q nuk drejtohen dot nga autori; forca q u prgjigjen m tepr personalitetit t personazheve dhe strukturs s bots s rikrijuar.
Kur vendosi t shkruante Tunelin, mendoi se, para s gjithash, do t rrfente se si nj piktor u mend nga pamundsia e komunikimit, madje edhe me gruan, e vetmja, q kishte arritur, sipas intuits s piktorit, ta kuptonte nprmjet pikturs s tij. Kjo ideja e tij e par u kthye n nj tjetr drejtim. Sabato tregon se m pas mori m tepr rndsi problemi i xhelozis, n nivel fizik dhe psikik dhe jo si nj problematik e rendit metafizik. Sabato e shpjegon kshtu kthesn e ides s tij t fillimit:

... Qeniet njerzore asnjher nuk munden t'i paraqesin ankthet metafizike n gjendjen e ideve t pastra, por e bjn kt duke i mishruar ato...Kshtu, idet metafizike transformohen n probleme psikologjike, vetmia metafizike transformohet n izolimin e nj njeriu konkret n nj qytet t prcaktuar, dshprimi metafizik transformohet n xhelozi, dhe romani apo rrfimi q jan destinuar pr ta ilustruar kt, prfundon n rrfimin e nj pasioni dhe krimi.

NJ RRFIM BRENDA RRFIMIT T MADH

Te Tuneli rrfimi ndrtohet mbi nj situat t vetme dhe nprmjet ndrgjegjes s nj njeriu, piktorit Juan Pablo Castel, i cili prezantohet si tregimtari dhe personazhi i historis s tij. Q nga kozmosi i qelis s tij, ku ndodhet pasi ka vrar t vetmin njeri q kishte kuptuar mesazhin e dshprimit t ngrthyer n pikturn e tij, tregon:

Mjafton t them se jam Juan Pablo Casteli, piktori q vrau Maria Iribaren; mendoj se procesi mbahet mend nga t gjith dhe se nuk jan t nevojshme shpjegimet e gjata pr personin tim.
Ndonse nj djall e di se 'duhet t kujtojn njerzit dhe prse duhet ta bjn kt. N t vrtet, gjithmon kam menduar se nuk ekziston kujtesa kolektive, ajo q, ndoshta, sht mbrojtja e species njerzore. Fraza: "do e kaluar sht m e mir se e tashmja" nuk tregon se m par ndodhnin gjra m t mira, porse -- lumturisht-- njerzit i kan harruar.

Historia nis n Sallonin e Pranvers 1946, ku Casteli paraqet nj nga pikturat e tij t quajtur Mmsia, "dika thellsisht intelektuale" si e quajtn sharlatant e kritiks. N t majt t pikturs, sipr, prmes nj dritareze shihej nj sken e vogl dhe e largt: nj plazh i vetmuar dhe nj grua q vshtronte detin.

Ishte nj grua q vshtronte sikur priste dika, ndoshta nj thirrje t shuar dhe t largt. Skena tregonte, sipas mendjes sime, nj vetmi t ankthshme dhe absolute. Askush nuk e vuri re kt sken: e fshiknin me vshtrim, si dika t dors s dyt, si dika dekorative, ka t ngjar. Me prjashtim t nj njeriu, askush nuk la prshtypjen se kishte kuptuar q ajo sken prbnte dika t veant. Nj vajz e panjohur qndroi shum koh prpara pikturs sime pa i dhn rndsi, me 'dukej, gruas s madhe t planit t par, gruas q vshtronte fmijn duke luajtur. Prkundrazi, vshtroi ngulmazi skenn e dritares, dhe ndrsa vepronte kshtu, m'u krijua siguria se ishte izoluar nga e tr bota: nuk i pa e as i dgjoi njerzit q kalonin apo ndaleshin prball pikturs sime.

Pasktaj, tr jeta e piktorit prqendrohet n krkimin -- dhe sht nj krkim plot shajni dhe shkallimtar, por mbi t gjitha real dhe po aq ireal njherit,-- e t vetmit njeri q kishte mundur ta kuptonte n kt bot t pakuptimt, t mbizotruar nga kaosi dhe ankthet: Maries, e cila shpesh ngjan si nj personazh i dal nga prartjet e Castel-it, dhe e krijuar vetm q ai t mund t shkatrroj nga themelet kt bot ku ndihet i huaj, dhe t ndrtoj nj bot tjetr.
Q nga takimi me Marien, rrfimtari shpalos prpara lexuesit tr kujtimet q e lidhin me do detaj t ksaj lidhjeje, xhelozit dhe komplekset e fajit, manit e tij prej zhbiruesi, seancat paranoiake t pyetjeve shtrnguese, bishtnimin e Maries dhe botn e saj t fsheht, ku ai merr pjes vetm si spektator.

U ulm. I shtrngova njrin krah dhe prsrita emrin e saj pakuptimshm; nuk ia dilja t thosha tjetr gj, ndrsa ajo nuk e hapte gojn.
-- Prse shkove n shtpin e fshatit? -- e pyeta prdhunshm m n fund. -- Prse m le vetm? Prse m le kt letr n shtpin tnde? Prse nuk m ke thn q je e martuar?
Ajo nuk prgjigjej. Ia shtrngova krahun si me dar. Rnkoi.
-- M vrave, Juan Pablo, -- m tha mblsisht.
-- Prse nuk e shqep gojn? Prse nuk prgjigjesh?
Nuk thoshte asgj.
-- Prse? Prse?
M n fund u prgjigj:
-- E prse duhet t ket prgjigje pr gjithka? T mos flasim pr mua: flasim pr ty, pr punt e tua, pr shqetsimet q ke. Kam menduar pa prehje pr pikturn tnde, pr ato q m the n sheshin San Martin. Dua t di se me se merresh tani, far mendon, 'ke pikturuar.
Ia drmova srish krahun me trbim.
-- Jo, -- iu prgjigja. -- Nuk dua t flas pr vete: dua t flas pr ne t dy, dua t di n m dashuron. Vetm kaq: t di n m dashuron.
Nuk u prgjigj. I dshpruar nga heshtja dhe nga errsira q nuk m lejonte t pikasja mendimet e saj, ndeza nj shkrepse. Ajo e fshehu shpejtazi fytyrn, duke e kthyer nga ana tjetr. Ia mora fytyrn n dorn tjetr dhe e detyrova t m vshtronte n sy: po qante pa u ndier.
-- Ah, domethn nuk m do, -- thash i helmuar.
Ndrsa shkrepsja po fikej, pash se po m vshtronte me dhembshuri. M pas, n errsir t plot tashm, ndjeva dorn e saj q m prkdhelte kokn. M tha butazi:
-- Po s'do mend q t dua... prse duhen zn n goj disa gjra?
-- Duhen thn, po si jo, -- iu prgjigja. -- Si m do? Ka shum mnyra pr t dashur. Mund t duash nj qen, nj fmij. Un e kam fjaln pr dashurin, dashurin e vrtet, m merr vesh?
Se pata nj intuit t uditshme: ndeza shpejt nj shkrepse tjetr. Ashtu si e parandjeva, fytyra e Maries buzqeshte. Domethn se atij asti nuk po buzqeshte, por kishte buzqeshur nj t dhjetn e sekonds m par. M kishte ndodhur shpesh q t kthehesha vettimthi me ndjenjn se dikush m spiunonte prapa krahve; nuk gjeja knd, e megjithat ndieja se heshtja q m rrethonte ishte fare e freskt dhe se dika e asshtme ishte zhdukur, sikur t kishte mbetur n ajr nj drithm e leht. Dika e till.
-- Po qeshje, -- i thash me trbim.
-- Po qeshja? -- pyeti e habitur.
-- Po. Po qeshje: mua nuk m gnjen dot kollaj. Un i zhbiroj t gjitha detajet.
-- Pr far detajesh e ke fjaln? -- pyeti.
-- Kish mbetur dika n fytyrn tnde. Gjurmt e nj buzqeshjeje.
-- E prse t qeshja? -- m tha ashpr.
-- Qeshje me naivitetin e pyetjes sime nse m doje me t vrtet, apo si nj fmij, e ku di un... Por po qeshje ama, nuk kam pik dyshimi.

Po n kt bot shfaqen edhe personazhe t tjera t dykuptimta dhe t errta si sht Allende-ja, i shoqi i Maries, i verbr dhe kushriri Hunter q jeton n shtpin e fshatit, t cilt shrbejn vetm pr t'i dhn nuanca t ndryshme ankthit t Casteli-t q rritet nga kapitulli n kapitull.
Pika kulminante e tragjedis, e cila pritet q n fillim t rrfimit t Casteli-t, arrin me nj sken ku natyra sht e trazuar dhe stuhia i prkul pemt gjer n tok -- gjith ky romantizm i jep ngjyra m t thekshme tragjedis.
Tuneli sht romani i dshprimit dhe i moskomunikimit, sht romani i nj njeriu maniak q bredh pas t pakapshmes -- dhe e pakapshmja sht kthimi n fmijri, e cila prfaqsohet nga dritareza e qoshkut t pikturs s tij, ndrkoh q fmijria sht te njeriu simboli i dashuris dhe komunikimit. Vet tuneli sht ajo pik e errt e shpirtit, q ndoshta na ngjan, ose e konsiderojm vet, si t vrtetn ton. Personazhi i Casteli-t kthehet n nj simbol t njeriut t sotm, i cili, nprmjet ndrgjegjes s tij na rrfen se qenia njerzore nuk mund ta arrij dot kurrsesi dashurin absolute. Gjat tr jets s tij, piktori Castel ka nj besim t limaksur se mund t provoj ta arrij kt. Niset thjesht nga nj intuit, nga nj ndjenj e rastsishme q i krijohet se, gruaja q u ndal dhe vshtroi dritarezn e pikturs s tij, mund t jet ajo bota tjetr q ai krkon t ndrtoj pr t hyr n komunikim me t. Dhe kshtu Castel-i, ndjenj pas ndjenje dhe intuit pas intuite, ndrton nj lloj realiteti q nuk ekziston, nj Realitet t Gabuar. Ky realitet i gabuar prbn lidhjen q vendos ndrgjegjja e Casteli-t me realitetin e vrtet. Brenda ktij realiteti ku ka ngecur e prplitet pr vdekje, brenda lufts gjigante t dy forcave t kundrta: arsyes dhe intuits, piktori e ka t pamundur t logjikoj mbi faktet e jets njerzore, mbi shumkuptimshmrin dhe inkoherencn e tyre. Kthehet n nj paranoiak duke u izoluar prher e m tepr nga bota q e rrethon. I zhgnjyer, m n fund, nga Maria, nga dritareza e vetme nga ku mund t vendoste lidhjet me botn e tij, vendos ta vras Marien duke shkatrruar kshtu do lloj mundsie komunikimi.








#