N kohn e krizs ekonomike dhe financiare pr vendet e varfra jan shum t rndsishme parat e emigrantve. N vendet e Ballkanit pritet q fillimi i sezonit veror t'i shtoj kto burime. Migrantt q punojn n Perndim jan burim i rndsishm financiar pr vendet e varfra. N rastin e Moldavis apo Taxhikistanit, kto burime prbjn m shum se nj t tretn e parave t prodhimit bruto n vend. Sipas t dhnave t Banks Botrore, pr shkak t krizs ekonomike gjat vitit 2009 sht zvogluar me nj t pestn sasia e parave t transferuara prej puntorve n vendet tjera. Por n vendet e Ballkanit pritet q fillimi i zons verore t sjell m shum para prej ktyre burimeve.


Fillimi i ngadalshm shum shpejt shndrrohet n nj ngjitje t shpejt. Avioni sportiv me ngjyra t flamurit t Serbis ngrihet lart dhe pas disa minutash akrobacie n ajr ulet n tok. Nga avioni n t cilin shkruan "Made in Serbia" zbret Milorad Matic. 37-vjeari nuk sht vetm pilot, por edhe pronar i avionit sportiv. Ai sht pronar i nj fabrike t tr avionsh, t ciln e ka krijuar para tre vitesh n vendlindjen e tij n Kralev, rreth 180 kilometra larg Beogradit.


N fabrikn me emrin "Aero-East-Europe", ai ka 25 t punsuar. Kapitalin fillestar pr kt fabrik, Milorad Matic e ka fituar me punn e tij n Gjermani, ndrsa kt pun e ka msuar n Itali dhe eki. Para dy dekadash, Matic ka shkuar n Perndim, sepse ai me familjen nuk kishin as buk pr t ngrn. Fillimisht, ka punuar n ndrtimtarin rrugore n Itali e m pas ka themeluar vet nj siprmarrje ndrtimore n jug t Gjermanis.


Ai ka fituar mjaft pr t realizuar ndrrn e tij q nga fmijria fluturimin. Dhe m pas sht kthyer n Serbi. Matic: “Kush jeton n botn e jashtme, e ka m t zhvilluar ndjenjn patriotike. Kur sht ktu, nuk i mungon vendi i tij. Por secilin q largohen e trheq dika n vendin e tij, e trheq ndjenja patriotike”. Milorad Matic thot se ktu ka investuar nga dashuria pr atdheun. Sa koh q jetoi jasht, ai ka mbshtetur financiarisht familjen dhe shokt n atdhe, si edhe shum serb t tjer q jetojn n Itali, Gjermani, Austri apo n Zvicr.


Sa i ndihmon diaspora njerzit q jetojn n vendlindje? Milorad Matic e vlerson ndihmn e ardhur nga jasht si tepr t rndsishme: "Njerzit nga diaspora drgojn shum para. Shum familje pa kto ndihma nuk mund t mbijetojn. Secili sjell ktu para ose prpiqet t ndrtoj vet dika”. Gjithandej n Serbi, Kosov apo n Shqipri mund t gjesh shtpi t reja, t ndrtuara s fundi nga parat e fituara n botn e jashtme. Marco Mantovaneli, shef i zyrs s Banks Botrore pr Ballkanin Perndimor, me seli n Sarajev shpjegon: “Ne nisemi nga fakti q sasia m e madhe e parave shkon tek familjet m t varfra, te ata q kan m s shumti nevoj. Familjart q punojn n vendet tjera i mbshtesin ata q kan mbetur n vendlindje dhe marrin nj rol shum t rndsishm t nj rrjeti t sigurimit social”.


Shitsja e luleve Nermina thot se jan t pakt ata t cilt n kohrat e krizs blejn lule. Edhe at e ndihmojn kushrinjt q n fillim t viteve ‘90 kan ikur n Amerik. “Ata drgojn disa her n vit nga disa qindra dollar. M shum nuk kan, sepse kan marr kredi pr vete. Shpresoj se do t drgojn edhe m shum, sepse ndryshe nuk mund t mbijetojm. Nga shitja e luleve ndonjher nuk mbetet asgj as pr t ngrn dark”.


Pak m larg sht nj shits i perimeve. Ai i zemruar thot se kriza ekonomike i ka
vllezrit dhe motrat e tij n Gjermani m koprrac. “Ata drgojn pak. Thon se ata i kan punt m keq se ne ktu, sepse nuk kan pun. Ndonjher na ndihmojn, por befasohem kur dgjoj se dikush i ka drguar fqinjit tim m shum para se familja ime mua. Ata i drgojn ndonj her nga 10 euro”.


T varfrit dhe t dobtit jan ata t cilt preken t part nga kriza, paralajmrojn prfaqsuesit e Banks Botrore. Sistemet sociale dhe ekonomike t shum vendeve do t shkatrroheshin pa ndihmn e emigrantve. Ekspertt ndrkombtar vlersojn t ardhurat e emigrantve. Sasia e parave t drguara prej emigrantve n Bosnj-Hercegovin prbn 15 pr qind t prodhimit bruto, q vitin e kaluar ishin rreth 2,5 miliard dollar amerikan. Por sht fakt q kto sasi kan rn n disa vende gjat vitit 2009 me rreth 20 pr qind. N Bosnj-Hercegovin sht drguar gati gjysm miliardi dollar m pak se n vitin 2008.


N Shqipri ku shuma e ardhur e parave prej njerzve q punojn n vendet tjera sht rreth 12 pr qind e prodhimit bruto, n 2009 kan mbrritur m pak rreth 200 milion dollar, ndrsa n Maqedoni mbshtetja ka mbetur e njjt, rreth 400 milion dollar. As n Serbi kriza nuk e ka ndryshuar gjendjen. Megjithat nga viti 2004, sipas vlersimit t BB, n Serbi kan hyr prej emigrantve n vendet e tjera rreth 30 miliard dollar.


Qeveria n Beograd do t donte q shtetasit e saj t investojn jasht vendit, por edhe n vend. Por shum prej tyre prballen me problemin e korrupsionit dhe ryshfetit. Milorad Matic kto dit ka probleme me bankat. “Shum duan t punojn. Por siprmarrjet falimentojn pr shkak t problemeve, sepse njerzit i japin kursimet e tyre dhe m pas falimentojn. Un kam humbur ktu rreth nj milion euro. Kto para i kam fituar n botn e jashtme e kur jam kthyer n Serbi dikush i ka shpenzuar”.


Emigrantt duhet t vendosin mes zemrs dhe arsyes. Vendet e Ballkanit kan nevoj pr mbshtetje, por ata q kthehen nuk jan tepr t knaqur, sikur edhe Milorad Matic. “Kam gabuar kur jam kthyer. Zemra m thot ke
mir sepse ktu jan gruaja, fmijt, prindrit dhe e gjith familja ime. Por financiarisht ka qen gabim, sepse n nj vend tjetr do ta kisha shum m mir”. Aeroplant nga fabrika e tij shiten n botn e jashtme. Miloradi sht kthyer me aeroplant e tij n vendlindjen e vet, por zbritja n tok deri tani sht treguar si shum e vshtir.