Gazetari Hollandes Loris Luyendijk ishte i ftuari i radhës në Tonight Ilva Tare në RTV Ora News. Ai ralizoi një projekt për ekonominë dhe financat botërore. Në intervistën ekskluzive ai foli për librin e tij  dhe për krizën financiare.


Loris Luyendijk thotë se ka intëervistuar shumë bankierë për të mësuar rreth ekonomisë.


Për gazetarin financat janë shumë të vështira, madje ai e krahasoi vështirësinë me të folurin shqip të tij.  Ai tha se bankat drejtohen shumë keq. Ndërsa pas daljes së Britanisë nga BE, Luyendijk u shpreh se ajo tani është si Shqipëria.


Intervista me gazetarin hollandez Loris Luyendijk


Ilva Tare: Loris Luyendijk, faleminderit që jeni këtu.


Loris Luyendijk: Faleminderit për ftesën


Ilva Tare: Sapo i tregova teleshikuesëve idenë tuaj brilante për të shpjeguar se çfarë ndodhi me krizën financiare. Si ju erdhi kjo ide?


Loris Luyendijk: Unë nuk dija absolutisht asgjë rreth bankave dhe financave dhe deri në vitin 2008, mendoja se skishte rëndësi, por atëherë pothuajse e gjithë ekonomia botërore u kolapsua, bankat u shkatërruan dhe kuptova se duhet të dija diçka për financat. Ishte shumë e vështirë. Nuk e di nëse përpiqeni të lexoni faqet ku shkruhet për financat, por janë shumë të vështira, është si të lexoj unë shqip.


Ilva Tare: Apo unë të lexoj hollandisht.


Loris Luyendijk: Ajo që njerëzit bëjnë është që i kalojnë këto faqe.


Ilva Tare: Ti kalosh është skenari më i mirë. Problemi është kur i lexon dhe përsëri nuk i kupton.


Loris Luyendijk: Ndihesh budalla. Kërkon në ëikipedia për një fjalë, si përshembull, detyrim kolateral i borxhit dhe aty të dalin më shumë si kjo fjalë. Kjo është e tmerrshme. Nëse në gazetari je kurioz, do që të dish diçka, por kur shikon gazetën dhe kupton akoma më pak. Kështu që mendova se përse nuk fillojmë dhe të përpiqemi të zbulojmë këtë botë për lexuesit tanë? Nuk e bëjmë me një ekonomist, as me një specialist banke, por marrim dikë që është tërësisht jashtë kësaj fushe. Unë jam hollandez, nuk jam britanik dhe jam i specializuar për Lindjen e Mesme. Nuk di asgjë rreth bankave. Fillova të intervistoja bankierë dhe i bëja pyetjet që ju dhe shikuesit kanë, si përshembull, Kush jeni ju? Çfarë bëni? Si jetoni? Nëse jeni kafshë në një mbretëri kafshësh, çfarë kafshe do të ishit? Një hienë…



Ilva Tare: Një hienë, e cila është versioni shqiptar i librit tuaj. Në fakt emri i librit origjinal është Të notosh me peshkaqenët. Pse ia vutë emrin kështu?


Loris Luyendijk: Ka emra të ndryshëm në vende të ndryshme. Në vendin tim, në Hollandë, quhet Kjo nuk mund të jetë e vërtetë, dhe ky titull nënkupton faktin që unë nuk e besoja dot që bankat mund të drejtoheshin aq keq sa çdrejtohen. Që janë kaq të rrezikshme dhe që akoma nuk i kemi rregulluar. Nëse një gazetar hollandez shkon në Angli dhe shkruan një libër me titull Kjo nuk mund të jetë e vërtetë, njerëzit do thonë, – Epo duhet të punosh më fort, kështu që na duhej ti vendosnim një titull tjetër. Ishin disa bankierë që i pyeta se çfarë kafshe ishin ata në një mbretëri kafshësh dhe disa thanë hienë por disa thanë se janë gjarpërinj, apo një peshkaqen, dhe disa prej tyre thanë, të notosh me peshkaqenët është ajo që ndodh në financë. Dhe kështu mendova.


Ilva Tare: Si u perceptua titulli kur u publikua libri? A u ofenduan bankierën?


Loris Luyendijk: Jo me të vërtetë, sepse ma do mendja që mendonin për veten e tyre si të ishin peshkaqenë, dhe një peshkaqen mbijeton sepse është peshkaqen. Mendoj se ishin pak të shqetësuar sepse është sërish kjo klisheja e bankierëve si njerëz të këqinj. Në fakt mendoj se titulli i librit në Hungari ishte më i miri dhe titullohet: – Të fluturosh i verbër dhe libri fillon me idenë që: Imagjino sikur je në një aeroplan dhe papritur shikon jashtë dhe shikon një nga motorrët që shpërthen dhe pastaj ti pyet veten se çfarë po ndodh dhe thërret stjuardesën. E pyet se çpo ndodh dhe ajo thotë se çdo gjë është në rregull, dhe ti thua, jo jo unë pashë diçka. Ashtu si në vitin 2008 kur papritur shumë banka falimentuan dhe duhej ti jepnim shumë para.  Pra, nje në aeroplan dhe mendon se duhet ta dish çndodhi. Ngrihesh dhe ecën drejt kabinës së pilotit për të pyetur pilotin se çfarë po ndodh. Hap derën dhe nuk ka asnjeri në kabinë. Kjo është banka. Problemi nuk është se ata janë njerëz të këqinj, është shumë më keq. Ata nuk e dinë se çfarë po bëjnë. Po fluturojnë të verbër.


Ilva Tare: Më lini tju bëj disa pyetje sepse është shumë e rrezikshme ajo që sapo thatë.  Çfarë doni të thoni me nuk ka asnjeri në kabinë? Banka ka një bord, ka një CEO dhe kanë disa përgjegjësi?


Loris Luyendijk: Ata kanë kaq shumë njerëz që nuk bëjnë asgjë tjetër veçse sigurohen se nuk thyejnë rregullat, të kontrollojnë rreziqet që ndërmarrin, por unë intervistova njerëzit, puna e të cilëve ishte të kontrollonin bankën. Dhe ata më thanë se duhet të kuptosh ku punon, JP Morgan, Goldman Sachs, bankat e mëdha. Ne jemi 150 mijë të punësuar në 6 kontinente, ne punojmë 24 orë në ditë për 7 ditë. Sisitemet kompjutrerike nuk janë dizenuar të rinj, janë njëri mbi tjetrin, kur blejmë një bankë të re, thjeshtë i bashkojmë të gjitha dhe të gjithë këta njerëz të ndryshëm bëjnë tërësisht gjëra të ndryshme. Pra, njerëzit përgjegjës për ti bërë bankat e sigurta më thanë se nuk bëhet fjalë për sa rrezik ndërmarrim, por bëhet fjalë për çfarë bëjmë me të vërtetë? As që nuk e dimë se çfarë bëjnë njerëzit tanë. Në sistemin bankar, një njeri mund të humbasë 5 miliardë euro, një njeri i vetëm. Është shumë ndryshe nga, të themi, një fabrikë makinash apo një kompani energjitike. Në sistemin bankar, rreziku i vërtetë janë njerëzit poshtë, jo njerëzit sipër.


Ilva Tare: Po, mund të humbasin miliona brenda pak sekondash por gjithashut mund të fitojnë të njëjtën shumë… Pra si ndikon kjo balancë tek klientët, tek qytetarët?


Loris Luyendijk: Preken në shumë mënyra por ajo që mu duk më shokuese, ishte kur intervistova bankierë në vitin 2011 dhe kuptova se sa në rrezik ishte bota në vitin 2008. Sepse në vitin 2008, të gjithë e dinë që Vëllezërit Leham dështuan, gjithashtu bankat amerikane dhe u duk si një krizë e madhe. Nuk isha ekspert, shihja televizor dhe mendoja uau kjo është shumë keq por tani të merremi me diçka tjetër. Bankierët më thanë se në vitin 2008, kur vëllezërit lehmann falimentuan, filluan të merrnin në telefon familjarët e tyre, të blejnë sa më shumë ushqime për në shtëpi, apo të marrin sa më shumë para nga banka dhe ta ndëronin me ar. Apo të përgatitinin fëmijët për evakuim.  Ka raporte për bankierë që donin të blinin armë në shtator të 2008.


Ilva Tare: Përpara krizës?


Loris Luyendijk: Ishte pak më pas krizës, kur njerëzit ishin seriozisht të shqetësuar se i gjithë sistemi botëror financiar do të kolapsohej. Dhe kjo do të thoshte të njëjtën gjë edhe për bankat në Shqipëri, sepse nëse bankat shuhen në botë, edhe në Shqipëri do të shuhen.


Ilva Tare: Nuk do të isha shumë e sigurtë për bankat në Shqipëri sepse kanë një histori tjetër por mos të hyjmë aty…


Loris Luyendijk:  Janë shumë të ekspozuara tek këto banka. Ekonomia botërore është kaq e lidhur ngushtë saqë një bankë e madhë të falimentojë, si përshembull Deutsche Bank, atëherë i gjithë sistemi bie. Këtë më thanë bankierët, unë nuk e dija këtë prandaj është kaq i rëndësishëm sektori financiar.


Ilva Tare:Pra, ky alarm ishte i pavërtetë në fund? Çfarë ndodhi? Apo situata ndryshoi?


Loris Luyendijk:  Ajo që ndodhi ishte që ata shkuan tek politikanët dhe thanë, shikoni, duhet të bëni diçka. Dhe ka vetëm një gjë që mund të bëni, të merrni gjithë këto para nga taksapaguesit dhe të na i jepni neve.


Ilva Tare: Të shtetëzohen bankat…


Loris Luyendijk:  Të shtetëzohen bankat dhe të garantohen borxhet. Këtë bëmë dhe prandaj në fund sistemi nuk u kolapsua. Prablemi është se për shkak se sistemi nuk u kolapsua, votuesit e zakonshëm nuk ia kanë idenë se sa i rrezikshëm është sistemi financiar dhe për këtë, politikanët që duan me të vërtetë ta zgjidhin këtë problem, nuk marrin vota sa duhet, sepse votuesit e zakonshëm nuk e dinë se sa e keqe është sepse problemi nuk u rregullua por u zhduk për pak kohë.


Ilva Tare: Pas projektit tuaj që zgajti 2 vjet, mund të thoni se jeni një ekspert në ekonomi tashmë?


Loris Luyendijk:  Mendoj se tani di atë që nuk di, që është një gjë e madhe sepse më parë as që ia kisha idenë që nuk dija asgjë.


Ilva Tare:  Dhe tani e di që nuk di, por njerëzit e dinë, dhe shpresoj që njerëzit që merrem me financë dhe ekonomi e dinë se çfarë bëjnë të paktën, a besojnë se një recension i ri mund të ndodhë apo një krizë ekonomike botërore mund të ndodhë sërish?


Loris Luyendijk:   Po, dhe mendoj se shumë prej tyre, arsyeja që rrzeikuan punën për të më dhënë intervistën, ishte sepse ishin shumë të shqetësuar për këtë.  Pra ata thanë, – Po, banka mund të më pushojë nga puna nëse zbulon se u takova me ty por si qytetar, jam shumë i shqetësuar për faktin se problemi nuk është zgjidhur dhe për këtë dua të bëj diçka.


Ilva Tare: Përse nuk mund të bëjnë ata diçka me të vërtetë dhe jo thjeshtë të ndihmojnë një gazetar të ndërtojë një histori?


Loris Luyendijk: Sepse ata thonë që ajo që i nevojitet është që të hyjnë në lojë politikanët dhe të thonë që bankat duhet të jenë më të vogla, në mënyrë që nëse një bankë falimenton, sistemi është i sigurtë. Përse nuk flasim nëse Mc Donald është i sigurtë apo jo? Sepse nëse Mc Donalds falimenton, epo sa keq për MC Donalds por nësenjë bankë e madhe falimenton, të gjithë ne e paguajmë çmimin. Prandaj bankat duhet të jenë shumë më të vogla por bankat nuk do ndahen vetë. Politikanët duhet ta bëjnë këtë.


Ilva Tare:  Sa e lehtë ishte të hyje në botën e The City në Londër?


Loris Luyendijk: Është shumë e vështirë. Unë kam punuar në Lindjen e Mesme, në diktaturë, në Egjipt, Libi, Siri, Irak dhe aty janë njerëz të tmerruar nga gazetarët për shkak të shërbimit sekret. Shkova në Londër për të takuar disa bankierë dhe mendova, ah më në fund, demokraci, liri, shtet ligjor dhe doli që bankierët janë njësoj të frikësuar. Nuk janë të frikësuar për jetën e tyre, por janë të frikësuar për vendin e punës sepse nëse punon për një bankë të madhe në Londër, ditën e parë të thonë: Nëse ti ndonjëherë flet me një gazetar, do të pushojmë, do të vëmë avokatët të ndjekin dhe nuk do të punosh më në financë.


Ilva Tare:   Pra, si ia dole atëherë? Si i bëre tju besonin kaq shumë saqë uleshit afër tyre gjatë orëve të punës?


Loris Luyendijk: Jo unë nuk hyra asnjëherë në bankë.


Ilva Tare:   Jo bankat në vetvete por në biznese…


Loris Luyendijk:  Ajo që mund të bëja është të shkruaja artikullin në The Guardian dhe ti thoja: – Bankierë, e di që disa nga ju duan të flasin, gjithashtu e di që banka jauj nuk do që ju të flisni, pra përse nuk takohemi privatisht? Unë do të kontrolloj identitetin tuaj por gjithashtu do ta bëj intervistën totalisht anonime. Bëra disa intervista të gjata, rreth 2500 fjalë, 10 faqe dhe i postoja në ëebsite në mënyrë që bankierët e tjerë ti shihnin këto intervista, dhe më pas më thanë që donin të merrnin pjesë. Mendoj se është mrekulli, gjithmonë na thuhet se qeniet njerëzore janë egoiste, dhe bankierët janë më egoistët, por unë zbulova se nëse u jep atyre siguri, disa prej tyre do të flasin.


Ilva Tare:  Sa intervista bëtë?


Loris Luyendijk:  Bëra rreth 200


Ilva Tare: Të gjitha i përdorët, i publikuat?


Loris Luyendijk: 100 prej tyre janë të publikuara online dhe 100 të tjera nuk mund t publikoja për disa arsye.


Ilva Tare: Nuk ishin të dobishme?


Loris Luyendijk: Disa prej tyre ishin të njëjta si të tjerat, që është e dobishme sepse kupton që ajo gjë është e vërtetë se e thonë dy vetë por do të ishte e mërzitshme ta përsërisje dhe të tjerë ishin shumë të shqetësuar se pasi të publikohej, edhe pse ia dërgoja, e kontrollonin dhe më thoni, ju lutëem mos e publikoni, nuk kam fjetur për 3 netë. Jam shumë i shqetësuar se mos më kapin. Dhe kështu i mbaja thelbin por nuk e publikoja.


Ilva Tare:  Dhe ku ishte ky vend supersekret që i takonit?


Loris Luyendijk: Disa herë në shtëpitë e tyre, disa herë në restorante, shumë larg nga sektori financiar, në të gjitha llojet e vendeve. Ata ishin shumë nervozë.


Ilva Tare: Ishin nervozë edhe gjatë intervistës?


Loris Luyendijk: Po, veçanërisht gratë.


Ilva Tare: Gratë?


Loris Luyendijk: Po


Ilva Tare: Sa prej këtyre 200 ishin gra?


Loris Luyendijk: Mendoj rreth 40%, pra 80. Dhe ajo që më thanë ishte se gratë e dallojnë më shumë rrezikun, janë më të ndërgjegjshme për rrezikun që ndërmarrin, prandaj nëse gratë do ti drejtonin bankat, do të ishin më të sigurta.


Ilva Tare: Në fakt kjo ishte pyetja ime e radhës. Ishin gra në pozicione të larta apo…?


Loris Luyendijk: Ishin disa. Dhe është kjo shakaja që banka që falimentoi dhe rrezikoi botën quhej Vëllezërit Lehmann. Çfarë do të ndodhte nëse do të quhej Motrat Lehmann? Apo Goldëoman Sachs? Mendoj se ishin disa gra por tek vëllezërit lehmann, njeriu përgjegjës për shëndetin financiar dhe sigurinë e vëllezërit lehmann, ishte grua. Pra ideja është që nëse heqim qafe burrat dhe sjellim gratë, nuk është zgjidhje, na duhet një njeri i llojit tjetër, dhe ky mund të jetë një burrë ose një grua.


Ilva Tare:  Çfarë pyetjesh i bënit atyre?


Loris Luyendijk:  Më duheshin pyetjet që një njeri normal duhet të dinte. Pra të mos fillojmë me detyrim kolateral i borxhit, por të fillojmë me: Si jeton me këtë që bën? Punon për një bankë, bën gjithë këto para dhe, falimenton, merr paratë nga taksapaguesit, apo i shet produkte klientëve që nuk e kuptojnë, nuk i nevojitet, dhe prapësëprapë ia shet, si e duron veten? Këto ishin bisedat që bënim dhe gjithashtu flisnim për si punon banka e tyre apo nëse problemi i krizës financiare u rregullua por duhet të bëja një libër për bankierët si qenie njerëzore.


 


Ilva Tare:  Keni thën diçka interesante në libër. Ka njerëz që punojnë në financë që ndahen në dy kategori. Ata që i shohin fëmijët në mëngjes dhe ata që i shohin fëmijët në mbrëmje. Si është kjo?


Loris Luyendijk:  Kur hyra, duke mos ditur asgjë për bankierët, mendova se të gjithë janë njësoj dhe shumë shpejt zbulova që janë shumë të ndryshëm. Në çdo kat ka njerëz që bëjnë gjëra totalisht të ndryshme. Është paksa si lojërat olimpike, ku ka sporte të ndryshme. Ka njerëz që punojnë në tregjet financiare si agjentët që tregtojnë dhe dita e tyre është totalisht e dominuar nga tregu, pra duhet të jenë një orë përara se të hapet tregu, tregu mbyllet në 4 e gjysmë dhe një orë më vonë ata mund të shkojnë në shtëpi. Por ka edhe njerëz, puna e të cilëve është të ndihmojnë qeverinë shqiptare të marrë borxh, apo të ndihmojnë një kompani shqiptare të blejë jë kompani tjetër. Për ta, tregu nuk është shumë i rëndësishëm, pra ata fillojnë pak më vonë por punojnë deri natën vonë. Njerëzit në tregun financiar fillojnë punën shumë herët, nuk i shohin fëmijët e tyre në mëngjes por i shohin në mbrëmje dhe për njerëzit që mbyllin marrëveshjet, i shohin në mëngjes dhe nuk i shohin në mbrëmje.  Këto dy grupe e urrejnë njëri-tjetrin. Brenda bankës, është si një kukurrec, një pjesë e kukurecit…. dhe të jashtmit mund ti urrejnë bankierët por gjithashtu urrejnë njëri-tjetrin.


Ilva Tare:  Me urrejtje nënkuptoni flasin keq për njëri-tjetrin apo…? Domethënë njëra anë bën gabimet dhe shpëtimtarët janë nga ana tjetër?


Loris Luyendijk:   Vetëm flasin për njëri-tjetrin. Për agjentët, ata japin gjithmonë këshilla, kujt i duhen këshillat?  Janë edhe shik, të pasur edhe kanë arsmini që nuk i duhet, dhe nuk fitojnë para dhe na fajësojnë ne tregtarët, ne jemi ushtarët që luftojnë dhe ata të tregut financiar thonë, ne jemi njerëzit e vërtetë. Dhe veshin rroba të ndryshme. Tregtarët veshin rroba shumë të shtrenjta, ora shumë të shtrenjta, për të treguar se sa të suksesshëm janë, bëjnë shumë para në treg ndërsa ata që bëjën marrëveshjet vishen më konservatorë sepse duan të jenë shik


Ilva Tare: Nuk duan ta bërtasin pasurinë e tyre, janë më diskretë. Po për sa i përket të huajve që punojnë në The City? Nuk kam një përqindje të saktë por mendoj se një numër i madh i punonjësve nuk janë nga Londra, nuk janë anglezë.


Loris Luyendijk: Po, atje mund të gjesh edhe shqiptarë


Ilva Tare: Ke intervistuar ndonjë shqiptar? Apo ruan anonimatin.


Loris Luyendijk: Nuk zbuloj asgjë për sfondin sepse ata janë shumë të shqetësuar për humbjen e vendit të punës. Por aty gje turko-gjermanë, franko-algjerianë, dëgjon çdo lloj theksi në Londër. Në zyrat qëndrore, aty ku faktikisht janë bankierët, në shumë banka, 40% nuk janë britanikë.


Ilva Tare: 40%?


Loris Luyendijk: Po.


Ilva Tare: Nivel i lartë apo bankierë?


Loris Luyendijk: Sa për hierarkinë, sa më lartë të ngjitesh, aq më shumë do të gjesh njerëz të bardhë. Por në nivele më të ulëta, ke shumë gra, gay, nga të gjitha etnitë dhe një nga gjërat më të mira është se nuk ka më diskriminim të vërtetë. Nëse je nga Shqipëria dhe je shumë i mirë në matematikë dhe nëse i zgjuar, bankat janë të interesuar për ty. Nuk duan tia dinë nëse je shqiptar, as nuk e shohin këtë.


Ilva Tare: Në eksperiencën tuaj për intervistat, kur i patë, kur i analizuat, është për shkak të dijes së tyre që janë të mirë në atë që bëjnë apo ka më shumë instikt që përdoret në atë punë? Çfarë është?


Loris Luyendijk: Kjo varet. Kjo mu duk më e vështira në botën e bankave. Aktivitetet e tyre janë kaq të ndryshme, njësoj si në sport. Ajo që të duhet për të qenë i mirë në box, është shumë e ndryshme nga ajo që të duhet për të qenë i mirë në golf apo volejboll. Është e njëjta gjë edhe me bankat, nëse je shumë i mirë në matematikë dhe bën bashkë instrumentet e ndërlikuara, atëherë nuk je tip shumë social sepse je shumë i mirë në matematike, shumë gjeni të matematikës nuk janë tipa socialë. Por nëse je ai që mbyll marrëveshjest dhe në mënyrë të vazhdueshme këshillon kompaninë telekom se si duhet të veprojë, ndoshta nuk je shumë i mirë në matematikë, por je shumë i mirë në fushën sociale. Pra është e vështirë të thehuet, prandajk është ë vështirë të përgjithësohet por në përgjithësi të gjitha ata janë tejmase ambiciozë dhe konkurues dhe të gjitha kanë varësi nga puna.


Ilva Tare: Njeriu i parë që folët ishte Sid nga Siria?


Loris Luyendijk: Po, jo nga Siria por ishte SId.


Ilva Tare: Ky nuk është emri i tij i vërtetë?


Loris Luyendijk: Jo, nuk është emri i vërtetë.


Ilva Tare:  Si e bindët?


Loris Luyendijk: Shkova në një darkë me një mik dhe u ula afër tij dhe fillova tia shpjegoja. Në atë kohë nuk e dija që ishte në sistemin financiar. Dhe fillova t;;ia shpjegoja. I thashë, shiko, mendoj se ka një problem real sepse kemi këtë krizë dhe asnjë nuk e kupton. Të gjithë janë të zemëruar me bankierët por asnjë nuk e kupton pse. Pra, si mund ta zgjidhim problemin nëse nuk e dimë se cili është problemi? Më pasë i thashë që po përpiqem të intervistoj bankierë por të gjithë thonë jo sepse kanë frikë. Pastaj ai më tha, nëse je i ndershëm dhe nëse ke disa njerëz që mund të garantojnë aftësinë tënde, mund të shpenzosh ca kohë në zyrën time dhe ai nuk ishte bankier por ishte agjent shitje. Kjo është një gjë më e vogël se bankat dhe ishte ish bankier dhe kishte punuar në kompani shumë të mëdha. Dhe kjo ishte goditja ime e parë sepse më në fund intervistovë një bankier. Më pas një intervistë çoi tek tjetra.


Ilva Tare: Pasi i intervistonit, ju i publikonit intervistat në blog tek the Guardian. Ishin lexuaesit aktivë dhe i përgjigjeshin shkrimeve? Çfarë zbuluat?


Loris Luyendijk: Ajo që thamë ishte se bankieri që ishte intervistuar do ti bashkohej diskutimit në pjesën e komenteve. Poshtë artikullit janë komentet dhe bankieri ishte pjesëmarrës me një emër anonim dhe lexuesit mund ti bënin pyetje bankierëve, gjë e cila është shumë e dobishme sepse njerëzit kanë ide të çmendura për bankierët. Janë të gjithë njësoj, janë të gjtihë milionerë dhe tani faktikisht mund ti bënin një pyetje si përshembull mund ti thoni, të urrej, dhe merrnin një përgjigje të tipit, shikoni kjo ndodh shpesh, njerëzit nuk e kuptojnë dhe bal bla bla dhe më pas u shndërrua si një vend tregtie. Mendoj që kjo ishte një rezultat i instiktit, mund të futeni në internet dhe ta bëni këtë.


Ilva Tare:  Cili ishte mësimi që mësuat nga kjo eksperiencë, nga biseda që bëtë në blogun e the Guardian?


Loris Luyendijk: Si fillim mësova që financat janë shumë më të rrezikshme se sa mendojnë njerëzit. Mendoja se sektori financiar ishte njësoj si sektori i ushqimit, sektori i karburanteve. Është një sektor. Jo jo jo, ështëzemra, dhe nëse zemra pushon së rrahuri, apo nëse zemra fiillon të rrahë shumë shpejt apo shumë ngadalë, i gjithë trupi është në telashe. Financat janë shumë më të rrezikshme nga sa e kuptojnë njerëzit dhe financa në 2008, na çoi shumë afër një humnere të tmerrshme dhe problemet e thella të sektorit financiar, nuk janë rregulluar. Problemi nuk është rregulluar.


Ilva Tare: Çfarë problemi duhet të rregullohet dhe a është ekonomia botërore akoma në rrezik?


Loris Luyendijk: Po. Absolutisht.


Ilva Tare: Ka ndonjë gjë që mund të bëhet për ta parandaluar këtë?


Loris Luyendijk: Po. Dhe është shumë e thjeshtë. Ajo që më duket e mrekullueshme, është se nëse flet me të brendshmit, të gjithë e dinë se cili është problemi, çdokush e di se cila është zgjidhja, problemi është se politikanët që faktikisht duan ta zgjidhin problemin, nuk zgjidhen. Zgjidhja është fare e thjeshtë. Duhen banka më të vogla, më të thjeshta që nëse një bankë falimenton, të mosmketë probleme. Nëse bankieri e di që diçka po shkon keq, ata do të humbasin shtëpinë, makinën, ushqimin, rrobat, çdo gjë dhe për këtë do të jetë më i përgjegjshëm. Gjithashut na duhet të ndajmë aktivitetet sepse bankierët mund të bëjnë shumë para duke shpërndarë informacion që nuk duhet ti kenë. Nëse shet shtëpinë, ti nuk do të personi që ndërton shtëpinë, personi që ble shtëpinë dhe ti, të keni të njëjtin përfaqësues, duhet të jenë të ndarë. Nuk shtë shumë e vështirë. Ajo që duhet, është që politikanët ta shpjegojnë në terma më të thjeshtë dhe më pas të miratojnë disa ligje.


Ilva Tare: Por fakti që zgjidhen dhe nuk duan tia dinë shumë se çfarë ndodh me ekonominë… Si mund të ndryshojë kjo? Mundet që njerëzit të suhtrojnë presion tek politikanët?


Lois Luyendijk: Kjo është ajo që unë shpresoj dhe prandaj shpenzova 18 muaj për të shkruar librin, që është një kohë e gjatë, kohë e plotë. Kalova në 8 versione sepse mendova që e vetmja shpresë ishte që nëse qytetarët e kuptoninproblemin, dhe për këtë duhet një libër që ia fillon nga fillimi, që e shpjegon problemin në terma që njerëzit e zakonshëm të mund ta kuptojnë.  Kjo është e vetmja shpresë dhe shembulli im i preferuar është emancipimi i grave, të drejtat e grave. Për një kohë shumë të gjatë, kjo dukej totalisht qesharake dhe feministët, burra dhe gra, për dekada, punuan, punuan, punuan dhe punuan dhe gjithmonë thuhej se: Jo, është një utopi , kurrë. Pastaj funksionoi. Dhe tani të gjithë thonë, sigurisht do kesh një grua në një kanal televiziv që i bën pyetje një burri. 100 vite më parë ishte totalisht qesharake që ju të lejoheshit të më bënit pyetje.


Ilva Tare:  Akoma është në disa vende…


Loris Luyendijk: Kam frikë se po, por nëse mund të bëjmë diçka kaq të vështirë, sa që ti japim grave të drejta të barabarta, të prezantojmë 4 ligje të thjeshta, e bën financat të sigurta sërish.


Ilva Tare: Kjo do të ishte mirë. Ka një perceptim që bankierët në the city, për shkak të orareve të zgjatura, presionit prej milionave që qarkullojnë ditë dhe natë, i bën që të jetojnë një jetë të bazuar në drogëra dhe substanca të tjera. Është e vërtetë kjo?


Loris Luyendijk: Drogë është një gjë e vështirë në anglisht sepse nënkupton edhe ilaçe për mjekim, dhe kokainë apo të tjera. Mendoj se me ilaçe, po. Shumë prej tyre përdorin hape për gjumë, shumë prej tyre përdorin hape të tjera për tu zgjuar sërish dhe shumë prej tyre përdorin alkool. Dhe ka një grusht njerëzish që përdorin kokainë. Duhet të kuptoni se shumëçka në bankë nënkupton pozicionin dhe detajet. DUhet të jesh me të vërtetë i përqëndruar


Ilva Tare:  Pra u duhet pak ndihmë për këtë?


Loris Luyendijk: Po, por nëse je nën efektin e kokainës, do të bësh gabime. Mendoj se kjo ideja që janë të gjithë nën efektin e kokainës, filmi ujku i uoll stritit bën të duket sikur janë të gjitha nën efektin e kokainës. Nëse janë të varur nga drogërat, janë ndaj alkoolit, shumë njerëz.


Ilva Tare:  Sa prej 200 të intervistuarëve ishin të varur nga alkooli apo substanca të tjera?


Loris Luyendijk:  Shumë mendoj. Nëse pi çdo ditë, konsiderohesh alkoolist


Ilva Tare:  Pijedashës…


Loris Luyendijk:  Për të ndryshuar humor. Nëse punon në sektorin financiar, zgjohesh në orën 7 apo 6 me celularin në dorë dhe menjëherë kontrollon tregjet.  Faktikisht e kyç trurin në tregun financiar, pastaj punon shumë fort deri në 8 apo 9 të mbrëmjes. Pra, nëse je i ri, nëse je më pak se 30 vjeç, duhet ta bësh këtë çdo natë. Punon çdo natë, merr taksinë për në shtëpi, bën një dush, rroba të tjera dhe sërish me të njëjtën taksi. Njerëzit më kanë thënë që financa nuk është një punë por është një stil jetese, është një identitet. Është gjitashtu shumë e vështirë për ta të ndalojnë, ti bien ziles dhe të thonë, shiko ka një problem. Sepse nëse e humbasin punën e tyre, humbasin identitetin e tyre, sensin e vetvetes.


Ilva Tare: Një nga bankieret që ju sha më shumë informacion, sipas librit, ishte një zëdhënëse që punonte për sistemin bankar?


Loris Luyendijk:  Po, ajo ishte një grua që merrej me marrëdhëniet me publikun.


Ilva Tare: Që ju shpjegoi se si funksiononte sistemi. Përse ishte ajo që ju dha informacionin më të madh?


Loris Luyendijk:  Mendoj se ajo ishte interesante sepse puna e saj ishte të sigurohej që bankierët të mos flisnin kurrë me gazetarët. Më pas ajo do më jepte një intervistë, një gazetari. Ajo bëri diçka që do ti kushtonte vendin e punës. Ishte interesante sepse ajo tha gjithashtu që gazetarët nuk e kuptojnë sistemin bankar dhe ishte shumë e lehtë për të të ndihmonte bankierët, të manipulonin gazetarët, ti dërgonte në rrugë të gabuar. Tek the guardian që është gazeta më e madhe në Angli, ishte një bankier redaktor në Londër dhe një në Wall Strëeet. Dy njerëz për një industri milionash. Ideja që ne si gazetarë mund të kuptojmë bankat… nuk mendoj se ndodh.


Ilva Tare:  Kjo tregon shumë se sa keq jemi ne si gazetarë, mund të na mashtrojnë lehtësisht…


Loris Luyendijk: Ne pretendojmë se dimë shumë më shumë se çdimë në të vërtetë.


Ilva Tare: Mendoni se nga libri njerëzit e kuptojmë më mirë sistemin bankar?


Loris Luyendijk: Ky është feedbacku që mora. Nëse je një autor i huaj dhe shkon në një vend tjetër, është me të vërtetë shumë e vështirë të bësh njerëzit të lexojnë librin. Jam këtu tani, mund të jap sa intervista të dua dhe më pas iki. Por në vendin tim, në Hollandë, kam miq në televizion dhe mund të sigurohem që libri të qëndrojë në vitrinë për pak kohë, dhe u bë libri më i shitur i vitit në Hollandë. Nëse sheh listën, është erotika, futbolli dhe më pas vjen ky libër, 300 mijë njerëz e blenë në hollandë. Kur i pyeta se përse e pëlqenin librin, më thonin se nuk ndiheshin budallenj pasi e lexonin. Kjo është ajo që u përpoqa të bëj.


Ilva Tare:  A u ndjenë si ju? Që nuk dinë? Pasi e lexuan librin?


Loris Luyendijk:Po, por e kuptuan që nuk e dinë, dhe bankierët nuk e dinë, pra duhet ti bëjmë bankat e sigurta, pra edhe pse bankierët nuk e dinë se çfarë po bëjnë, banka e tyre është kaq e vogël sa që kur të falimentojë, nuk do ketë problem.


Ilva Tare: Ka një moment në libër ku thoni se bankieri nuk e di nëse kolegu ka shkuar në tualet apo është pushuar nga puna. Sa e sigurtë është të punosh si një bankier?


Loris Luyendijk: Kjo është diçka që më habit vërtetë. Edhe pse Hollanda është një nga ato vende ku është e pamundur të pushosh njerëz nga puna. Në financë, mund të jesh jashtë loje për 5 minuta. Kthehesh nga dreka dhe kolegu yt ka ikur, apo kthehesh nga dreka dhe karta jote e sigurisë nuk punon. Ti thua, çfarë po ndodh? Shkon tek recepsionisti. Recepsionisti sheh kartën dhe thotë, ah, unë e di pse karta juaj nuk punon. 5 minuta më vonë qëndron jashtë godinës me kutinë mbushur me gjërat e tua brenda. Në fund të vitit, në shumë banka të mëdha si Goldman Sachs, Credit Sëisse, JP Morgan, ata marrin në telefon dhe thonë se sa para kanë fituar çdo bankier, si janë përgënjeshtruar nga kolegët e tyre dhe pmë pas 2% pushohet nga puna. Edhe nëse është viti më fitimprurës në historinë e bankës, 2% do të pushohet nga puna. Ky është preisoni me të cilin punojnë. Pyesim veten, si mund ta bëjnë këtë budallik dhe të rrezikojnë bankën e tyre? Nuk është banka e tyre.


Ilva Tare: Por gjejnë punë sërish në sistem?


Loris Luyendijk: Ndonjëherë. Gjithashtu ndonjëherë marrin një pako të mirë, me shumë para dhe për këtë duhet të nënshkruajnë një dokument që thotë. Ju nuk duhet të tregoni asnjëherë asnjërit se çfarë keni bërë për bankën. Pastaj merr shumë para. Kjo gjithashtu do të thotë se menaxheri ka shumë fuqi mbi ty, sepse menaxheri e di se nëse të pushon nga puna, nuk do hapësh asnjëherë çështje gjyqësore, sepse merr shumë para.


Ilva Tare: Pra në një farë mënyrë, ata e blejnë heshtjen e bankierëve?


Loris Luyendijk: Absolutisht. Njerëzit janë kaq të ekspozuar. Në fillim mendova se bankierët janë lakmitarë por ajo që zbulova ishte se frika ishte një faktor shumë i rëndësishëm.


Ilva Tare: A ngelën të mërzitura bankat me rezultatet e librit tuaj? Patët ndonjë ankesë?


Loris Luyendijk: Po, dhe ishte për të qeshur sepse mora shumë emaile nga bankierë që thonin, Po, është mirë të lexosh librin. Por ka njerëz të sistemit që thonë, Jooo është e gabuar, janë vetëm 200 njerëz bla bla bla. Bankat kanë makineri propagande shumë shumë të mëdha


Ilva Tare: Nuk kishte asgjë serioze. Askush nuk pati ankesa apo ju paditit…


Loris Luyendijk:  Jo, u sigurova, por do të ishte shumë e vështirë për të më paditur.


Ilva Tare: Si u siguruat? U konsultuat me avokat apo…?


Loris Luyendijk:  Po. Në angli ka ligje shumë strikte. Përdoren shumë fjalët si: thuhet se… etj. Dhe vetëm se unë isha i interesuar se çfarë ndodhte në çdo bankë dhe jo vetëm në një, ka shumë emra dhe nëse kërkon të paditësh si bankë, duhet të thuash që: Ok, ai po na akuzon për a, b dhe c dhe nuk është e vërtetë apo nuk ka prova. Nuke bëra këtë.


Ilva Tare: Pas zhvillimeve të reja në Mbretërinë e Bashkuar, Brexit me referendumin. Ekziston frika se the city do të zhvendoset në Frankfurt apo diku tjetër. Është e vërtetë? Keni ndonjë informacion?


Loris Luyendijk: Po, ata po përgatiten.


Ilva Tare:  Po përgatiten për të ikur?


Loris Luyendijk: Po, jo të gjithë sepse


Ilva Tare:  Çfarë do të thotë kjo për the city?


Loris Luyendijk: Mendoj se do të jetë shumë shumë e dhimbshme. Edhe pse tani të gjithë duan të shkojnë në Londër sepse bankat e mëdha janë atje, firmat e mëdha janë atje, agjencitë e mëdha janë atje, ëstë një kozmos i madh. Por nëse një numër bankash zhvendoset në një qytet tjetër, atëherë ka një kozmos tjetër dhe papritur ka një konkurencë të madhe dhe për bankat, siç e thashë, 40% janë të huaj. Është shumë e rëndësishme për bankën nëse shohin një shqiptar të talentuar, të mund ta marrin në punë. Për shqiptarët do të jetë më e vështirë por nga BE, nga ato 27 vende, mjafton të ketë një ofertë pune dhe zhvendoset në Londër. E gjitha çfarë duhet të bësh është të blesh një biletë për në Londër. Mund të marrësh me qera një shtëpi.


Ilva Tare: Nuk është kaq e lehtë. Të duhet një adresë për të hapur një llogari në bankë dhe për të marrë me qera një vend të duhet llogari banke. Është si një rreth i mbyllur, është shumë e vështirë, nuk e di për një hollandez por për një shqiptar është shumë e vështirë.


Loris Luyendijk: Ky është ndryshimi sepse unë jam në BE dhe Mbretëria e Bashkuar është në BE. Por Mbretëria e Bashkuar tani është si Shqipëria. Ata do largohen nga BE dhe nuk ka arsye për BE ta bëjë të lehtë për Mbretërinë e Bashkuar sepse sa më mirë Mbretëria e Bashkuar ia del jashtë BE, aq më shumë vende do të duan të largohen nga BE. Prandaj mendoj se BE do ti propozojë Britansë një marrëveshje shumë të vështirë, ta bëjë të vuajë dhe mënyra më e mirë për ta bërë të vuajë, është të bëjë sektorin financiar të shkojë në BE sepse sektori fionanciar është shumë i rëndësishëm për bretërinë e Bashkuar.


Ilva Tare: Dhe cili mund të jetë qyteti që mund të zëvendësojë the cityn e Londrës?


Loris Luyendijk: Mendoj se do të jetë Parisi sepse bankierëve u pëlqen të jetojnë në një qytet të madh, me teatër të mirë, me resotrante të mirë, me modë në rrugë…


Ilva Tare: Shpërndarje pasurie gjtihashtu…? Për të shpenzuar pasurinë e tyre…


Loris Luyendijk: Gjithashut të duken që po harxhojnë pasurinë. Ka shmë konkurencë. Kush ka vendin më të mirë në teatër? Ndërsa Frankfurti është i mërzitshëm, Dublini është i vogël, Amsterdami është i vogël, Parisi është i madh por Parisi ka ligje shumë të vështira dhe prandaj nuk do ta kenë të lehtë fillimisht të shkojnë atje por nëse Franca ndryshon ligjet e tregut, ata do të shkojnë. Jo të gjithë sepse Londra ka shumë avantazhe, ligji anglez, gjuha angleze, këto gjëra.


Ilva Tare:  Por nuk ka vlerësime se sa do të humbasë the city nëse ky ndërrim ndodh?


Loris Luyendijk:  Mund të jetë një e pesta apo një e katërta dhe nëse të gjtihë këta shkojnë në një vend, atëherë kë një konkurencë reale. Nëse ndahen dhe shkojnë në qytete të ndryshme është tjetër gjë. Disa mund të shkojnë në Neë York.


Ilva Tare:  New York tashmë i ka ato…


Loris Luyendijk: Wal Street është më i madh se sa the city dhe ata konkurojnë me njëri-tjetërin. Neë Yorku do ti mirëpriste, mund të bësh sa para të duash por është e vështirë sepse nëse punon në tregjet europiane dhe punon në Neë York, duhet të zgjohesh në mes të natës, pra jeton një jetë nate dhe kjo është e mirë për 2 vjet, por nuk është e mirë për 20 vjet.


Ilva Tare:  I gjithë city ka rreth 300 mijë punonjës?


Loris Luyendijk: Po, ka 300 mijë


Ilva Tare: Kjo është ajo që shkruhej në libër. Është si një qytet më vete dhe nëse ndodh zhvendosja në një qytet tjetër, do të thotë që Londra do të vuajë financiarisht?


Loris Luyendijk:  Po.


Ilva Tare:  Edhe pjesët e tjera, jo vetëm the city?


Loris Luyendijk:  I gjithë vendi sepse Britania blen më shumë nga vende të tjera se sa eksporton. Shpenzon shumë, pak më shumë se mundësitë që ka dhe ajo me të cilën e financojnë është ndihma e sektorit financiar dhe gjithashtu me taksat e bankierëve. Nëse ata ikin, Britania do të jetë shumë keq. Britania është në një situatë shumë të keqe, nuk është Greqia por ndodhet në një situatë të vështirë


Ilva Tare:  Sa keq është Greqia atëherë?


Loris Luyendijk:  Greqia duket e tmerrshme. Më vjen shumë keq për grekët.


Ilva Tare: Ka ndonjë mënyrë që të marrin veten? Nga ndihma që morën nga Gjermania dhe Deutsche bank?


Loris Luyendijk:  Ajo që Europa Veriore kërkon nga Greqia, është q të pastrojnë qeverinë e tyre. Qeveria është shumë e korruptuar, e paaftë dhe ka shumë agjenci që nuk punojnë mirë, zyra e taksave nuk punon mirë, nuk është një vend funksional për momentin. Prandaj europianët nuk duan ti japin paratë e tyre sepse e dinë që paratë nuk do të shkojnë tek njerëzit që e meritojnë por tek ata që e dinë si të mashtrojnë sistemin. Ka një sistem të korruptuar atje. Për sa kohë që grekët nuk pastrojnë atë që kanë bërë, do të jetë shumë e vështirë për ta. Europianët kanë qenë gjithashtu shumë të ashpër me ta. Është një rrëmujë.


Ilva Tare:  Në fakt po. Brexit, mendoni se do ndodhë në një kohë të afërt apo do të jetë një proces i gjatë përgjatë viteve për të negociuar termat?


Loris Luyendijk:  Ata thanë se do të nisin negociatat në mars dhe pastaj do të kenë 2 vjet kohë. Problemi është se duhet të negociojnë shumë gjëra. Duhet të negociojnë divorcin, kush merr çfarë? Pastaj duhet të bëjnë një marrëveshje të re, si do të tregtojnë? Kjo do të marrë të paktën 10 vjet, pra u duhet një marrëveshje tranzitore, midis kohës që do largohen dhe marrëveshjes së re. Pastaj duhet të bëjnë tregti me vendet që më parë nëbte tregti  nëpërmjet BE. Do të duhen rreth 15 marrëveshje të reja me ato vende. Pastaj duhet të bëjnë edhe gjërat e tjera, pra duhet të bëjnë 6 negociime dhe nuk kanë negociator për tregtinë sepse këtë e ka bërë gjithmonë BE. Është shokuese por BRexit është njësoj si lufta në Irak, nëse ju kujtohet. E shitën luftën në Irak me gënjeshtra për armë të shkatërrimit në masë dhe bënë 0 plane dhe më pas Iraku u bë një rrëmujë totale.  Brezit është saktësisht e njëjta gjë. Gënjyen për atë që i priste, nuk kishin plane dhe tani do të jetë një rrëmujë, përveçse këtë herë, dhe kjo është e re për britanikët, nga kjo rrëmujë, çmimin nuk do ta paguajë ndonjë vend tjetër. Këtë herë ata do e paguajnë çmimin.


Ilva Tare:  Ata që e mbështetën idenë e ndarjes me BE janë optimistë sepse pretedojnë se do të kthejnë mbrapsht lavdinë britanike, se mund tia dalin të vetëm , mund të shndërrohen sërish në superfuqi e botës. Është e vërtetë kjo?


Loris Luyendijk: Jo, ata kanë më pak se 1% të popullsisë së botës. Nëse sheh nga Kina, ndryshimi midis Shqipërisë dhe Mbretërisë së Bahkuar nuk është asgjë. Është 0.7% e popullsisë botërore kundër 0.01% apo diçka e tillë. Nuk është asgjë. Pastaj gjithashtu ata e dinë që kanë defiçite të mëdha dhe marrin borxh shumë para çdo vit për të jetuar në stilin e jetesës që kanë. Është nostalgjia dhe është me të vërtetë idiote. Tre njerëzit e vetëm që thanë: Po, Brexit është ide e mirë… Janë Donald Trump, Vladimir Putin dhe Marine Le Pen. Nëse këta janë miqtë e tu të rinj…


Ilva Tare:  Paçin fat, edhe ju sepse jetoni ende në Londër…


Loris Luyendijk: Po dhe është fantastike. Është qyteti më europian. Ka shumë shqiptarë në shkollën e fëmijëve të mi dhe ke ngado dhe kjo është fantastike.


Ilva Tare:  Brexit nuk do tju bindë për tu zhvendosur?


Loris Luyendijk: Unë do të zhvendosur dhe në një moment të caktuar unë dua të jetoj në Hollandë dhe dua që fëmijët e mi të bëhen hollandezë por nëse do të jetoja në një qytet tjetër europian, do të ishte Londra.


Ilva Tare:  Është interesante që doni që fëmijët tuaj të jenë hollandezë.  Nuk doni që fëmijët tuaj të jenë europianë?


Loris Luyendijk:  Po, mendoj se ata mund të jenë europianë dhe hollandezë, ashtu si amerikanët mund të jenë teksanë dhe amerikanë, mendoj se kj oideja që të gjithë do të jemi europianë është kot.


Ilva Tare: Po, këtë doja tju pyesja. Çfarë është në të vërtetë identiteti europian?


Loris Luyendijk: Është një gjë ekstra. Mund të jesh arab dhe egjiptian. Mund të jesh europian dhe shqiptar. Mendoj që të gjithë ndihemi në shtëpi në vendet tona, në Europë. Pra le ti mbajmë këto vende kështu siç janë por ka probleme të caktuar që mund ti zgjidhim vetëm në nivel europian. Nëse do na duhet të negociojmë me Vladimir Putin dhe me Kinën, të gjithë humbasim. Nëse qëndrojmë bashkë, fitojmë. Pra, ka kuptim të jemi tëq bashkuar por ju dhe unë jemi europianë por jemi të ndryshëm, unë jam hollandez dhe ju shqiptare, Kjo është gjë e mirë.


Ilva Tare: Si e shihni të ardhmen e BE me impaktin e Brezit gjithashtu?


Loris Luyendijk:  Ne nuk duhet ta kishim bërë kurrë euron.


Ilva Tare: Euro, ishte gabim?


Loris Luyendijk: Ishte gabim. Por për të zbërë euron do të jetë një gabim tjetër, sepse do të jetë shumë e dhimbshme dhe nënkupton 900 vjet negociata. Nëse duam që euro të funksionojë, duhet ta integrojmë më shumë. Mendoj që duhet të ndërtojmë një opinion publik ku më së paku të bisedojmë. Tani për tani, grekët dhe gjermanët, thjeshtë nuk biseduan. Popullatat nuk biseduan, vetëm lexonin gazetat.


Ilva Tare: Po por sa realiste është kjo? Si mund të bisedojnë popullatat? Si mund të bisedojnë grekët dhe gjermanët në kushtet kur grekët ishin pothuajse të falimentuar dhe gjermanët i shpëtuan me një çmim të kripur. Si mund të negociojnë dhe të flain në këto pozicione? Mund të bëhet?


Loris Luyendijk: Mendoj se është e bëshme si India. India ka gjithë ato gjuhë të ndryshme dhe ka pjesë shumë të varfra. Aq të varfra saç janë të pasur në Hollandë. Ata kanë një monedhë, kanë një vend. Brazili është e njëjta histori. Gjithmonë shohim Amerikën dhe themi se BE duhet të jetë si Amerika. Në Amerikë është e njëjta gjë kudo. Ajo që më pëlqen në Europë është se shkoj në Shqipëri dhe është ndryshe, është ndryshe nga Suedia, shumë ndryshe nga Portugalia. Mendoj se duhet të ndërtojmë diçka që nuk është si Amerika. Tani të gjithë kemi smartfona dhe mund të debatojmë në smartfonët tanë dhe ka artikuj dhe dokumentarë interesantë dhe shumë më shumë njerëz flasin anglisht.


Ilva Tare:  Ne të gjithë kemi një smartfonë përveç jush. Ju nuk keni një smartfon.


Loris Luyendijk: Jo, nuk kam. I ndjek gjërat në internet. Smartfonët të bëjnë budalla.


Ilva Tare:   Budalla apo të mundësojnë të jesh e përditësuar?


Loris Luyendijk:  Po dhe nuk mërziteni ndonjëherë. Mendoj që njeriu ka nevojë të jetë i mërzitur. Ulesh dhe mendon: nuk kam asgjë për të bërë, dhe truri qetësohet si meditim kurse me telefonin ka gjithmonë një mundësi dhe njerëzit çmenden.


Ilva Tare:  Shqipëria veçanërish ka një numër të lartë të përdoruesve


Loris Luyendijk:  Nuk jam i habitur për këtë…


Ilva Tare:  Ju thatë që e pëlqeni Shqipërinë se është ndryshe nga Suedia por Shqipëria kërkon medoemos të bëhet një vend anëtar i BE me besimin që do të kemi një demokraci më të zhvilluar, shtet ligjir dhe kushte më të mira jetese. Besoni se ideja për tiu bashkuar BE është akoma e mirë apo BE do të jetë ndryshe në 10 vitet e ardhshme dhe për Shqipërinë dhe shqiptarët ndoshta është më mirë të zhvillohen vetë dhe më pas të shohin nëse duan ti bashkohen BE akoma?


Loris Luyendijk:  Ajo që BE mësoi nga anëtarësimi i vendeve si Rumania apo Bullgaria, ishte që duhet të jesh shumë i sigurtë. Strukturat që u shkrinë gjatë diktaturës sovjetike, nuk zhduken brenda natës. Njerëzit që punonin në sistemin sovjetik janë akoma aty. Mund të kesh parlament, disa gjyqtarë por të duhet një mentalitet demokratik dhe kjo kërkon pak kohë. Ka shumë vende që duan ti bashkohen BE dhe ka liderë politikë që thonë se duan ti bashkohen BE por kur BE u thotë këtyre liderëve politikë të pastrojnë korrupsionin, dsisa nga këta liderë politikë u del diçka tjetër për të bërë. Sa e sinqertë është dëshira nëse ju keni një sistem të korruptuar në Shqipëri dhe di që ti bashkohesh BE do të thotë ta pastrosh… Është e njëjta gjë në Turqi. Turqia gjithmonë thotë se do që ti bashkohet BE por kur BE thotë epo duhet të jeni demokraci, dhe duhet të filloni nga a, b dhe c, ata thonë: jo jo jo, ndoshta c, ndoshta pak nga c-ja. BE duhet të jetë shumë e qartë që nëse do ti bashkohesh BE-së, kërkesat janë të vërteta dhe të larta.


Ilva Tare:  Keni zbuluar ndonjë përcaktim të demokracisë?


Loris Luyendijk: Për mua është sundimi i ligjit. Kam jetuar në Egjipt për disa kohë dhe më është dahur të mendoja për demokracinë sepse Egjipti nuk është demokraci dhe fakti është që demokracia është vendi ku nuk ke frikë të bësh çdo pyetje dhe unë nuk kam frikë ti përgjigjem çdo pyetje. Pse nuk do të ksihim frikë? Sepse e dimë që nëse dikush përpiqet të na dëmtojë, mund të shkojmë në gjyq dhe nëse kemi të drejtë, gjyqi do na shpërblejë dhe të na kthejë të drejtat. Demokracia është si një spektër. Britania është më demokratike se Shqipëria por nuk është perfekte. Gjithmonë mund të përmirësohesh por mendoj se sundimi i ligjit është shumë më i rëndësishëm se zgjedhjet. Që gjyqtarët të jenë të pavarur dhe të mos shqetësohen nga politikanët dhe të mos i shqetësojnë politikanët


Ilva Tare: Doni të thoni qytetarët?


Loris Luyendijk: Gjykatësit dhe politikanët. Duhet të jenë totalisht të ndarë. Politika duhet të jetë e pastër dhe askund nuk është e pastër. Shikoni Amerikën. Nuk më takon mua ti bëj leksion të tjerëve por për mua kjo është demokracia. Kur nuk ndjen pasiguri teksa shpreh atë që mendon  dhe të krijosh një parti politike, një gazetë dhe të mos qëllohesh në rrugë.


Ilva Tare: Po për demokracinë në Hollandë?


Loris Luyendijk:  Hollanda ka një ndër demokracitë më të vjetra në botë. Megjithatë edhe gratë filluan të votonin shumë vonë, pra ishte larg perfektes. Vetëm përpara 100 vitesh filluan të votonin. Ka funksionuar mirë por është në presion. Ka populistë tani që myslimanët janë qytetarë të dorës së dytë. Nuk mund të jesh edhe hollandez edhe mysliman. Kjo është totalisht jodemokratike


Ilva Tare:  Si po e përballon shoqëria këtë sfidë? Po i diskutojnë këto çështje apo është tabu dhe nuk duan ti futen fare kësaj?


Loris Luyendijk: Mendoj se tani të gjitha tabutë kanë rënë dhe të gjithë bërtasin. Të gjitha janë të zemëruar Vjen për shkak të emigracionit. Është një gjë e rëndësishme, njerëzit vijnë nga të gjitha vendet, nuk e njohin fare Hollandën, nuk e njohin demokracinë. Kam bërë kërkime për demokracinë në islam. Kam patur duzina me studentë. Ata nuk ia kishin idenë se çfarë ishte me të vërtetë demokracia dhe studionin në shkenca politike. Gjithë këta emigrantë vijnë në Hollandë dhe vërtetë nuk e dinë


Ilva Tare:  Ata po diplomohen në shkenca politike. Si mund të studionin në shkenca politike pa e ditur se çfarë ishte një demokraci?


Loris Luyendijk: I dinin teoritë por nuk e kishin jetuar. Të gjithë ata që vini në Hollandë, dhe Hollanda është një vend ku është red light district, ku marijuana është e ligjshme, ku martesa gay është normale, njerëzit gay janë totalisht të barabartë dhe për ta, gayt janë gabim, marijuana është gabim dhe në demokraci mund ta thonë këtë. Përshembull mund ta thonë që nuk mendoj se gayt duhet të jenë të barabartë. Dhe hollandezët i përgjigjen: Ok, në demokraci mund ta thuash këtë por po i mohon gayve të drejtat demokratike? Dhe kështu jemi në një konfuzion të thellë.


Ilva Tare: Ti kthehemi librit. Çfarë përshtypjesh prisni për librin nga lexuesi shqiptar? Cili do të jetë rezultati që do të donit të merrnin?


Loris Luyendijk: Mendoj se është shkruar për njerëz që janë në pozicionin që isha unë përpara se të bëja kërkimet. Kanë dëshirën për të ditur më shumë për financat dhe për bankat dhe kjo është shumë e rëndësishme dhe prapë kaq e vështirë për tu kuptuar. Idealisht nëse e lexojnë duhet të thonë, Ok, tani kam më shumë vetbesim për të patur një mendim. Kjo nuk ka të bëjë me Shqipërinë. Jam i sigurtë se ka gazetarë financash të mirë edhe këtu dhe mund të fillojnë të lexojnë faqet e financave jo sepse ndjejnë se duhet ta bëjnë, por sepse janë me të vërtetë të interesuar.


Ilva Tare:  Nëse ka faqe financash gjetkë… sepse nuk ka shumë, faqet financiare mungojnë në vend.


Loris Luyendijk Nëse ka gazetarë të mirë ekonomie, atëherë ekzistojnë.


Ilva Tare: Cila është detyra juaj  e ardhshme? Po punoni me diçka tani?


Loris Luyendijk:  Diçka për gazetarinë europiane. Një ide për të organizuar një bisedë mes europianësh. Për të folur për çfarë lloj BE duam. Çfarë duam të bëjmë me Euron? Duam të kemi një ushtri europiane? Është një pikëpyetje e madhe dhe nuk duhet tia lëmë politikanëve dhe kur ushtria të jetë aty, të themi: Ah nuk jemi të lumtur me Euron. Duhet ta marrim në dorë. Po mendoj për të shkruar artikuj që të shfaqen në shumë vende europiane ku të drejtoj bisedën. Ndoshta edhe pyetja nëse Duhet që Shqiëpria ti bashkohet BE? Është një pyetje që duhet ti përgjijget çdo vend sepse nëse Shqipëria i bashkohet BE-së, atëherë shqiptarët do të vijnë në Europë. Përpara se ti hapim rrugën Shqiëprisë, duhet ta bëjmë këtë bisedë për të ditur rreziqet, avantazhet dhe disavantazhet.


Ilva Tare:  Në çfarë mediumi do ta zhvilloni këtë bisedë që po thoni? Gazetë? Apo një blog online?


Loris Luyendijk:  Mendoj në anglisht në një blog online ku njerëzit ndërhyjnë për të diskutuar me europianë dhe mabse të shkruaj një artikull, i cili të shafqet në shumë vende europiane në secilën gjuhë përkatëse në gazetë.


Ilva Tare:   A ka ndonjë gazetë të interesuar për këtë?


Loris Luyendijk:  Tashmë janë 5 gazeta të cilat janë të gatshme, më së shumti në Skandinavi dhe në Europën Veriore dhe jam duke përdorur librin si kartvizitë


Ilva Tare:  Po funksionon deri tani?


Loris Luyendijk:  Po, ato vende po interesohen për punën time pas publikimit të librit. Unë u thashë që ky është plan i ri i imi dhe ato thanë: Oh, nëse ke pjesë se çfarë do të thotë Brexit për europianët je i mirëpritur. Nëse lexon gazetat amerikane, shpesh herë artikujt e tyre fillojnë me: Këtë mëngjes amerikanët u zgjuan dhe gjetëm vendin e tyre… bla bla bla, dhe artikulli që dua është : Këtë mëngjes europianët e gjetën vendin e tyre….. Ne nuk flasim asnjëherë si europianë. Amerikanët flasin për veten e tyre gjithë kohën, europianët asnjëherë nuk flasin për veten e tyre.


Ilva Tare:  Nuk është kjo diçka që duhet ta bëjë Brukseli? Institucionet atje?


Loris Luyendijk:  Jo, sepse pastaj bëhet e mërzitshme. Shikoji ato, futu tek ëebsite i tyre dhe kur sheh ato flamujt blu me yjet e verdhë… nuk funksionon. Ti nuk do që qeveria jote të bëjë median për ty. Këtë duhet ta bëjnë qytetarët.


Ilva Tare:  Janë mediat të interesuara për këtë projekt? Për të qenë më të drejtpërdrejtë, paguajnë për këtë?


Loris Luyendijk:  Po, dhe gjëja interesante është se jemi rreth 35 komunitete në Europë, vende apo rajone. Nëse shet një histori për 35 vende, faktikisht të marrësh 20 euro për një vend, i thonë 700 euro për një artikull. Bën 4 histori në muaj. Në Amerikë mund të shesësh një histori një herë. Mbase dy herë, në anglisht dhe në spanjisht. Në Europë mund ta bësh mund ta shesësh 30 herë


Ilva Tare: Jemi drejt fundit, marrëdhënia midis politikanëve dhe bankierëve, si është ajo?


Loris Luyendijk:  Është me të vërtetë problematike dhe nuk është thjeshtë në Amerikë, është edhe në Britani, në Francë, Suedi, Danimarkë, në Finlandë, në Hollandë, në Spanjë. Ajo që ndodh ështës e një politikan në karrierën e tyre të dytë, përfundojnë duke punuar për bankat. Pra, kudo ku shkoj në Europë, nëse flas për Tony Blair, ish kryeministri britanik, që tani punon për JP Morgan si këshilltar special, fiton 2 milionë e gjysmë paund në vit. Dhe ata thonë, oh por ne kemi Tony Blairin tonë. Kjo është problematike dhe është arsyeja se përse politikanët nuk e kanë rregulluar problemin. Sepse e dinë se nëse nuk e rregullojnë problemin, nuk i luftojnë bankat, ka një punë shumë të mirë që i pret pasi të ikin nga politika.


Ilva Tare: Pra, ky është kompensimi për të mos i luftuar kur janë në pushtet?


Loris Luyendijk:  Kam frikë se po. Duket se është kështu, dhe mendoj se është një nga arsyet që njerëz si Trump, Le Pen, etj janë popullorë sepse votuesit kuptojnë se të paktën nuk do të shkosh të punosh për Goldman Sachs më vonë.


Ilva Tare:   Ju thatë diçka që do doja ta diskutonim më tej. Euro ishte një gabim. Pse? Mund të bëhet diçka tani apo euro duhet të qëndrojë?


Loris Luyendijk:  Mendoj se tani vendet janë aq shumë të ndërlidhura dhe të integruara sa që nëse do të heqim euron do të marrë shumë kohë dhe do të jetë shumë e vështirë. Por mendoj se ishte një gabim. I la vendet e Europës Jugore të kishin papritur të drejtë të merrnin borxh shumë thjeshtë. Dhe e përdorën. Në Gjermani dhe Hollandë, nëpunësve civilë iu rritën rrogat me 1%, në Greqi iu rritën me 12%. Falë Euros, ata mund të merrnin borxh shumë më tepër dhe kjo duhet të ndryshojë. Duhet të gjejmë një mënyrë që të sigurohemi se ata nuk shpenzojnë më shumë nga çmunden.


Ilva Tare:  Pyetja e fundit. Kjo ishte vizita juaj e parë në Shqipëri. Si ishte deri tani dhe çfarë dije për Shqipërinë dhe shqiptarët prpara se të vinit këtu?


Loris Luyendijk:  Është e sikletshme por ajo që shpresoj është që Shqipëria të jetë njësoj si Hollanda. Kur unë them që jam nga Hollanda, ata mendojnë për futbollin, red light district dhe marijuana. Kam frikë se është e njëjta gjë edhe për mua. Kam dëgjuar për Shqipërinë nga futbolli, kam dëgjuar nga mercedesët e vjedhur, 20 vite më parë ishte një histori për disa mercedesë të vjedhur dhe të ardhur në Shqipëri, dhe ndonjëherë lidhet me krimn e organizuar. Kur erdha këtu kisha këto stereotipe dhe mendova se ishte shumë e varfër dhe shumë e rrezikshme. Kam qenë vetëm në Tiranë por nuk është aspak ashtu. Sërish e kuptova se megjithë këto stereotipe, ajo që mund të bësh, është të jesh sa më mendje hapur që t mundesh, të shikosh përreth sa më shumë të mundësh dhe kur të zbulosh një stereotip, ta përzësh.


Ilva Tare: Faleminderit Loris Luyendijk, faleminderit për këtë intervistë të sinqertë, ishte kënaqësi tju kisha juve sonte.


Loris Luyendijk: Faleminderit për ftesën.


Të parët për lajmin e fundit. Ndiqni Oranews.tvFacebook dhe në Twitter