Civilizimi modern perndimor e thelloi prgjat shekullit XX edhe m shum iden e tjetrsis s civilizimeve, t cilat u theksuan edhe m fort nn trysnin e faktorve ideologjik, social, historik e sidomos religjioz. Tjetrsia Perndimor nga traditat Lindore ka patur vazhdimisht partizant e flakt pr nj sekularizm fanatik t qytetrimeve, q nga Osvald Shpengleri deri te Samuel Hatingtoni. Natyrisht trysnia e faktorve ideologjik si marksizmi, revolucionet, luftrat botrore, ideologjia me luftn e Ftoht, krijuan nj mjedis t thuajsuar civilizues n botn shpirtrore dhe fizike pr njeriun e shek. XX. Njerzimi i qytetrimit perndimor shekel n kt shekull t ri me nj sistem bankrot vlerash shpirtrore dhe me dilema t mdha, ashtu si shkelte n Tok t shkret (po t citojm titullin e njohur t poems s T.S. Eliotit) n shekullin q sapo kaloi. Kriza humane mbi vlerat tradicionale dhe bjerrja e ndjenjave njerzore jan sot shenjat e nj civilizimi t ftoht, cinik, i cili shpreh mosprputhjen tragjike midis realitetit fizik t njeriut me realitetin e tij shpirtror.



Mitet e mdha t shkencs, ateizmi dhe mbingopja, e nxorn njeriun bashkkohor nj krijes t gjymtuar shpirtrisht e moralisht, tepr larg nga destinacioni i tij. Kjo ftohje dhe thuajsim nga destini i tij, krijon edhe atmosfern e rnd t padurimit dhe fobis pr Tjetrin, t ndryshmin, t pangjashmit, ka jo shpesh ka krijuar nj premis t pashpres t izolimit t qytetrimeve deri n prplasjen e tyre, sipas Hatingtonit.

Ideja rilindse e poetit dhe mendimtarit turk Fethullah Gylen sht se njeriu duhet ribr, ashtu si ka dal ai i shkatrruar nga trysnit dhe mite moderne. Pathosi humanist i tij na bn thirrje t kthehemi edhe nj her n origjinn e iltr t gjrave, n zanafilln e kulluar t vendosjes s marrdhnieve t harmonishme midis njeriut dhe Zotit. Dhe ky kthim q na propozon Gyleni, ka t bj me riprjetimin e tradits s t parve tan, t dijetarve t urt, deri n burimin e kulluar hyjnor t Shkrimeve t Shenjta. Suret dhe shembujt e shumt t njeriut-model q sjell Gyleni nprmjet citimeve kuranore, na ndrgjegjsojm se n historin njerzore ka ndodhur nj gremin. Njerzimi i sotm, ashtu si endet duke u prplasur nga kontradikta n kontradikt, duhet n radh t par t pastrohet nprmjet msimeve t Kuranit famlart dhe msimeve t tjera t shenjta si kusht i domosdoshm i harmonis s shprfillur. Njeriu i sotm, sipas Gylenit sht larguar nga natyra, nga Zoti dhe nga virtytet e iltra. Ai duhet t krkoj shptimin e tij duke menduar pr mshirn, duke folur pr mshirn dhe duke e shfaqur vetveten vetm nprmjet mshirs.

Po far sht kjo mshir, far presupozon ajo n pikvshtrimin etik dhe filozofik t Gylenit? Un nuk mendoj se ka t bj kjo me mshirn e gjithnjohur dhe proverbiale kristiane. Koncepti i Gylenit sht kategorial, sht nj nocion filozofik, i shfaqur nn nj pasuri sinonimike me prcaktort toleranc, dashuri, prvujtni, falje. Duket se Gyleni krkon q njeriu bashkkohor qoft ai i tradits s civilizimit judeo-kristian, qoft i civilizimit islam, duhet t hap zemrn ndaj udive dhe mrekullive t Allahut, t fitoj aftsin e humbur, t mahnitet dhe t dashurohet me t bukurn, me fuqin e dashuris prekse pr krijesat e Zotit dhe veprave t tij n Natyrn e Madhe. Mshira n pikpamjen e Gylenit sht nj kategori gjithprfshirse, q nnkupton nj sistem estetik, dhe s kndejmi, nj etik morale. Mshira sht par n veprn e mendimtarit si nj atribut, kryespari, hyjnor, princip universal i botrave, di q tejkalon nocionet e kohs dhe pafundsis, si nj akt dashurie n Krijimin e Madh t Allahut: Ti duash krijesat pr hir t Krijuesit, citon ai poetin turk Junus Emre. Sipas ktij modeli dhe duke e ndjekur at, arrihet prsosja e njeriut. Prndryshe, Gyleni na paralajmron se ...n nj vend ku nuk ka toleranc, sht e pamundur t flassh pr zhvillimin e mjeteve t komunikimit masiv, pr mendimin e prparuar ose, pr m tepr, pr aktivitete kulturore q kan lidhje t drejtprdrejt me t. Duket se Fethullah Gyleni me kt libr i drejtohet direkt shoqris shqiptare, e cila prjeton nj kriz vlerash dhe nj sekularizim t skajshm t saj, kryesisht, n mosprputhjen e shpirtrores me fiziken, t mosprputhjes s kohrave, historis, traditave, brezave dhe ndjenjs religjioze.



Kjo ide e mshirs universale n koncepsionin e Fethullah Gylenit, ka nj trajektore shpirtrore q nis nga Mshira e Zotit pr krijesat e Tij, dhe zbret n tok, n prditshmrin ton, duke synuar t largojm t keqen nga zemrat e secili. Por ky sht edhe kushti themelor pr marrveshjen, pr fillimin e dialogut. Njerzit pa zemra t pastra, n vend t dialogut lindin Murin.



Ideja e tolerancs dhe Mshirs sht hapja e njerzimit drejt rrahjes s shtjeve themelore, njohja e Tjetrit dhe respektimi i liris s botkuptimit. Roli i Gylenit me lvizjen e tij, sht e vetmja kundrprgjigje pr vshtrimin pesimist futuristik t historis s njerzimit bashkkohor, i cili mund t zhvilloj me mendjen dhe zemrn e tij nj mbretri t harmonis hyjnore n tok, larg prplasjeve dhe konflikteve. N fakt kjo sht edhe nyja m e vshtir q ndan civilizimin ton sot n oriental dhe oksidental apo sipas shenjash e klasifikimesh t tjera. Ideja e Gylenit mbi mirkuptimin dhe Mshirn i jep fund situats s rnd e konfuze t izolimit. Mungesa e dialogut me Tjetrin ka prodhuar dhe ka prcaktuar fatalisht nj ide krejt tjetr nga e vrteta e vlerave t qytetrimit islam. Paragjykimet dhe fobit jan ndrtuar edhe n munges t subversivitetit t qytetrimit islam, n munges t reprezantimit me t gjitha dimensionet e mahnitshme t tij n rrafshet shpirtrore, morale, kulturore etj. N fakt ne jemi nj qytetrim monoteist dhe kurr nuk e kemi shfrytzuar argumentin e lir e gjykimin e kthjellt pr t hetuar begatit e rrugve q na ojn harmonishm tek Zoti Nj. Kt pathos, mendimtari i shquar Fethullah Gylen, na e ofron n mnyr delikate, prekse e tepr t argumentuar, nprmjet nj vepre kaq optimiste. Gyleni sikur na bn thirrje t gjithve: Duajini krijesat e Krijuesit dhe bashk me ta, do t shihni se t gjitha shanset e harmonis dhe prnaltsimin, presin prpara.