Disa dit m par, shtypi zviceran (Tagesanzeiger, 20 mars) njoftoi pr rastin e nj msuese t nj shkolle private t Zurich-ut, e cila duhet t lr menjher Zvicrn edhe pse msuesja sht me leje t rregullt qndrimi dhe leje pune, edhe pse shkolla q e ka punsuar dhe prindrit e fmijve q ajo edukon e kualifikojn at, si nj nga msueset m t mira t shkolls. Msuesja n fjal sht qytetare e Afriks s Jugut, nj shtet q nuk prfshihet n Komunitetin Evropian, pra, nj shtet jokomunitar e, pr t cilt, shteti i Zurich-ut, dhe jo vetm ai, ka prgjysmuar kontingjentin e lejeve t puns.


N pamje t par, reduktimi i kontingjentit t lejeve t puns pr jokomunitart duket t lidhet direkt me krizn ekonomike q ka prfshir edhe Zvicrn. Si askurr n kto 20 vite t fundit, papunsia si rezultat i krizs ka arritur n Zvicr shifrn 5%. Por, nj vshtrim i kujdesshm i tematikave aktuale t medias sugjeron se, n t vrtet, mbrapa ktij reagimi fshihet prpjekja e shtetit zviceran pr t mbrojtur tregun e brendshm q rrezikohet gjithmon e m shum nga njra an nga zgjerimi i Komunitetit Evropian dhe nga ana tjetr nga liberalizimi i vizave n shum vende jokomunitare, sidomos ato t Ballkanit q kan nj emigracion shum t madh n Zvicr.


Zvicra nuk sht antare e komunitetit Evropian; ajo bashkpunon ngushtsisht me t nprmjet nj serie marrveshjes reciproke. Njra nga kto marrveshje e detyron Zvicrn t hap tregun e saj t puns pr vendet e Komunitetit Evropian, domethn, ta hap edhe ndaj vendeve t Lindjes shtuar komunitetit viteve t fundit. Frika ndaj fuqis puntore q i shtohet tregut Zviceran t puns nga Lindja sht e madhe: Fuqia puntore e ktyre vendeve sht e lir dhe imponon reduktim t rrogave pr fuqin puntore vendase, rrezikon skualifikimin nga konkurrenca vendasin.


Kontingjenti i lejeve t puns sht nj mekanizm i vjetr me t cilin shteti zviceran mban n kontroll tregun e puns; sht nj mekanizm diafragm: hapet dhe mbyllet sipas interesave t tregut. sht nj mekanizm t cilin shteti Zviceran ja kundrv edhe vet marrveshjeve q nnshkruan vet, edhe asaj t nnshkruar me Komunitetin Evropian: Prtej fasads s marrveshjes pr hapje tregu, n Zvicr jo dokush mund t marr lejen e puns. Kontingjenti i lejeve t puns favorizon, megjithat, komunitart: nj firme q punson t huajt i krkohet q kur nuk e mbush dot vendin e puns me vendasin, ta krkoj at n Komunitetin Evropian dhe vetm kur t ket treguar bindshm q nuk ka qen e mundur gjetja e nj kapaciteti brenda ktyre hapsirave, nj firm mund t krkoj punsimin e dikujt jasht. Kta t fundit, jokomunitart jan pron e humorit t shtetit zviceran dhe, kryesisht, t pambrojtur. Si n rastin e msueses nga Afrika e Jugut, ata duhet ta ln vendin menjher.


Nj nga frikrat q paraqesin komunitart, dhe kryesisht ata t lindjes, pr tregun e puns zviceran sht anashkalimi i politiks s kontingjentit duke shfrytzuar lejen 3-mujorshe t turistit, q prkthehet n rritje t tregut informal/ilegal t puns. M mediatike, m e dukshme kjo reflektohet n aktivitetet kriminale dhe gjysmkriminale si prostitucioni, p.sh. Por, si raporton s fundi shtypi zviceran (NZZ, 23 Mars), nuk prjashton as pun si ndrtimi, bujqsia apo babysiter.


Shfrytzimi i lejes s turistit bhet edhe me problematik n rastin e vendeve t Ballkanit. Liberalizimi i vizave n Maqedoni u shoqrua me nj rritje t krkesave pr azil n Paris dhe Bruksel. Artikuj ne shtypin zviceran (NZZ, Mars, Tagesanzeiger, Februar) japin motive dhe dinamika te ktij emigracioni t ri. Jan familje, jan t rinj, nga t gjitha grupet etnike, q largohen si pasoj e mungess s nj t ardhmeje n nj vend me nj stanjacion t frikshm ekonomik. Rasti maqedonas sht nj paralajmrim pr t ardhmen e afrme, kur do t liberalizohen vizat edhe pr Bosnjn, Kosovn dhe Shqiprin, t tria vende me probleme t mdha ekonomike e me nj histori emigracioni. Zvoglimi i kontingjenteve t puns dhe fuqizimi i policis q kontrollon tregjet informale jan dy nga masat me t cilat qeveria Zvicerane reagon ndaj ktyre zhvillimeve. Dhe, sipas shenjave, ajo nuk sht e vetmja.


Me t drejt lind pyetja, far i pret vendet e Ballkanit (ato qe akoma presin) pasi ata t arrijn ndrrn e liberalizimit t vizave? far shpresash paraqet perndimi pr t rinjt shqiptare?


Jo shum. Njerzit nuk do torturohen radhve t gjata dhe t mundimshme t burokracis s huaj n vendin e tyre pr t marre nj viz pr jasht shtetit. Ata q kan mundsit ekonomike do ken mundsi t shtisin Evropn si turist. Profesionistt, akademikt do komunikojn fizikisht m leht me kolegt e tyre. Ajo q nuk do arrihet (t paktn jo n mas) sht ndrra pr t ndrtuar nj jet dinjitoze n perndim, nj jet me cilsi me t mir nga ajo qe kan. Sepse pr ta
kt ndrr realitet, duhet nj pun dhe sht pikrisht kjo mundsi q perndimi nuk ofron; sepse tregjet e puns pr Lindjen dhe jokomunitart jan t vogla e po mbyllen edhe m shum. I vetmi treg pune “i hapur” ngelet, sidomos pr ballkanasit, ai i bashkatdhetarve apo familjarve t emigruar e integruar tashm prej vitesh n vendet perndimore q kan arritur t ngren bizneset private. Por ky treg sht, megjithat, shum i vogl dhe i kontrolluar nga kontingjentet e lejeve t puns. Ashtu si komunitareve t lindjes, shqiptarve dhe t tjerve, nuk do u ngelet vetm se t prfundojn n tregun informal t puns dhe t prballen ktu me pasigurin dhe inkriminimin q sjell ilegaliteti. Por, pjess m t madhe nuk do i ngelet t bjn vetm se at q po bjn shum lindor e q po bjn edhe maqedonasit: kthimi n shtpi.


Ka t ngjar q iluzioni i prishur i magjis s vizave do t zvendsohet me at t hyrjes n Komunitetin Evropian. Por, si e tregon edhe eksperienca e vendeve t lindjes, ky sht nj iluzion tjetr. Ngelet vetm nj shpres, q hert a von t kuptohet se dshira, ndrra pr nj cilsi jete m t mir nuk duhet deleguar n realitete t tjera. Ajo duhet krkuar, pra, ndrtuar vet, n vend. M mir hert se sa von.


Nga selfmaderadio, e gjeni n selfmaderadio.blogspot.com