Nj udhtim i mrekullueshm n Ishujt Kanarius. Mbrritm aty nga darka. Lagshtir dhe vap, turist amerikan e anglez, me pije ndr duar q ua dehte shpirtin, t gatshm t kalojn do kufi mirsjelljeje. Dhe un mes tyre duke pritur t kaloj nata, q t nesrmen t nisja udhtimin pr n ishullin Lansarote, n fshatin Tias pr t’u takuar me shkrimtarin, vepra e t cilit m kish mahnitur duke e lexuar.


Nj shkrimtar i madh, nj shtpi e mrekullueshme, nj bashkshorte e uditshme, 2 qen q na ngatrroheshin npr kmb, fotografi dhe piktura rreth nesh. Prtej dritares – kopshti me lule. M tutje oqeani – nj kaltrsi pafund.


Shkrimtari vet (Jose Saramago) – ashtu si e kisha par n t gjitha fotografit deri at ast, nj komunist q kurr nuk tha “shpresa mori fund”. Kurr nuk u trishtua pr vitet e humbura t besimit n nj mur q u shemb prpara syve t tij si nj ndrtes prej letre. Nj shpirt revolucionar, q e jetoi revolucionin dhe tani sht i dnuar t shoh popullin e tij t notoj n nj det boshsie, mirqenieje dhe shprdorimi t kot. Nj njeri q nuk hezitoi t ngrej grushtin kundrejt qllimit absurd t Evrops s Bashkuar, t’iu kundrvihet t ashtuquajturve “evropian t kulturuar”, t cilt mbyllin syt prball shum problemeve politike si n ish-Jugosllavi e n shtetet prreth. Ky zotri i letrsis bashkkohore, pr mendimin tim nj ndr shkrimtart m t mdhenj t t gjitha kohrave, pranoi t na priste pr 30 minuta, por na duroi pr 2 or. Ishte i mrekullueshm ju them, e nse nuk m besoni lexoni faqet ne vijim.


Bukur ktu. Kshtu sht gjithmon, diell dhe ngroht?


Edhe fryn. Mua m plqen kur fryn, m plqen sidomos flladi q vjen nga oqeani. Shpeshher, kur ulem t pushoj n kopsht dhe vshtroj tutje m duket sikur udhtoj; sikur kopshti sht nj anije q lundron n mes t oqeanit.


Ju plqejn udhtimet pa adres?


Drejtimin e gjejm duke udhtuar, asnjher pa u nisur pr udh. Fundja, udhtimi sht nj krkim i pafund, i cili ndryshon n varsi t gjendjeve tona, nse do t’i bjm ball ers apo do ta ndjekim, nse i kundrvihemi natyrs apo bhemi nj me t.


Prse vendost t vinit e t jetonit ktu?


sht histori e vjetr, e cila e ka fillesn n vitin 1991. At vit doli nga shtypi romani im “Ungjilli sipas Jezu Krishtit” . N prill t vitit 1992 ky roman u przgjodh nga nj komision (shumica e t cilve ishin portugez) pr t prfaqsuar Portugalin n “mimin e Madh Evropian t Letrsis”. Qeveria e kohs e interpretoi librin si nj sulm kundr kishs dhe fes katolike, ndaj vendosi q ai nuk ishte i denj t prfaqsonte vendin. Edhe pse pushteti n vendin tim ishte tashm demokratik, ende kishte censur. E gjith kjo situat m lodhi. Motra e gruas time, Pilarit, hodhi iden pr t ndrtuar nj shtpi ktu – dhe ja ku jemi.


Besoni se nj nga rolet e shkrimtarit sht t prballet gjithmon me pushtetin?


Jo. Madje nuk mendoj aspak se ky sht nj nga rolet e tij. N prgjithsi njerzit e teprojn kur diskutojn mbi rolin e nj shkrimtari. Personalisht mendoj se roli n fjal, edhe sikur t ekzistonte, nuk i prshtatet shkrimtarit por njeriut t thjesht.


Edhe ather kur nuk kisha nisur t shkruaja mendoja dhe reagoja n kundrshtim me pushtetin - gj q vazhdoj ta bj edhe sot, n t njjtn mnyr. Por gjrat nuk jan kshtu. E vrteton vet letrsia. Ka shkrimtar mjaft t dgjuar t cilt nuk e vrasin mendjen pr pushtetin, pr t mos thn se jetojn n harmoni t plot me t.


Shkrimtari i cili sht n prplasje t prhershme me pushtetin, a nuk gjendet m pran lexuesit t tij?


Ma merr mendja se t gjith prballemi me situatat nisur nga karakteri yn. Secili prej nesh ka mnyrn personale me t ciln prkufizon hapsirn ku jeton, n prputhje me mentalitetin e tij. Po jua prsris, dika e till nuk ka t bj aspak me mnyrn e t shkruarit.


Ekziston dika q ju shqetson tek pushteti? far mund t’ju onte n prplasje me t?


Vini re, n Portugali jetuam 50 vite diktatur. Nj diktatur legjitimon ushtrimin e censurs n krijimet artistiko-shpirtrore; kjo ekziston n botkuptimin e nj pushteti t till. Por nga asti kur n prill 1974 diktatura ra dhe u vendos demokracia, nuk ka kuptim t ndalohet botimi i cilitdo libr. M par -n kohn e fashizmit- censura ishte gjja m e natyrshme n bot. Ndrsa tani sht e papranueshme. Me fjal t tjera, ka gjra q m shqetsojn n prgjithsi, por ka gjra q m trbojn kur ndodhin n emr t demokracis.


Ekziston pushtet q nuk ka nj doz t tepruar vetqeverisjeje?


Kuptoj ku do t dalsh (buzqesh). Ekzistojn vrtet mjaft intelektual q mbshtesin iden se do lloj pushteti sht fashizm. Madje disa mbshtesin iden se Demokracia sht nj lloj diktature e tjetrsuar… Nuk do ta prkufizoja kshtu, n asnj mnyr nuk do t arrija deri aty. N rastin tim, nse ministri prkats nuk do t ishte katolik, prkrahs i monarkis dhe nse nuk do t reagonte krejt spontanisht, nuk do m kishin censuruar. Besoj se n rastin konkret t censurs rol kryesor luajti faktori subjektiv . E keqja sht se, ndrsa qeveria duhet ta kishte larguar pas reagimeve t tij, nuk e bri. Ky ishte nj gabim shum i madh pr nj qeveri demokratike. Jam shum i bindur se, nse n vend t atij ministri t ishte dikush tjetr me kndvshtrim m t hapur, nuk do kishin ndodhur t gjitha kto. Por n kt rast qeveria e mbshteti, mbshteti dika kaq kontradiktore sa censura.


Prse diktatort nuk i durojn mendjet e ndritura?


Shum e thjesht: pikrisht sepse jan diktator. Diktatura sht nj pushtet q krkon t imponoj at q ajo vet beson. Pr mua, diktator sht edhe ai q krkon t’i imponoj popullit ‘t mirn e popullit’ , ndrkoh q populli nuk e mirkupton at t mir; dhe tjetri i bn keq pa ia marr parasysh reagimet. N demokraci udhheqsit duhet t jen krah pr krah me qytetart. Nj popull ka t drejt t vendos pr fatin e tij, ashtu si ka t drejt t zgjedh edhe shptimtarin e vet.


Si filluat t shkruanit? Mund t kishte ndodhur dika ndryshe dhe t kishit zgjedhur tjetr drejtim n jetn tuaj?


Gjithmon mund t ket pasur edhe zgjedhje te tjera n jetn ton. Shanse t tilla jan balsam pr njerz q gabojn n zgjedhjet e tyre; raste q nuk u duhet harruar rndsia. Un (edhe pse n 1947 s’isha vese 24 vje kur botova romanin tim t par) e kisha t qart n mendje se do t bhesha shkrimtar. U deshn edhe 20 vite t tjer q t shkruaja prsri, dhe kjo ndodhi n 1966.


Prse pritt kaq shum pr t shkruar prsri?


Sepse e ndjeva q nuk kisha asgj q ia vlente t thuhej. sht shum e rndsishme pr dik t hesht kur nuk ka dika pr t thn.


Domethn shkruanit dhe grisnit at q shkruanit?


Jo, pr 20 vite radhazi nuk shkrova aspak, sikur t mos kisha menduar kurr t bhesha shkrimtar.


Dhe si ndodhi q iu rikthyet t shkruarit?


N 1966 botova nj libr me poezi, ather isha 44 vje. N at mosh sht e arsyeshme q nj shkrimtar t ofroj nj vepr t prfunduar, e un nuk kisha asgj. Vetm nj roman, i cili dhe ai nuk vlente. M pas – 20 vite heshtje.


far ishte ajo q n moshn 20 vjeare ju shtyu t bheshit shkrimtar?


Nuk e di. Edhe n 1947, edhe n 1966 kur shkrova prsri, dy gjra m nxitn t shkruaj. E para ishte libri me poezi i nj portugezi, Jose Rezio, me titull “Biri i njeriut”. Kurr nuk e kam kuptuar far m bri kaq shum prshtypje n at prmbledhje poetike. Por leximi i saj m shtyu t shkruaja.


E dyta, ishte fakti q u dashurova marrzisht. Dashuria liroi brenda meje nj menduri krijuese q sht e domosdoshme n t shkruar. M pas, kur dashuria u mek, mori fund dhe t shkruarit. 4 vite m von publikova nj prmbledhje poetike, e deri n 1980 nj libr tjetr, prsri me poezi, i cili titullohej “Vite letrare”. Kjo ishte gjithka, asgj m tepr.


N mosh m t vogl, kur t rriturit ju pyesnin “far do bhesh kur t rritesh”, si prgjigjeshit?


Si thash m par, nuk kisha qllim n jet. Duke udhtuar gjeta drejtimin tim. Kurr nuk thash se do bhem dikush n jet. Nuk isha fare largpams. Nuk arrita t mbaroj asnj universitet. N 1975 u gjeta krejt papritur pa pun. Pr disa muaj kisha qen kryeredaktor n nj gazet. N nntor 1975, sapo nisa t merrem me revolucionin revolucioni mbaroi. Jeta iu kthye ritmeve t saj t prditshme dhe un, i impenjuar deri ather me revolucionin, u gjenda mes katr rrugve.


Ather ndodhi gjithka q do luante rol prfundimtar n jetn time dhe profesionin si shkrimtar. Deri ather kisha publikuar 4 a 5 libra, me t cilt gjithsesi isha gjendur pa rrugdalje – edhe pse ishin libra t shkruar me ndershmri nuk ishin asgj m shum se libra. Ather kuptova se deri ku mund t arrija si shkrimtar. Nuk isha n krkim t nj pune dhe mendova “Pse jo, pse mos t bhem shkrimtar”. M pas, pr 4 vite radhazi jetova duke punuar si prkthyes. Paralelisht krkoja t gjeja nj rrugdalje. N 1977 botova nj novel me titull “Fletor pikturash dhe bukurshkrimi”; nj vit m von nj tjetr libr pothuajse me t njjtn tem; n 1979 nj pjes teatrale me titull “Nata sht nat”, e cila flet pr natn e 24 prillit kur filloi revolucioni – kjo vepr u shkrua n redaksin e nj gazete. Dhe si prfundim botova noveln e par e cila luajti rol domethns n at ka do vijonte m pas. Bhet fjal pr romanin i cili flet pr jetn n Aldeze, nj krahin n Portugalin Qendrore. Q aty nisi gjithka, sikur po nisja nj jet t re me kt roman.


Sikur krkonit dika brenda vetes dhe e zbuluat me kt roman?


Nuk e di n krkoja gjsend brenda vetes, t paktn nse e bja nuk ishte me qllim apo me vetdije. Vazhdoj t kmbngul n kt pik, nuk e mendova kurr se do bhesha i famshm, asnjher nuk e kisha kt ambicie. Kam
shum gjra n jet pa e pasur t qart se si duhej t veproja, pa pasur asnj strategji t caktuar, asgj nga kto. Asnjher.


A nuk mendoni se qllimi dhe strategjia na ndihmojn n jet t bjm ato q, si prfundim, bjm?


Jo, besoj se suksesi apo nj vepr e rndsishme n prgjithsi nuk sht rezultat qllimi apo strategjie. N 1980, kur botova romanin pr t cilin po u flisja pak m par, isha 58 vje dhe nuk kisha asnj vepr pr t paraqitur. E pabesueshmja sht se ia dola mban n pleqri.


Gjithsesi, sht e uditshme kjo q thoni. Sidomos n nj periudh kur gjithka rreth nesh krijon ankthin e kohs. Jetojm duke dgjuar t na pshpritin gjith ditn, do dit: “Nxito, nuk ke koh…” Si sht e mundur q ju nuk u shqetsuat me kalimin e viteve?


Sikur ta dija… Ndoshta ngaq nuk e prisja kurr t arrija ktu ku arrita. Un thjesht jetova jetn time, dhe kjo sht e gjitha. Ky ishte shqetsimi im i vetm, “t jetoj”. Sigurisht q m plqente edhe t shkruaja, ashtu si u plqen shumics s njerzve, por nuk kisha asnj qllim q nprmjet t shkruarit t arrija diku.


Nse nuk keni asnj qllim, asnj strategji, ather far sht ajo q ju udhheq?


Nuk e di. E vetmja gj e sigurt sht se kam nj ide s ’do t thot shoqri, se ’do t thot shoqri n histori. Kam nj ide pr qytetrimin tim, pr gjuhn time. Jetoj mes njerzve dhe kjo mendoj se sht drita q m ndrion rrugn. Do m thuash prse u vonova kaq shum pr ta shprehur mendimin tim pr t gjitha kto… Me sa duket jam si ato frutat q vonohen t piqen. U desh m tepr koh pr t
gjithka bra. Sigurisht kisha dhe fatin t jetoja gjat. Nse nuk do ma lejonte koha ndoshta do e shtyja jetn duke menduar t bhem shkrimtar pa ia dal mban kurr (buzqesh). N 1982, kur doli nga shtypi vepra ime “Memorial do Convento” isha 60 vje. Pjesa m e rndsishme e rrugs sime si shkrimtar u prmbush n m pak se 20 vite. Nse marrim si piknisje veprn time t par “Fletor pikturash dhe bukurshkrimi” e cila u botua n 1977, n vitin 1977 u mbushn 20 vite n jetn time si shkrimtar t cilat m udhhoqn drejt mimit “Nobel”.


far ju bn ta mendoni kt vepr si nisje t udhs suaj si shkrimtar? Pritja q i bri lexuesi, apo ju nprmjet ksaj vepre gjett at q krkonit prej shum vitesh?


T dyja bashk. E kisha t qart brenda vetes se me kt roman kisha gjetur stilin tim. Por fakti q ky stil pati kt pritje nga lexuesi sht krejt i rastsishm, por shum i rndsishm. Ishte si rrjedhoj nj takim, ose m sakt dy takime njhersh: takimi im me stilin tim, dhe n vazhdim takimi i stilit tim me lexuesin.


sht rndsishme pr nj shkrimtar t gjej zrin, stilin e tij t veant?


Besoj se po.


A do mund ta gjenit stilin tuaj duke pikturuar apo kompozuar? Me fjal t tjera, besoni se t shkruarit ishte rruga e vetme pr t gjetur stilin tuaj?


Po. Pastaj un nuk di t pikturoj. Jam krejtsisht i paaft t pikturoj.


Kjo sht dhuntia? Aftsia jon pr t
dika m mir s dika tjetr?


Dhuntia nuk prkufizohet, por sht i pamohueshm fakti q secili prej nesh sht i prirur pr dika m shum se pr dika tjetr, sipas aftsive m t cilat e ka pajisur natyra. Un jam krejtsisht i paaft t pikturoj. Pikturoj si nj fmij, m keq se nj fmij po desht. Sepse fmija sht fmij, ndrsa un duhet t pikturoj si nj i rritur. Nga ana tjetr prkundrazi, m plqen t shkruaj, padyshim – por t gjitha kto q themi nuk kan t bjn me krkimin e stilit vetjak. Mund t kemi dhuntin por nuk mund t gjejm stilin q krkojm. Me fjal t tjera, asti kur dikush do ndjej se sht pjekur dhe ka dika t rndsishme pr t thn, asti kur do ndjej se zotron mjetin e duhur t t shprehurit pr t thn at q do, ai ast nuk ka t bj fare me dhuntin. Prandaj kjo sht frika e do t talentuari: stilin ton vetjak mund ta zbulojm n jetn ton Hert. A von. Ose asnjher. Vazhdon numrin e ardhshm...


Prktheu: Dritan Mesuli/tiranacalling.wordpress.com