19 korrik 1940, një përvjetor i harruar për poetin Frederik Rreshpja




Duket, pr fat t keq, se nuk ka ende kurrgj t re, sa i prket fatit t poetve t njmendt shqiptar; qysh n lindje, “fatit injorante” q u kndojn mbi krye, u prziejn t njjtn lnd t zez t dhimbjes s pambarim, e t vet Pambarimit, duke i shndrruar n Diej, e Diejt nuk kan varr, nuk lindin pr t zbritur n tok, por pr ta shndritur Tokn, e nse u duhet t rrin n tok pr do dit, vese vuajn....


Rrugve, i ngarkuar me shtrignin mrekulluese t artit q fshihte brenda vetes, ecte, lkundej, endej, dhe donte q askush t mos pikllohej pr fatin e tij. Dhe kjo ishte dshira e nj njeriu i cili nuk e di nse kishte mbetur ndonj gj n bot q ta gzonte... Kto jan fjalt e tij. Kto jan fjalt e nj njeriu q bota e mbyti. E ashtu si thot Pol Elyari, “le ta pyesim nse ai luftoi, para se bota ta mbyste...”


I lindur n Shkodr, n zemrn m pulsuese, m t prgjakur e m t goditur t poezis e kulturs shqiptare n prgjithsi, n vet thelbin tragjik t poezis shqipe e t jets shqiptare, Frederik Rreshpja do ta ndjente pranin e ksaj fryme “mallkuese” q n fmijrin e hershme; do t`i blatohej poezis si askush tjetr, e deri n orn e mbrame t gjallimit.


Rndesa e kohs duket se ia vshtirsonte prpjekjen pr ta hapur prfundimisht e plotsisht gurin e mueshm ku ai ruante artin. Ndoshta ishte poeti i par demokrat i ktij vendi...?! Lirikat e tij e tejkalojn kohn. Lirikat e tij e bjn t huaj kohn. Ai i bnte shteg rrugs s vet. Kjo rrug, q n t vrtet ishte rruga e rinis shkodrane, binte ndesh me mjedisin vdekjeprurs q po sajonte “qeverisja” e kohs. Vargjet ishin zjarri i shpirtit dhe thellsia e ndjenjave, q gjithsesi prplaseshin me shterpsin dhe hipokrizin e asaj politike. Kjo ndeshje ndodhte brenda vet poetit. Kt ndeshje t tjert nuk arrinin ta shihnin. Ata shihnin vetm Frederikun t zhytur n nj bot t turbullt, tek notonte n tymnajn nga ku gjallonte arti, si nj diell mblsisht i vuajtur q lshonte rrezet e nj pikllimi hyjnor. Kjo gj ia stuhiste shpirtin, prandaj ai ishte shndrruar n nj bohem t vrtet, n nj plngprishs t madh t vetvetes, nihilist pr mjedisin dhe t tjert, por gjithmon, dhimbsurisht i dashur.


N fundin e jets ai thoshte se do gj e kishte humbur n mnyr serioze dhe nuk ankohej pr kt fat. Dhe shtonte se kur trishtohet, shkruan... Ia kishte gjetur q n krye t hers vetes barin kundr t ligs, barin dhe trumzn e but...


Poezit e tij t para ishin ndryshe nga poezia q koha po gjymtonte. Ato prshkoheshin nga nj pezm q ngjante me nj thirrje pr t shptuar artin e vrtet q po shprbhej, thirrje, pr t shptuar vet shpirtin nga bjerrja. Kjo gj e bn at, tashm pa asnj dyshim, poetin e par t vrtet demokrat. Sigurisht, e priste burgu. Filloi nj jet tjetr, q n fakt ishte tmerri dhe njerzimi me emrin Spa. U dnua dhe u ridnua...


Diktatura dukej sikur vdiq, por n t vrtet, pr Frederik Rreshpen ajo vetm u rrzua. U prbiruan muret e saj nga ku fluturoi edhe ky shpend i ngujuar. Kishte shum ndrra t ruajtura e tashm dukej se edhe mundsi pr t`i jetuar. Deshi t fluturonte diku lart, por ishte e pamundur, mungonte oksigjeni, prandaj krahthyer ra n tok nga ku u ngrit prsri, poeti bohem Frederik Rreshpja, me rrobat e vjetra, me kapelen mbi sy, duke na dhn t kuptonim se shpirti i poetit sht shum m i madhrishm se trupi. Notonte n mjerimin shpirtror t nj populli t lodhur q krkonte lirimin nga nj shtet me ndrgjegje t cunguar. I ln n harres nga vetja dhe nga t tjert, ai thrret nga thellsia e shpirtit, se nuk do q t pikllohet kush pr fatin e tij, dhe se, ka ardhur ora q ai t vdes prsri…


(N vitin 1991, ishte kryeredaktor i gazets "Ora" si edhe kandidat pr deputet. Nga viti 1992, ai ishte president i shtypshkronjs "Europa". Ka qen gjithashtu drejtor i revists kulturore-letrare "Europa", si dhe i gazets "Lajmi i mbrmjes". N vitin 2000, ai ishte i rrnuar ekonomikisht.) Ky ishte qytetari Frederik Rreshpja, i cili u nda nesh katr vite m par, pr t`u kthyer n jetn e prjetshme n shkurtin e vitit 2006. E poeti? Prhumbesh e asgjsohesh npr poezin e tij, t bhet sikur kalon menjher nj port, si npr sendet e imagjinuara e t pagjasa, dhe gjendesh n nj ferr shajnues. Poeti lirik, m i shklqyeri, e jo vetm sipas mendjes sime, ndr lirikt bashkkohor shqiptar, t bn t vozitsh n nj lundr t ndrtuar me vegime marramendse, e m tej, n nj livadh hyjnor ku merr jet gjithka njerzore. T duket se duke folur pr Frederikun poet, i cenon t drejtn t tjerve q ta shijojn poezin e tij. N t vrtet ai nuk kishte e as nuk ka nevoj pr vlersime t tipit, “i madhi”, “i mrekullueshmi”, “i paarritshmi”, “i paprsritshmi”, “gjeniu” e pr hir t asaj t vrtete, ai i ka t gjitha kto, por m s pari dhe ka sht m e rndsishmja, ai sht Poeti.


Ai shkroi gjith jetn e tij pa krkuar kurrgj. N t vrtet kjo ishte krkesa e tij e vetme, t`i jepej fjalve e t ikte me to... e me to na bri t ndjehemi aq t dlir e gjall, gjall prej fjalsh e ndjesish t jashtzakonshme e t njmendta gjer n dhimbje. Ai nuk mundi t na jap gj tjetr prpos vetes, dhe kt e ofronte pa pikn e dyshimit e t pendimit, deri n fir... Dhe tani ndodhet diku lart dhe larg, prej nga nuk mund t ik m, sepse Ai vetm ikte, nga kasollja, nga dritat e rrejshme, nga Shkodra, nga Tirana, nga spitalet, hotelet, azilet, ikte nga dashurit, nga vetja, e prfundimisht, edhe nga toka... Dhe ai prsri nuk krkon asgj prej nesh, ndrkoh q na e ka dorzuar krejt zrin, ngjyrat, aromat, vegimet e shpirtit t tij. sht tash nevoja jon, ndrgjegjja jon e drrmuar q na nxit ta afrojm m afr nesh, m afr atyre q e duan dhe e respektojn prdritjen e artit, m afr t rinjve q duhet t din se si mund t kalosh npr t ardhmen, e mbi t gjitha, m afr atyre q duan dhe mojn m shum se asgj, lirin.