Në fund të gadishullit të Karaburunit, aty ku ai bashkohet me luginën e Dukatit, ndodhet një objekt kulti i harruar prej kohësh




do mngjes kur dielli ndrion kreshtn e Shashics e do mbrmje, kur ai zbret pas n Adriatik, ajo qndron gjithmon aty, duke mbretruar e vetme n heshtjen e saj, q prishet her pas here nga errat e vakta t Adriatikut, Jonit apo Lungars. Ndrkoh, gjithka sht mbuluar tashm nga tisi i mjegulls q harresa e kohs e solli edhe ktu. Ndoshta zoti e di 'ka ndodhur n t vrtet.


N fund t gadishullit t Karaburunit aty ku ai bashkohet me luginn e Dukatit ndodhet nj objekt kulti i harruar prej kohsh. Ndrtuar mbi majn e nj kodrine kisha e Marmiroit duket si nj "Kryqzor" i vogl dhe i gatshm pr t dal n det. E vetmuar dhe e braktisur, ajo dshmon traditn e dikurshme kristiane t ktij rajoni. Tashm kisha nuk pret m vizitor, besimtar apo turist. T vetmit "pelegrin" t saj jan vese barinjt vendas dhe ndonj studiues i kujtuar rishtas, qllimi i t cilit sht prfshirja e ktij objekti n ndonj studim ose guid.


2.


Kisha sht e tipit kryq i lir me kupol. Pjes t saj jan edhe narteksi dhe naosi me tambur cilindrik. Ndoshta kjo kapel ka shrbyer si model pr ndrtimin e kishs s manastirit t Shn Mris s Zvrnecit. Megjithat, ajo prbhet nga tre hyrje, t cilat i korrespondojn drejtimeve t veriut, jugut dhe perndimit. N ann lindore si n do kish ndodhet absida, e cila ndriohet nga nj dritare e vogl.


Mendohet se ky objekt i prkiste dikur nj manastiri t vogl. Kjo tez mbshtetet n gjurmimet dhe studimet shumvjeare t Institutit t Monumenteve t Kulturs n Tiran. Sipas studiuesit Pirro Thomo, karakteristik e kishave n form kryqi me kupol sht se ato ndeshen vetm n manastire. Ndrsa, nga mbikqyrja e vendit vihet re se muret e narteksit dhe disa t tjera rreth kishs jan n gjendje t rrnuar. Nga to ruhen deri m sot mbeturinat e nj oxhaku, nj dritareje dhe disa kamare, t cilat menjher t krijojn iden se ato i prkisnin dikur vese konakve t nj manastiri. Kisha sht e ndrtuar me gur t papunuar t marr nga shtrati i prroit aty pran. Pr portat dhe fasadat jan prdorur gur t punuar, t cilt jan marr nga rrnojat e Orikut antik, i cili ndodhet vetm nj kilometr n jug t saj.


Midis gurve jan vendosur me lla edhe copra tullash dhe tjegullash, duke e przier teknikn e ndrtimit. Nuk ka dyshim q kisha sht ndrtuar gjat periudhs bizantine, diku rreth shekullit XII. N vitin 1971, kur Instituti i Monumenteve t Kulturs e mori nn kujdesin e tij kt objekt, ai ndodhej n gjendje pothuajse t rrnuar. Nn drejtimin e prof. dr. Aleksandr Meksit, kisha u rindrtua prsri n formn dhe trajtat fillestare t saj.


3.


E gjith treva Erikua ose si sht quajtur dikur trekndshi Dukat, Tragjas, Radhim, sht nj prej rajoneve q mbart n vetvete shum vlera t karakterit kulturor, historik, etnografik, ekologjik etj. Ndrkoh q n veri t kishs ndodhet baza ushtarake detare e Pashalimanit, laguna me t njjtin emr dhe rrnojat e Orikut. Oriku antik jetoi nga shekulli VI-t p. K. deri n shekullin II. Ai ishte nj qytet q lindi si rrjedhoj e procesit t kolonizimit t madh grek, pasi u themelua n shekullin VI p. K, nga kolon t ardhur nga Eubea. Me nj shtrirje mbi kodrn e vogl t Paleokastrs, ai kishte nj pamje t gjer mbi gjirin e Vlors. Qyteti arriti nj siprfaqe prej 5 ha, nga e cila arkeologt kan nxjerr n drit disa mure rrethuese, bankinn e nj porti, disa ndrtesa nj teatr t vogl etj. Burimet kryesore t t ardhurave vinin nga guroret e shumta t Karaburunit, q kontrolloheshin nga polisi i Orikut. Rndsia e tyre solli rivalitet me polisin e Apolonis.


N shekullin II p. K, ndodhi edhe ndeshja finale, ku apoloniatt thyen qytetin amant t Thronit dhe vun n kontroll Orikun. Pr rndsin e tij strategjike, ky qytet do t jet dshmitar i shum operacioneve ushtarake, t zhvilluara nga epirott, maqedonasit dhe romakt. Prmendet si “teatr’’ i luftimeve midis romakve gjat luftrave civile, si qyteti i par q u pushtua nga Cezari. N shekujt III-IV trmetet q goditn Adriatikun Lindor, shkatrruan edhe qytetin e Orikut, i cili u rimkmb prsri gjat Antikitetit t Von.


Gjat Mesjets ai do t quhet me emrin Jeriko dhe funksionoi si qytet i vogl, i pajisur dhe me nj port. N shekullin XV kur u pushtua nga turqit ai u quajt “Pashaliman” dhe u shndrrua n bazn kryesore t marins turke n perndim t perandoris. Ndrkoh, q disa kilometra m sipr ndodhet Dukati i Ri, i lindur si rezultat i zbritjeve t banorve nga Dukati i Vjetr. Ky i fundit ndodhet n fund t lugins, aty ku bashkohen malet e iks dhe Lungars. Pikrisht ktu buron nj prrua i rrmbyer, i cili quhet nga vendasit lumi i Dukatit.


Pikrisht n kt fshat kan mbetur disa gjurm krishtrimi, si sht nj lagje e tij dhe disa toponime. T tilla jan Qafa e Kishs, Qafa e Shn Gjergjit, Trapi i Shn Ndreut, Shn Dllija etj. Kta emra i prkasin disa prej kishave q kishte ky fshat n qendr dhe prreth tij. Kto objekte nuk ekzistojn m, ndoshta ato jan braktisur ashtu si dhe kisha e Marmiroit, n kohn kur treva n fjal u islamizua n shumicn e saj, diku gjat shekujve t fundit t pushtimit turk. N perndim vendbanimi m i afrt sht Orikumi, nj qytet i ri, i cili lindi n vitet 1950, si rezultat i zhvillimeve t Lufts s Ftoht. Ndrsa m tej ndodhet Tragjasi, i vendosur n shpatin perndimor t Lungars.


4.


Ashtu si i gjith bregdeti i Shqipris, edhe bregdeti i Vlors ka qen i pasur n t kaluarn me objekte t tilla kulti. Kt gj e favorizonin edhe mundsit q ofronte natyra, me vendet e veuara, t mbrojtura dhe t prshtatshme pr kt lloj besimi. Kto fakte prforcohen edhe nga dshmi nga m interesantet:


Kshtu, admirali turk i shekullit XVI, Pir Reizi, n veprn e tij “Kitabi Bahriye”, thot se n ishullin e Sazanit ndodheshin dy kisha rrnoj. Ndrsa Eqrem Bej Vlora dshmon se n shekullin XVII n Sazan ndodhej nj fshat i quajtur Shn Koll. Po kshtu edhe Sami Frashri n veprn e tij "Dheshkronja" thot se n Sazan ndodheshin tri manastire. Gjithashtu n veriperndim t Vlors ndodhet sot manastiri i famshm i Zvrnecit, q i prket shekullit XII. Ndrsa n Dhrmi disa kilometra n jug t Llogoras ndodhen disa manastire t tjera, ashtu si dhe disa pjes t Karaburunit ku mund t ken jetuar murgj t veuar. Ata mbajn emra t till si: Kepi i Shn Vasilit, Maja e Shn Ilis etj.


sht e uditshme se kjo kish sot nuk e ruan emrin e saj t dikurshm. Sipas tradits kristiane, do objekt kulti ka emrin e tij, i cili sht marr nga panteoni i emrave t apostujve, Maries, shenjtorve dhe martirve kristian. Kt gj e konstatoi studiuesi austriak Karl Pa, i cili e vizitoi kishn n vitin 1902. Profesori vjenez vuri re se ajo nuk ishte n gjendje t mir dhe se kleri e kishte braktisur prej kohsh. Por m e uditshme ishte fakti se vendasit e quanin kisha e Marmiroit, ndoshta “kisha e bardh” q n latinisht (marmoreus) do t thot i mermert, d.m.th. i bardh si mermeri, pr shkak t ngjyrs s gurve me t cilt sht ndrtuar ajo. Rrethanat e origjins s ktij emri jan t paqarta. Megjithat, duhet t themi se prreth ktij objekti ndeshim midis toponimeve t ndryshme edhe nga ato t grupit latin, si: Dukat (latinisht duco-ngre-oj, d.m.th. i ngritur, vend i lart); si dhe Orikum, Raven (pllaja e Ravens n Karaburun), Raguz etj.


Ndrkoh, e dhna m e vjetr q dshmon ekzistencn e kishs s Marmiroit sht diploma e perandorit bizantin Androniku II Paleolog, e cila i dhurohet peshkopats s Kanins n vitin 1307. N kt diplom prmendet edhe toponimi Marmiro, pran t cilit ndodhen edhe disa kripore.


5.


Po t’u "hedhsh nj sy" manastireve ortodokse n Shqiprin jugperndimore, v re se pjesa mbizotruese e tyre mban emrin e Marias, nns s Jezusit. Kt gj e shohim tek manastiret e Ardenics n Lushnj, Apolonis n Fier, manastirin rrnoj t Ballshit, manastirin e Zvrnecit, at t Dhrmiut etj. Edhe kisha m e madhe n kalan e Kanins mbante po kt emr. T ndodhur n kto kushte mund t hedhim hipotezn se edhe kisha e ktij manastiri ka mbajtur emrin e Maries, ashtu si shumica e simotrave t saj, prgjat bregdetit nga Shkumbini n Himar. Ndrkoh q n traditn kristiane, Maria sht mbrojtsja e bujqsis, e cila ushtrohej pikrisht n kt fush ngjitur me t ciln u ndrtua dikur edhe ky manastir. E vetmuar dhe e rrethuar nga t gjitha ant nga uji, kisha qndron n heshtjen e saj shekullore, si dshmitare e ngjarjeve t shkuara. Burimi i ujit aty pran e ka qarkuar tashm at, duke harlisur nj bimsi t dendur q t pengon pr ta vizituar. Vetm n stinn e nxeht, kur niveli i ujit bie, mund t hysh n kish. Burimi ujftoht, pasi formon nj prrua, derdhet disa metra posht n lagunn e Dukatit. Ndoshta jo pa qllim, Jireek theksoi se emri i saj i vrtet sht kisha e “Burimit jetdhns”.


Ciceron shtes


N qendrat e rndsishme turistike, q jan trashgimi kulturore, do t shtohet numri i ciceronve. Pr ta dhn kt lajm, dje, n Ministrin e Kulturs sht
nj mbledhje e t gjitha strukturave t linjave n rrethe pr trashgimin kulturore dhe turizmin. Drejtoria e Buxhetit n MTKRS ka planifikuar pagesn e ciceronve shtes pr qytetin e Durrsit, Shkodrs, Beratit, Apolonis, Krujs dhe Gjirokastrs. Mbledhjen e ka drejtuar ministri i Kulturs, Ferdinand Xhaferaj, i cili sht shprehur se nuk do t lejoj asnj neglizhim nga ana profesionale si dhe krkoi orare t zgjatura pr kt periudh ku ka fluks turistsh. Ndr t tjera ministri Xhaferaj tha se neglizhimi i puns do t ket pasoja deri n largimin nga puna t punonjsve q nuk angazhohen si u krkohet, shrbimi ndaj turistve dhe pastrtia n monumentet e kulturs jan angazhimet primare q ka secila drejtori. Me parashikimin e buxhetit pr ciceront shtes pran monumenteve kulturore shtohet dhe interesi ndaj turistve pr t msuar sa m shum pr trashgimin kulturore q ofron Shqipria. T preferuarit pr punsim si ciceron do t jen ata q kan punuar edhe m par n kto monumente po me kt detyr.