Virginia Wolf besoi se dashuria ishte e vetmja gjë që nuk e tradhtoi edhe atëherë kur e ndjente mendjen që t‘i humbte në trup. Ajo e kërkonte atë edhe në ditët kur Londra ishte aq e ftohtë, edhe kur në shtëpinë ku ndodhej tryeza e punës, Leonardi, (i shoqi) e priste deri pas mesnatës që të kthehej. Por ajo ishte në kërkim të një arome, që prej vitesh e ndjente të larguar nga trupi, dhe diku besonte se një burrë do t‘ia kthente sërish. Ajo besonte në të, siç besonte kur shkruante në librin "Një dhomë më vete" se "të bërit dashuri pas moshës 25-vjeçare nuk mund të kryhet përmes mostërheqjes sime miratuese... mund të bëhet përmes kënaqësisë së madhe të të qenit i kërkuar, një kënaqësi që nuk e kam ndjerë më parë". Në librat e shkrimtares me një jetë të çuditshme, mund të gjejmë atë Virxhinian tjetër, diku të futur në mendjen e personazheve të saj, një trup i gatshëm për dashuri dhe e etur për të. "Shkruaj se besoj te dashuria dhe pa të nuk mund të shkruaj", shprehej ajo. Por ndryshe nga historitë e dashurive të shumë shkrimtarëve të cilët janë bërë publike, për Wolf është e vështirë të gjesh fytyrën e burrave që mund ta kenë lënduar. Përveç Leonardo Ëolf, një burrë që e deshi aq shumë, kjo grua vendosi ta shndërronte në letërsi të gjithë kërkimin e saj drejt kësaj ndjenje, që u kthye në një dëshpërim, pasi mendonte se ishte e prirur drejt "dashurive të trishta".

Por ndërsa Londra fsheh ende intimitetet e Wolf, Rusia vendi i dashurive të mëdha në letërsi, i tregon ato, madje ka zbuluar edhe detaje nga dashuritë që frymëzuan shkrimtarët që e bënë të njohur në të gjithë botën kulturën e saj. Nga Ana e Dostojevskit, gruaja me flokët e kaftë, për të cilën Tolstoi thoshte se "nëse të gjithë shkrimtarët rusë do t‘i kishin pasur gratë si Ana, letërsia ruse do të ishte më e mirë", deri te dashuria që e bëri Pastërnakun të ndërtonte një nga romanet më të bukura për "Doktor Zhivagon", para nesh shfaqen një mori ngjarjesh dhe kujtimesh, të kohërave kur e shkuara kishte vetëm një moto "dashurinë".

Boris Pastërnak ia dedikoi të gjithë letërsinë e tij grave që e frymëzuan për të shkruar. Ai burrë me trup të imët do të tregonte më vonë se Ana e Zhivagos nuk ishte veçse një personifikim i gjithë dashurive të ndaluara në botë, të atyre që edhe ai, si çdo burrë tjetër që kishte jetuar diçka të tillë, kishte qenë i pafuqishëm për t‘i dhënë një fund tjetër. Ai e kishte dashur "Anën" me të njëjtën fuqi si Juri Zhivago dhe do të kishte dashur që me të të kalonte më shumë se disa net të fshehura, por fati i ndërton rrethanat në mënyrë të tillë, sa dhe një shkrimtar e ka të pamundur ta prishë atë. Por thellë brenda tij, Pastërnak i dha kësaj historie të gjithë fuqinë e një dashurie të vërtetë, të një dashurie që nuk e zbeh as koha dhe as luftërat, i bindur se kjo ishte gjëja më e vogël që mund të bënte për atë grua, imazhi i së cilës i dhembte aq shumë.

Pothuajse e gjithë letërsia e Pastërnakut ka lindur nga kjo ndjenjë. Poema e tij "Ditëlindja e dytë", një nga më të famshmet e letërsisë së tij, ka lindur në kohën kur ai u njoh me Zinaida Neigauz, gruan e kompozitorit të njohur Genrikh Neigauz.

Pas ndarjes me Evgeniya, një grua që dikur e kishte dashur, ai ia kushton jetën Zinaidës, të cilën e krahasonte me një muzikë klasike, por edhe me pikturat që asnjë artist nuk arrinte t‘i ndërtonte.

Por në morinë e "Anave" të Rusisë, ajo që sot ende na përlot me imazhin e saj është Ana e Dostojevskit, një grua që mund ta shohim në foto me ato veshjet karakteristike të kohës, këmishën e mbërthyer me pulla deri në fyt dhe flokët e mbledhur me kujdes anash. Atë, Dostojevski e njohu në një moshë të thyer, por që e bëri më të madhe letërsinë që ai shkroi pas kësaj njohjeje.

Ishin ditë tetori, përtej dritares së familjes Dostojevski, ku mbi shtratin e thjeshtë, Ana shtrëngonte fort duart e të shoqit. Teksa ai hapte dhe mbyllte sytë, i bindur se ishin orët e fundit përkrah gruas që e kishte dashur aq shumë, para saj rrokullisej si në një libër e gjithë jeta përkrah tij. Dita kur trokiti në atë derë të drunjtë, ku nga emocioni se do të përballej me një shkrimtar që e adhuronte, harroi që të hiqte kapuçin nga koka, orët e gjata, duke dëgjuar historitë e librave që ai po shkruante. (Ana ka qenë stenografistja e tij) deri tek ajo mesditë që pa aq dritë në sytë e tij. Dostojevski kishte vendosur t‘ia thoshte më në fund vajzës që ishte shumë vite më e vogël se ai e dashuronte. E nisi nga një ëndërr, teksa ajo e shihte e ulur mbi divan. I tha se "në ëndërr rrinte ulur mbi një send të ndritshëm dhe shikonte letrat dhe dorëshkrimet e tij. Ndërmjet tyre shihte një objekt të ndritshëm si ndonjë yll i kthjellët i vogël. I vështroi me kujdes dhe iu duk se ylli u zhduk papritur. Kjo i interesoi shumë dhe nisi ta kërkojë, dhe mes tyre gjeti një margaritar shumë të pastër dhe të ndritshëm...".

- E çfarë bëtë me këtë margaritar?, e pyeti Ana. "Nuk e kujtoj dot", iu përgjigj ai. Por as kjo ëndërr kaq e bukur që shkrimtari kishte parë në mbrëmje para se Ana të mbërrinte si çdo ditë në punë nuk e ndihmoi për t‘i shprehur dashurinë. Atëherë ai zgjodhi sërish përfytyrimin. Nëpërmjet tij ajo do ta kuptonte se ditët e tij pranë saj ishin rraskapitëse nga një ndjenjë që e bënte të ndjehej më i ri, por dhe të vuante aq shumë. I tha se po shkruante një tregim, ku personazhi kryesor ishte një piktor, i cili kishte rënë në dashuri me një vajzë më të re në moshë. "Piktori e sheh Anën në qarqe artistike dhe sa më shumë e sheh aq më shumë i pëlqen. Kështu bindet përherë e më shumë se me të mund të gjejë lumturinë. Po kjo ëndërr i duket e parealizueshme. Me të vërtetë ç‘mund t‘i japë një vajzë plot shëndet dhe tërë gaz një burri plak, i sëmurë dhe plot me borxhe? Dashuria për piktorin a nuk do të ishte sakrificë për vajzën? Pastaj në përgjithësi a është e mundur që një vajzë me karakter të ndryshëm dhe shumë më e re të dashurojë piktorin tim? Për këtë doja të dija mendimin tuaj Ana?, i thotë Dostojevski.

"Po qe se Ana, siç thoni, ju nuk është boshe dhe e lehtë, por ka zemër të mirë, përse të mos e dojë piktorin. Ç‘rëndësi ka nëse ai është i sëmurë? A mos vallë duhet dashuri vetëm për bukurinë dhe pasurinë?", i përgjigjet Ana.

Tashmë shkrimtari e kishte marrë në një farë mënyre përgjigjen që kërkonte. Nuk i mbetej gjë tjetër veçse t‘i thoshte asaj vajze aq të brishtë se ishte ai piktori dhe se e kishte dashur marrëzisht që atë ditë kur ajo hyri e shkujdesur në atë dhomë....

Ana i kujtonte të gjitha këto momente kur tashmë ai burrë ndodhej në minutat e fundit të jetës, kur teksa ndjeu shtrëngimin e duarve të saj hapi një moment sytë dhe i tha "Kujtohu Anë të kam dashur gjithmonë dhe nuk të kam tradhtuar as edhe në mëndje". Të gjithë historinë e saj të dashurisë me Dostojevskin, Ana e shkroi në librin "Bashkëshorti im", i cili ka ardhur edhe në gjuhën shqipe para viteve ‘90-të.

Por nga romantizmi rus, tek ai francez, dashuria vjen pothuajse me të njëjtat forma. Elsa Triolet u përpoq që ta tregonte në romanin "Luna Park" dashurinë e saj për Luis Aragon. Ishulli i mbushur me yje diku në qiell, nuk ishte gjë tjetër vetëm vendi ku ajo donte të jetonte pafundësisht me Aragon, atë vend që ajo nuk e gjeti në rrugëtimin e tyre të përbashkët në tokë. Aragon dhe Elsa u munduan që t‘i tregonin me gjuhën e të rrëfyerit ndjesitë për njëri-tjetrin.

Për Franc Kafkën dashuria kishte emrin "dëshpërim". Dora Diamant, vajza të cilën ai e njohu ndërsa ndiqej nga nazistët, do t‘ia besonte historinë e saj të dashurisë me shkrimtarin Kathy Diamant që do ta botonte në një libër me titullin "Dashura e fundit e Franc Kafkës". Dora tregon se dashuria me të, si të gjitha dashuritë, nuk ka qenë e lehtë. Dhe Simone de Beauvoir një nga shkrimtaret ndoshta më liberale, shprehet diku se "aty ku ka dashuri nuk mund të ketë ditë të qeta". Ndoshta ky ishte trishtimi i gruas së njohur franceze, teksa përcillte në banesën e fundit Sartrin, apo atëherë kur e vetme endej rrugëve të Parisit, duke menduar në se ajo çfarë ndjente për këtë burrë, pas kaq vitesh, kishte të njëjtin emër "dashuri".

Në Italinë që e kemi aq pranë nga sytë e Elsa Morantes rrëshqisnin ngadalë lotët kur kujtonte lidhjen me Alberto Moravinë. Me një gjuhë të thjeshtë, ajo kujtonte se "dashuria nuk mund të zgjasë përgjithnjë".

He Kilianja Isabele Aliendë e konfirmon këtë. "Dashurinë mund ta takosh edhe në moshën kur ajo e gjeti Willin pas të 40-ve". "Dhe tashmë jam e lumtur", thotë ajo.

Janë mijëra histori dashurie, që në një mënyrë a një tjetër, kanë ndikuar në krijimtarinë e emrave më të njohur të letërsisë. Elfride Jelinek, nobelistja austriake beson se kjo forcë ndonjëherë është dhe "shkatërruese". Ndoshta. Por ajo çfarë përcillet në librat që na i ofrojnë këto histori është shpresa. Shpresa se dhe nëse nuk e kemi takuar, ende ajo do të vijë tek ne, mjafton që ne ta kërkojmë atë...

Jacques Prevert


KJO DASHURI


Kjo dashuri kaq e vrullshme,

Kaq e brishtë,

Kaq e dhembshur,

Kaq e dëshpëruar.

Kjo dashuri

E bukur si drita

Dhe e keqe si moti.

Kur moti është i lig.

Kjo dashuri kaq e vërtetë,

Kjo dashuri kaq e bukur,

Kaq fatlume,

Kaq e hareshme,

Dhe kaq mendjelehte

Qe dridhet frike si fëmija ne terr.

Dhe kaq e sigurtë në vetvete,

Si njeriu çakërrqejf ne mes te natës.

Kjo dashuri që frikësonte mjaft njerëz,

E i bënte të merreshin me llafe,

Të shtrembëronin fytyrën.

Kjo dashuri e përgjëruar,

Nga që nuk ia ndamë sytë.

Dashuri e ndjekur, e plagosur, e sosur, e

mohuar e harruar,

Nga që e ndoqëm, e plagosëm, e sosëm, e

mohuam, e harruam ...

Kjo dashuri e thellë,

E gjallë dhe e pavdekur,

Plot diell ...

Dashuria jote.

Dashuria ime.

Dashuria që patëm

Që s‘u vjetrua kurrë.

Që s‘ka ndryshuar fare.

E që është po aq e vërtetë si një pemë,

Po aq drithëruese si një shpend,

Po aq e ngrohtë e plot gjallëri si vera.

Ne të dy mund të shkojmë

E të vijmë ku qemë.

Ne mund të harrojmë

E pastaj të flemë.

Të zgjohemi, të vuajmë, të plakemi

E të biem serish në gjumë.

Te ëndërrojmë vdekjen,

Të zgjohemi, të lozim, të qeshim

Si të rinj fringo ta ndejmë veten.

Se dashuria jone qëndron aty,

Kokëfortë si mushkë,

E pashuar si dëshira,

E pamëshirshme si kujtesa,

Marroqe si kujtesa,

E dhembshur si kujtimi,

E bukur si dita e brishte.

Si fëmijë ajo na vështron buzëqeshur

Dhe na flet duke heshtur ...

E, unë e dëgjoj me drithërimë

Dhe thërras,

Thërras për ty,

Thërras për vete,

I përgjërohem

Për ty, për vete.

I gjunjëzohem

Për ty, për vete, për gjithë ata qe duhen

Dhe u deshën.

I thërras për ty, për vete e, për gjithë te tjerët

Që nuk i njoh dhe i them:

- Qëndro aty,

Aty ku je tani,

Aty ku ishe dikur.

Qëndro aty

Dhe mos lëviz kurrë,

mos u largo!...

Ne që u deshëm, të harruam!

Ti mos na harro, mos,

Veç ty kemi në ketë botë !

Mos lere të na ftohet shpirti,

Të bëhemi për njeri tjetrin të largët...

Kudo qofsh, kujtona

Na bëj sinjal që gjallë je ...

E pas shumë vitesh,

Diku në një korije,

Aty në pyllnajën e kujtimeve,

Dilna si shtojzovalle

Dhe dorën zgjatna

E na shpëto ...