Produksioni shqiptaro-serb është nominuar nga Akademia Evropiane e filmit




Pr ta jetuar dashurin n Evrop krijohet historia mes dy t rinjve shqiptar; pr t’u ikur konflikteve familjare, ndodh drama n historin e dy t rinjve serb - asnj arsye ekonomike, por thjesht pr mundsi t reja, n nj vend q i mbledh t gjith shikohet Evropa. Kshtu mund ta shpjegoj sot Gen Prmeti, skenaristi i filmit shqiptaro-serb, “Honey moon”, me regji t Goran Paskaljeviit - duke shtuar dhe nj nga arsyet pse Akademia Evropiane e Filmit e ka nominuar pr mimin q njihet si “Oscar” evropian. Ka pak dit q kjo ka ndodhur dhe Prmeti pr her t par na tregon se si ka udhtuar ky film, pr t krijuar lobingjet, pr t’i dhn mundsin e distribuimit nj produksioni q jep imazhin real, trheqs, t Shqipris. Ajo q ishte dhn e zymt, shum e errt nga kineastt. Duke qen nj film indipendent, qllimet e regjisorit serb kalojn cakun e t thnit se kemi thjesht nj krijimtari artistike q an muret, q thyen armiqsit tradicionale mes shqiptarve dhe serbve. Paskaljevi krkon nj emr n historin e Serbis, si intelektual vizionar, se ajo q po tregon tani, do t ndodh, ndryshe nga rezistenca politike serbe pr t mos lshuar njohjen pr shqiptart. Ksaj pyetjeje n Tiran Paskaljevi nuk i sht prgjigjur, ndrsa skenaristi Prmeti q e adhuron kt kineast, thot se gjith mesazhi i tij sht thjesht human, pr ta kaprcyer politikn. Kjo ndoshta sht arsyeja pse jan zbutur serbt kur u dha premiera n Beograd, po ashtu edhe shqiptart q presin ta shohin filmin n shtator n Prishtin. Por deri atje, Prmeti na tregon suksesin q ka pasur ky produksion shqiptaro-serb, edhe pse nuk ka arktuar akoma para. Sukses ishte prezantimi n Venecia, Toronto, Pousan, Abu Dabi, mimet n Vallalloid, Selanik, Cleavland, “Festival des Alpes” n Franc, si dhe pjesmarrje n mbi 30 festivale n t gjith botn, ku pritet finalja m 9 shtator, premiera n minidistribucionin q sht marr nga Moma n Nju Jork. Prej kritiks n Nju Jork dhe dy mij kritikve n Evrop, m 4 dhjetor pritet mbrmja nga European Film Aards (Oscar evropian). Prmeti e ndjek kt axhend jo vetm pr kreditet e filmit, q si duket, favorizojn regjisorin serb, q tashm ka nj emr n Evrop pr mjeshtrin n kinema, por edhe pr zbulimin q ka vlersuar kritika, paln shqiptare, q jan aktort.


“Honey moon” po hyn n nj axhend konkurruese t filmit evropian, duke u nominuar para pak ditsh nga Akademia Evropiane e Filmit ose si njihet pr “Oscar” evropian. Si erdhi deri n kt axhend?


T themi t drejtn si pr regjisorin dhe pr ne si produksion, ishte nj surpriz q nuk e kishim imagjinuar n axhendn ton q do aplikonim apo do lobonim. Qysh vitin e kaluar, kur ishte premiera n Venecia, presidenti i organizats s kritikve q bjn nj juri t veant, ishte shprehur se ishte nj nga filmat m favorit. Por kur vjen puna pr t’u seleksionuar pr mimin evropian t filmit, kreditet bhen t vshtira pr arsye se n njzet filma przgjidhen jasht vendeve antare dhe njzet t tjer zgjidhen brenda vendeve antare. Pr t’u przgjedhur tek 20-t q sht jasht vendeve antare, sht dika tejet e vshtir, sepse do shtet drgon sa m shum filma pr t konkurruar. Pra, sht nj luft tepr e fort dhe ne nuk sht se kishim lobuar apo kishim kontaktuar deri n ditn q erdhi ftesa nga vet organizmi q jemi t ftuar n seleksionimin e Akademis s Filmave Evropiane. Tani detyra jon sht q t plotsojm gjith kushtet q krkojn.


Cilat jan kushtet pr t’u paraqitur?


Kushti i par q ne duhet t plotsonim, pr t’u paraqitur ishte t bnim distribucionin, sepse e dinim tani q filmi duhej t vlersohej nga 2 mij kritik. Kta kritik t shprndar n t gjith Evropn krkojn t ken nga nj kopje filmi, sht format pr t’u par n shtpi, pr t cilat sht zgjedhur nj kompani prestigjioze n Berlin q do t bj kopje pr t gjith filmat q jan n konkurrim. Kshtu q ne e bm hapin e par, e porositm dhe sht
dhe pagesa. Hapi i dyt, ose m sakt muajin tjetr, filmi ka premiern e tij n Nju Jork, n Moma, ku ka nj minidistributor. Nga 9-17 shtatori do t shfaqet tri her n dit, ku do t jen t gjitha mediat t interesuara pr kineman, sidomos ato amerikane, por dhe evropiane. Shkrimet kryesore q do bhen n gazetat prestigjioze si “Ne York Times” apo ndonj tjetr prestigjioze do t jen nj ndihm, nj shtys q filmi t jet n qendr t vmendjes prej kritikve. Drejtori audioviziv n Moma na ka entuziazmuar me vlersimin e tij duke e konsideruar filmin e Goran Paskaljeviit, “Honey moon” si nj ndr dhjet filmat e dekads. Kjo erdhi nga nj anket n revistn prestigjioze “Film coment”, ku jan pyetur rreth 40 kritik se cilt ishin filmat e tyre t preferuar t dekads. Ky sht nj lobim i mir pr ne dhe jemi krenar.


Ky sht bashkprodhim shqiptaro-serb. N t gjitha kto kontakte, festivalet dhe nominimet, si sht prezantuar pala shqiptare?


Gjja e par q bj si detyr shtpie sht se sa her q shkon filmi n nj festival, tani n fund n Carlo Vivary, jasht konkurrimit, kontrolloj se si jan vendosur kritikt. M bhet qejfi kur shoh t shnuar film shqiptaro-serb, sht emri im si bashkskenarist, i Ilir Butks si producent, Durim Neziri si drejtor dizajni, madje ky sht emri i par, m pas ai i kolegut t tij serb. Jan nj sr emrash si Andon Kora, srish dizajnues, dhe m pas aktort, ku katr nga aktort tan jan t paraqitur npr ebsite bashk me titullin e filmit, pasi n do festival ku shkojm, ata japin nj tablo t plot t filmit. Dhe kjo sht nj nga kushtet e mia qysh n momentin e par, kreditet e krijuesve shqiptar t jen t dukshme, pasi edhe pr vlerat e ktij filmi nuk flitet n mnyr t barabart sa sht shqiptare apo serbe, apo kush e ka t drejtn e shitjes etj., etj., por dihet q ky sht nj projekt, i cili filloi n Shqipri dhe duke i
t njohura atributet e pals shqiptare dhe q t njihet si produksion shqiptaro-serb.


Ka pasur shum polemika pr kt, aq m tepr q nominohemi nga nj Akademi Franceze, ku shkon emri i nj regjisori serb, Goran Paskaljevi, q po e shtit filmin shqiptar?


N fakt, nuk sht Akademia Franceze, ajo sht pjes e gjith strukturs t Akademis Evropiane t Filmit, ku jan pothuaj 20 akademi bashk. Por kuptohet q francezt jan lokomotiva. Po ashtu, sht e natyrshme q emri i Paskaljeviit sht emr i nderuar n kineman botrore, sht nominuar pr “Golden Globe”, sht nominuar pothuaj n gjith kto festivale prestigjioze pr filmin m t mir, ka fituar m ’99-n mim pr filmin evropian t vitit, domethn sht nj emr q vrtet n qarqet evropiane dhe botrore njihet si nj nga mjeshtrit e kinemas kontemporane. Nj nga vlerat e tij sht se ka ditur t jet n koherenc, q nga ’77-a kur ka
filmin e tij t par artistik, dhe deri tani t jet n sinkron me ndryshimet kohore. Kjo sht nga meritat e tij q nuk mbeti skllav i tradits s filmbrjes si ishte n vitet ‘70. Kuptohet tashm q kinemaja shqiptare sht pjes e asaj q quhet kinema ballkanike dhe njkohsisht Paskaljevi njihet si nismtar i ksaj kinemaje ballkanike, dhe jo i kinemas serbe. Duke qen se jemi pjes e Ballkanit, sht e natyrshme q edhe filmi shqiptar t’i bashkohet ktij emri. Pr kt arsye ai sht n avangard t filmit shqiptar. Nuk do t harroj para disa javsh n Carlo Vivary, u prezantua n t njjtn koh me ne dhe filmi shqiptaro-gjerman “Shqiptari” dhe ai sht shprehur para kritikve q ky sht nj film q duhet par, q t njihet akoma m mir mentaliteti shqiptar, sepse duke par vetm nj vepr, nuk sht aq i plot i gjith imazhi. E mira sht q t shihen sa m shum filma shqiptar pr t kuptuar Shqiprin, sepse nj vepr nuk e realizon dot kt. Ktu tregon se sht nj mjeshtr, por dhe njeri i thjesht dhe i sinqert. Shikuesit duhet t shohin kineman e shqiptarve, pr t na njohur.


Nga kjo po marr shkas pr nj marrdhnie delikate q ka t bj me Kosovn. Kur that kineman e shqiptarve - sa ky regjisor, si intelektual serb, ka predispozitn n kt kontekst pr t njohur shqiptart?


Po ju tregoj nj episod konkret: Kur po xhironim n Itali, stafet tona ishin grup dhe po ktheheshim nga Bari n Tiran. Kur hipm n bord, Paskaljevi u tha bashkatdhetarve t tij serb: ‘Hajdeni una se po kthehemi n shtpi, n Tiran’. Nga bisedat q kemi br, ai e ndien veten si pjes jo vetm t rajonit, por dhe t Shqipris. Ai thot se ktu ndihet si n shtpin e tij, madje do t msoj edhe shqipen. Kjo do t thot q ai i ka kaprcyer ato barriera q mund t krijojn konfliktet e momentit, qoft dhe ato tradicionale. Paskaljevi ka qen ndr ata q ka promovuar vlerat q kan pasur artistt kosovar. T mos harrojm q n nj nga filmat e tij t par, ai ka pasur pr aktor Faruk Begollin, t cilin ka dashur ta kishte n kt film, sht adhurues i Bekim Fehmiut. Sa her fliste pr Kosovn, ku udhtonte me t atin, i cili ka qen farmacist, kishte nostalgji dhe e shihte si pjes t kulturs son t prbashkt, q do t thot se jemi pran njri-tjetrit dhe duhet t shohim tek njri-tjetri t mirat, ktu hyjn edhe vlerat e tij si humanist.


N nj konferenc pr shtyp n Tiran, ai nuk iu prgjigj nj pyetjeje t till, nse si kineast a i njihte artistt e Kosovs, n kontekstit e humanistit, si thoni ju, pr t shkuar mir me njri-tjetrin?


Kur erdhi n Tiran, ai erdhi me nj qllim, q t bnte filmin dhe duhet t kuptohet presioni q ka nj regjisor kur vjen n nj vend q nuk njeh gjuhn, nuk e njeh aq mir traditn, kur flitet pr nj armiqsi tradicionale. N momentin q vjen pr t xhiruar, kuptohet q prioriteti i tij sht krijimtaria dhe e zhvesh veten nga t gjitha prononcimet politike.


Ka prball nj trekndsh prezantimi ky film: premiera dhn n Beograd e Tiran, si sht pritur n kto vende? Dhe pse nuk sht shfaqur n Prishtin?


N Beograd nuk sht pritur keq, sht pritur mir, nuk ka pasur reagime negative. Jan treguar t kujdesshm. Pra, e kaloi klasn, pati kritika n dy-tri gazeta q njihen pr qndrime radikale, t cilat jan prononcuar jo pozitivisht, por jo nj reagim shum negativ. Si duket, kishte koh q ishte prgatitur terreni q kur filluan xhirimet. Edhe n Tiran sht pritur mjaft mir. N Kosov pritet n shtator t jepet, n kuadrin e festivalit t filmit, jasht konkurrimit dhe besojm se do t pritet mir, pasi sht nj film q ka si mesazh humanizmin. Prezenca e filmit “Honey moon” n Prishtin sht nj gj shum e mir, nj prgjigje nuk l pjes pr dilema.


Ky film sht kritikuar tek pjesa shqiptare e prezantimit t jets shqiptare, ku personazhet e vendosura n nj zon diku n Veri, qoft dhe n Tiran, ishte zhdukur tradicioni dhe kishte nj zymtsi t tmerrshme shqiptare; sa i takon Serbis, ishte nj pamje ekzotike, tradicionale, plot jet e ngjyra. Pse ndodhi ky injorim i pjess etnike shqiptare e sidomos n Veri?


Ather duhen par linjat me t cilat sht ndrtuar filmi. Pjesa shqiptare sht ndrtuar n at ekzistencialiste dhe histori dashurie. Dhe linja e historis serbe, kuptohet, ka nj histori dashurie aty, e merr gravitetin n konfliktin midis t vjetrs dhe t res, pra automatikisht e merr at tradit me pjesn etnike t Serbis, konfliktet e brendshme q kan pasur ata. Ka nj moment kur dy vllezrit grinden mes tyre dhe kur marrin armt, nisin bisedimet. sht nj metafor aty q quhet metafora ballkanike. Duke iu kthyer historis shqiptare, ne, n draftin e par donim t bnim nj lloj autopsie nga malsit, duke i marr pjes pas pjese, n pjesn fushore, me tendencn q me ndryshimin e relievit ndodh edhe ndryshimi i njerzve. Por, kjo duhej t ndodhte tek nj film i vetm, se ndryshe do t duheshin katr or film. Pra, ne u prqendruam n ato dy linja q kishin mesazh me vete, se ndryshe do bhej nj film etnik, pasi kemi pasur edhe vrejtje, pse personazhet nuk flasin dialektin e Veriut. Ne po bjm nj film pr nj publik ndrkombtar q jo domosdoshmrisht Yllka Mujo apo Bujar Lako duhej t flisnin me theksin e krahins s Veriut. Nj nga gjrat q kam msuar, sht t jepet informacioni i duhur, n kohn e duhur, pa e lodhur shikuesin.


Nj nga qllimet e filmit sht q t mos mbingopet me informacion dhe po ta vsh re n minutazhin q nisim nga malsia, sht gjasht minuta. Pastaj t jepet jeta e Tirans dhe duheshin treguar ndryshimet esenciale, radikale q ka psuar Shqipria n kto vitet e fundit. Po ta vm re, tek shtpia ku martohet ifti, shihet luks, dika q mund ta shohsh n Paris apo Evrop dhe mesazhi sht q ne jemi gati pr t shkuar n Evrop.


far sht vlersuar deri tani si zbulim n “Honey moon” nga festivalet?


Ajo far sht quajtur vrtet zbulim dhe na ka entuziazmuar, ishin aktort shqiptar. Ishin t panjohur, madje dhe vet regjisori ishte tejet i nervozuar kur nism t bnim kastin dhe mbas tri javsh ishte tejet i lumtur sa tha: ‘Ktu paska aktor pr t
jo nj film, po katr filma’. Mund t them q “Variety”, “Screen internacional” e shum revista t tjera u jan referuar aktorve shqiptar, e sidomos Bujar Lakos, Yllka Mujos apo Mirela Naskes. N momente t ndryshme jan referuar si aktor q kan potenciale jashtzakonisht t mdha. Ky ka qen zbulimi i par pr pjesn shqiptare q kan pasur kritikt e huaj, sepse nuk priste t kishte aktor t ktij kalibri n Shqipri. Pastaj, t mos prfshijm realitetin shqiptar n kt film, q deri tani ka disa filma t huaj q e japin kt realitet tejet t zymt, me nota tejet t errta. Ndrkoh q n kt film sheh nj realitet ku ktu jetohet dhe ne kemi futur nj linj ku tregohet se Tirana sht nj vend me mundsi. Ktu kemi krijuar nj alibi: nj histori dashurie, e cila nuk mund t finalizohej n Shqipri, prandaj po largoheshin pr t shijuar frytet e tyre. Pra, ata iknin pr shkak t nj dashurie t ndaluar dhe nuk jan m kushtet ekonomike. Kjo sht ajo q duam t’i tregojm Evrops, nuk jan arsyet ekonomike, por kam nevoj pr m tepr hapsir.


Sa ka arktuar deri tani filmi “Honey moon”, se fundja sht edhe nj tregues suksesi shitja e tij?


Pr momentin, ky sht nj film arti dhe nuk sht pr nj audienc t madhe, filmi ka qen n Franc, Spanj dhe Gjermani. N t vrtet, arktimi fillon nj vit pasi sht dhn premier filmi. Dihet se ky lloj distribucioni do nj vit pr t testuar se si ka shkuar filmi. Dhe tani q jemi nominuar, besojm se do ta ndihmoj filmin n shitjet televizive. Kto lloj shitjesh nuk t japin t ardhura t shumta, sepse kompanit e distribucionit bjn marrveshjet me kinemat dhe nga shitja e biletave sht e pamundur q t dal fitimi. Pra, fitim t vrtet merr nga televizioni. Tani do ta shohim se sa do shitet filmi.