E pamundur t ndodh fizikisht, kta dy emra t letrsis i bashkon nj projekt sa teatror dhe letrar. Synon q prmes shkrimtarve q krijuan dhe e jetuan, t tregoj pr publikun e gjer shekullin XX. Do t nis n datn 1 shtator n “Teatro da CAIXA” n Curitiba, Brazil. Lorka, nj nga poett m t vlersuar spanjoll dhe shkrimtari shqiptar, i njohur jo vetm n Spanj po n shum vende t bots prmes prkthimeve t veprave t tij, jan zgjedhur pr t elur kt aktivitet. Projekti parashikon nj lexim mujor, do t mrkur me tekste t dy autorve t njohur. Sipas njoftimit, qllimi i ksaj ndrmarrje sht t shpalos, por njkohsisht t krahasoj panoramn e letrsis botrore t shekullit XX, koh n t ciln njeriu sht par si “tregimtar” n pozita t ndryshme i kulturs s tij


Federico Garcia Lorca (Lorka) dhe Ismail Kadare do t “rrfejn” shekullin XX. E pamundur t ndodh fizikisht pr t parin, kta dy emra t letrsis i bashkon nj projekt sa teatror dhe letrar. Synon q prmes shkrimtarve q krijuan dhe e jetuan, t tregoj pr publikun e gjer shekullin XX. Do t nis n datn 1 shtator n “Teatro da CAIXA” n Brazil. Lorka, nj nga poett m t vlersuar spanjoll dhe shkrimtari shqiptar, i njohur jo vetm n Spanj po n shum vende t bots prmes prkthimeve t veprave t tij, jan zgjedhur pr t elur kt aktivitet. Projekti parashikon nj lexim mujor, do t mrkur me tekste t dy autorve t njohur. Sipas njoftimit, qllimi i ksaj ndrmarrjeje sht t shpalos, por njkohsisht t krahasoj panoramn e letrsis botrore t shekullit XX, koh n t ciln njeriu sht par si “tregimtar” n pozita t ndryshme, i kulturs s tij. N fakt, Lorka dhe Kadare nuk piktakohen n koh. Shkrimtari i njohur shqiptar ka lindur po at vit, 1936, kur Lorka mbylli syt, nj jet e ndrprer dhunshm nga pushkatimi. Trupi i tij ra n varrin masiv t njerzve t lufts civile. Lorka jetoi shum pak, por qe nj shkrimtar i angazhuar. Nga ana tjetr, Kadare nuk jetoi dhe as krijoi n nj luft t shpallur, por n nj qerthull t mirkontrolluar nga diktatura. Liria si shtje ekzistenciale kushtzoi e diktoi jett dhe krijimtarin e ktyre shkrimtarve. Rrethanat historike e sociale ishin s pari brumi i veprs s tyre. Federico Garcia Lorca (Lorka) lindi n Funte Vaqueros n Spanj, m 6 qershor t vitit 1898 dhe u pagzua me emrin Federiko del Sagrado Corason de Jesus Garsia Lorka. Babai i tij, Don Federiko Garsia Rodriges, ishte nj fermer, kurse nna e tij, Donja Visenta Lorka, msuese, trashgoi shijen e holl letrare tek i biri. Q kur ishte 2 vje, sipas biografit Edwin Honig, Garsia Lorka ishte i zhdrvjellt n msimin e kngve popullore. Kishte shndet t dobt dhe nuk mundi t ecte para se t mbushte 4 vje. Lexoi n shtpin e tij veprn e Viktor Hygo dhe t Servantes, kur si nxns ishte i dobt n msime. Studioi letrsi n Universitetin e Granads dhe muzik me Manuel de Falla. Spanja e Lorks, sht Spanja e brezit t vitit '98, me nj jet intelektuale liberale, ku spikasnin emrat e t mirnjohurve Unanimo, Jose Ortega y Gasset, t cilt solln nj frym "rebelimi" kundr realitetit t Spanjs t asaj periudhe. Salvador Dali, Luis Bunjuel dhe Andre Breton ndikuan n brumosjen artistike t Lorks. N kujtimet e tyre, kta emra t njohur e kan prshkruar si njeri t jashtzakonshm Lorkn. "Un jam nj spanjoll integral dhe pr mua sht e pamundur t jetoj jasht kufijve t mi gjeografik; urrej t jem spanjoll pr spanjoll; un jam vlla me t gjith dhe adhuroj njeriun q sakrifikon pr nj ide nacionaliste, abstrakte, pr t vetmin fakt se do vendin e tij. Nj kinez i mir sht m afr meje se nj spanjoll i keq. Kndoj pr Spanjn dhe e ndiej at n do qeliz, por prpara ksaj jam njeri i bots dhe vlla i t gjithve", shkruante Lorka q m 1917. Jetoi pak, por udhtoi shum npr bot, si n Argjentin, Uruguai, Kub, SHBA etj. Gjithka pa e preku nga afr ishte frymzim pr poezit e tij, ndrsa m von do t shklqente n dramaturgji. "El maleficio de la mariposa" ("Mallkimi i fluturs"), ishte drama e par, pr t shkruar m von “Mariana Pineda" apo “Shtpia e Bernarda Albs”. N vitin 1934, ai vazhdon udhtimet, duke konsoliduar m tej miqsit e tij t rndsishme. N vitin 1936, pak para shprthimit t lufts civile, Lorka s bashku me Rafael Albertin dhe 300 intelektual spanjoll firmosin nj manifest n mbshtetje t "Frente Popular", q u publikua n gazetn komuniste "Mundo Obrero" m 15 shkurt, nj dit para zgjedhjeve, t cilat u fituan nga e majta. M 17 korrik 1936, shprthejn protestat ndaj qeveris: nis kshtu lufta civile spanjolle. M 19 gusht, Lorka, poeti q ishte fshehur n Granada te disa miq t tij, u gjet. At e rrmbyen dhe e uan n Viznar, shum pran Burimit t Lotve. Ndjeksit e diktaturs frankiste e vran barbarisht, pa asnj proces gjyqsor. Veprat e Lorks u dogjn n sheshin Carmen t Granatas dhe emri i tij u fshi nga historia e kulturs spanjolle. U la n harres pr dekada t tra, ndrsa sot konsiderohet si poeti m i madh spanjoll i shekullit XX dhe nj simbol europian i liris. Po at vit, 1936, lindi n Gjirokastr shkrimtari Ismail Kadare. Ishin vite kur Lorka njihej n Shqipri, sidomos prmes shqiptarve q morn pjes n luftn civile t Spanjs. Kadares i qlloi t jetoj e t krijoj n diktatur. Kt fat e patn edhe shum shkrimtar t tjer shqiptar, nj pjes e madhe e t cilve u ndaluan, u burgosn e u vran. Ishin vite kur ashtu si edhe n Spanjn e Lorks, ndjehej revolt n vargje e rreshta. Shkrimtari dhe diktatura, pozicioni q mbajti Kadare ndaj ktij regjimi sht sot i shumdiskutuar. Nga ana tjetr, veprat e tij prkthehen n shum gjuh t bots e shihen si nj kronik e “gjall” e jets nn diktatur. Veprat e Kadares t shkruara para ‘90-s kan marr vmendjen e kritikve botror, ndrkoh q mediat e huaja shpesh kan ngulmuar t’i krkojn shkrimtarit si mundi t “mbijetonte” artistikisht n diktatur, si i shptoi dnimeve, pse zgjodhi t largohej nga Shqipria...Pavarsisht t gjitha ktyre, Kadare pr botn sht rrfyesi shqiptar i shekullit XX.








#