Botohet Libri i Mbretërve, shpallur nga UNESCO një nga tre librat më të rëndësishëm të trashëgimisë letrare




Kultura perse prfaqson nj kultur q e ka prekur me fqinjsi t drejtprdrejt kulturn tradicionale t popullit shqiptar dhe t paraardhsve t tij qysh n periudhn ilire. Pr rrethana historike t njohura, kjo ka ndodhur me nj numr relativisht t kufizuar kulturash, si ajo helene, romake dhe hebreje. Kujtimi i fqinjsis s drejtprdrejt t bots ballkanase me at perse vjen i dshmuar pr kohrat moderne prmes tragjedis s njohur t Eskilit “Perst”, ngjarjet e s cils zhvillohen n Egje. Me emrin e Perseut, prijsit t lufttarve t mbretit Kserks, lidhet etimologjikisht vet etnonimi i persve (“farsi”). N Iranin e sotm mbijeton prej kohrave antike qyteti Persepolis, i formuar prej dy fjalsh rrnja t dy gjuhve t ndryshme, persisht (Perseu, emr i prvem i heroit) dhe greqisht (“polis”, qytet) dhe ka kuptimin “qyteti i Perseut”. N nj periudh t mvonshme krishtrimi arriti ta prekte Lindjen gjer n thellsi, duke ln gjurm n toponimin urbane, mbijetojat e s cils kan prballuar, ndr t tjera, me afro pes shekuj perandori osmane, si: Konya - qytet n Anadoll - (nga “Ikonya”, prej s njjts rrnj t greqishtes, nga e cila bota e krishter ka marr fjaln “ikon”); Kayseri - edhe ky qytet n Anadoll - (nga lat. Caesar, emr perandori, m pas sinonim i t njjtit emr, me kuptim t prgjithshm, si del edhe n gjermanishten bashkkohore).


Kultura perse nuk erdhi n Ballkan prmes pushtimeve osmane. Mundet q periudha osmane i bri m t dukshme kto lidhje, sidomos n rrafshin gjuhsor, por edhe n letrsin gojore dhe n at t shkruar. Dihet se persishtja sht gjuh e burimit indoevropian, sikurse shqipja, ndryshe prej nj shumice t gjuhve t popujve t Lindjes, duke prfshir n trsi familjen hamito-semite. N shkencn e historis s mendimit njerzor sht pranuar, gjithashtu, se humanizmi n letrsin dhe historin e mendimit t Persis, me emra t till si Omar Khajami, Saadiu, Rumiu, Rudakiu, Avicena (Ibn Sina) e t tjer parapriu kronologjikisht shprthimin prej trmeti t Rilindjes Evropiane. Nj prej klasikve m t mdhenj t bots shqiptare t letrave, Pjetr Bogdani, n veprn e tij t mirnjohur “Cuneus prophetarum”, citon, n funksion t argumentimit t ideve t veta filozofike humaniste, krahas Kalvinit dhe Luterit, edhe dijetarin pers Avicena. Njohja e yllsis s poetve dhe dijetarve t mdhenj t humanizmit klasik pers, si e njihnin klasikt e letrsis dhe t shkrimit n gjuhn shqipe e m n thellsi, do t ndihmonte pr nj relativizim e krahasim m t shndosh t t vrtetave, q lejon t mohen n kulturn vendse jo vetm ato q mund t’i nxjerr n pah nj vshtrim eurocentrist.


Poema e madhe heroike “Shah-Name” e Firdeusit prfaqson nj prej prmendoreve madhshtore t kulturs botrore, q bashkrenditet pr nga fuqia shprehse me eposin homerik helenik - “Iliada” dhe “Odiseja”, me “Vedat” sanskrite, me “Ramajana-n” dhe “Mahabharata-n” hinduse, me “Gilgameshin” e shumerve dhe “Qadesh-in” e egjiptianve t vjetr, me “Torah-un” aramaik e “Eneidn” romake. “Shah-Nameja” mbetet prher nj vepr mjeshtrore e trashgimis kulturore perse.


Vexhi Buhara, nj prej orientalistve t mdhenj t Shqipris, pati menduar t prkthente “Shah-Namen” qysh n vitet 1970 dhe pr kt punoi jo pak, por rreth 20 vjet. Gjat prgatitjes prfundimtare t veprs pr botim rezultoi se Buharaja ka prkthyer rreth nnt mij vargje.


Pr rndsin e ardhjes n shqip t “Shah-Names” dshmon edhe fakti se Naim Frashri, si dshmohet nga burime t shkruara arkivore, n kohn kur nisi t prkthente kngn e par t “Iliadhs s Omirit”, pikrisht n at koh pati zgjedhur t prkthente edhe nj kng t “Shah-Names”, duke dashur t’i tregoj lexuesit bashkkombs se shqipja ishte nj gjuh q mund t lexonte kryevepra botrore, t afrta e t largta, t Lindjes e t Perndimit.


Pavarsisht se mitologjia perso-iraniane sht nj bot thuajse fare pak e njohur pr kulturn shqiptare, lexuesi i vendit do ta mirpres “Shah-Namen” - “Librin e mbretrve” - si do t mund t kthehej n shqip, jo vetm pr bukurin e saj gjenuine (gjinikuese), jo vetm pr shqiprimin mjeshtror t V. Buharas, por, para s gjithash, pr afrsit e befasishme dhe gati-gati t uditshme t motiveve t saj me vlerat tradicionale shqiptare, pik s pari t eposit t veriut, por edhe me epe t popujve t tjer t Ballkanit dhe t popujve evropian. Kto paralele e afri mund ta ken shpjegimin: 1. Prej burimit t prbashkt indoevropian t dy popujve dhe mendsis s prejardhjes; 2. Prej ligjsive t prgjithshme t zhvillimit t epopes n nj shkall t caktuar t mendsis njerzore; 3. Prej shtegtimit t motiveve lindore drejt bots evropiane dhe lidhjes s drejtprdrejt kulturore shqiptaro-perse.


N “Shah-Name” kreshniku Feridun ka pr totem nj lop t shklqimt, me emrin Bermaja, sikurse n eposin shqiptar Muji dhe Halili kan mbrojtjen e tri dhive brir-arta. N “Shah-name” kreshnikt maturohen para kohe dhe bhen rishtar t trimris duke qen ende fmij, sikurse Omeri n ciklin heroik t veriut.


N “Shah-Name” heronjt kalojn prova t rnda - t themi, t kreshnikris (pers. “behadir”) - t dorzimit n urdhrin e heronjve, sikurse ndodh me “shtat bmat e Rustemit”, ndaj t cilave ekzistojn analogji t qarta n eposin shqiptar. N “Shah-Name”, sikurse n ciklin grek t periudhs bizantine, nj nga personazhet - Rustemi q sapo u prmend - sht njfar digenisi (fjal pr fjal nga gr.: “dyracsh”), sepse sht fryt i bashkimit t dy etnive, perse dhe arabe; sikurse akritt tek grekt (t mbiquajtur “digenis” pikrisht se kryeheroi ishte bashkim i dy gjinive, dy racave: helene dhe arabe-siriane). N eposin pers ka atvrass e mmvrass, si dhe anasjelltas, sikurse n shumicn e epeve t popujve ballkanas, duke prfshir edhe at shqiptar. N “Shah-name” ka po aq tragjedi pr shtjen e fronit e t kurors, sa thuajse n gjith letrsin e kalorsve dhe heronjve evropian, deri tek tragjedit e Shekspirit.


Heronjt mitologjik iranian, sikurse kreshnikt shqiptar, bjn n fillim dyluftimin e gojtaris, i dshmojn njri-tjetrit bmat pr t cilat jan shquar, para se t provojn fuqin e krahut. Ata gjenden shpesh para t njjtave dilema pr t zgjedhur e pr t vepruar: fuqis apo dijes, pasuris a ndjenjave e pasioneve t forta. Ekziston madje nj ngjashmri q nuk mund t jet e shpjegueshme vetm me ligjsit e prgjithshme t epopes deri pr hollsi t tilla t imta, si: Feriduni i krkon s ms t’i tregoj se ’zanat kan pasur t part e tij - njsoj si pyet Omeri Ajkunn n eposin shqiptar; djali lufton me baban dhe vetm n astin e fryms s fundit nj talisman bn t rinjohin njri-tjetrin - sikurse n dyluftimin e vllezrve trimosh n epikn shqiptare.


N “Shah-name” ka bma dhe gjma t mdha, sikurse n shumicn e epeve ballkanas e evropian; ka pasione shkatrrimtar dhe vlime shprthyes (mbret Kavusi nuk druan t oj n zjarr Sijavushin, t birin, pr hir t s shoqes, sikurse Agamemnoni nuk druan t flijoj Ifigjenin pr hir t fushats; Suhrabi vritet nga i ati, Rustemi, n dyluftim, dhe vetm n fundin e tmerrshm msohet tmerri i vrtet i vrasjes s djalit prej babait), ka djem q martohen me njerkat pr hir t trashgimit t pasuris dhe hasmri q pushojn s gjymtuari njerzin pr hir t dashurive t paprmbajtura, ka braktisje, tradhti dhe kurthe t prbindshme: Destani i Samit rritet prej shpendve n pyll, sepse i ati nuk e duronte pse kishte lindur i thinjur si plak. Njsoj si Edipin, q prindrit me mallkimin fatal ua hedhin egrsirave posa q kishte lindur, pr t’i shptuar ndshkimit t fatthnies, po ashtu Sami hedh tutje t birin pr hir t ruajtjes s nderit fisnik. Madje dhe letrkmbimi, q shpesh sht quajtur cilsi europiane e epopeve, sht po aq i pranishm n “Shah-name”, n komunikimin e kreshnikve me kundrshtart e tyre, sa edhe n epikn legjendare t popujve t Evrops.


“Shah-Nameja”, n prputhje me ligjet e brendshme t epopes, nuk sht krijuar pr t tashmen. Objekt i epopes sht e kaluara epike etnike, “e kaluara absolute” - sipas terminologjis s preferuar nga Gte dhe Shiler. Burim i epopes sht ndrgjegjja dhe kujtesa e bashksis, “gojdhna kombtare”, jo prvoja individuale e subjekteve t marr vemas. Epopeja sht kulti i t parve t fisit, n kuptimin e burimit etnik t nj populli. I till sht pr shqiptart cikli verior, e till sht pr perst e hershm dhe iraniant e sotm “Shah-name-ja”.


Piktakim kryesor midis eposit shqiptar dhe epit klasik pers sht raporti midis vetes dhe tjetrit (kundrshtarit). Kuptimi pr “veten” dhe “tjetrin” qysh n antikitet ka qen nj referenc vlersimi pr shkalln e zhvillimit t nj kulture. Por n dekadat e fundit kjo lidhje ka ardhur duke marr shkall pas shkalle cilsin e nj kriteri pr t prcaktuar hierarkin e qytetrimeve. Nisur prej ktij kriteri mund t gjykohet nse nj kultur e sundojn “muret” apo “urat”, fobia apo mania, kompleksi i pruljes apo ai i eprsis.


(Fragmente nga parathnia e libri “Shah-Name”)




Libri i Mbretrve, pr her t par n shqipen e gjer



Botohet Libri i Mbretrve, si quhet ndryshe “Shah-Name”, shpallur nga UNESCO si nj nga tre librat m t rndsishm t trashgimis letrare n shkall botrore, “Shah-Name” publikohet pr her t par pr lexuesin e gjer. Botimi sht realizuar nga shtpia botuese “Naimi” n kuadrin e kolons s saj “Biblioteka Vexhi Buhara”, n nderim t prkthyesit t njohur beratas. N fakt, pr her t par prkthimi shqip i “Shah-Names” sht realizuar n Teheran, por ky ka qen nj botim elitar dhe me format t madh dhe i destinuar jo pr tregun e librit, por pr nj rreth t kufizuar lexuesish.


Prkthyer nga Vexhi Buhara, libri shoqrohet me nj parathnie nga redaktori i librit, prof. dr. Shaban Sinani. “Shah-Name” e Firdeusiut prfaqson nj prej prmendoreve madhshtore t kulturs botrore, q bashkrenditet pr nga fuqia shprehse me eposin homerik helenik - “Iliada” dhe “Odiseja”, me “Vedat” sanskrite, me “Ramajana-n” dhe “Mahabharata-n” hinduse, me “Gilgameshin” e shumerve dhe “Qadesh-in” e egjiptianve t vjetr, me “Torah-un” aramaik e “Eneidn” romake. Sipas studiuesit italian I. Pizzi, njkohsisht dhe prkthyes i “Shahname-s” n italisht me titull t kalkuar “Il libro dei Re”, Firdeusi “qndron denjsisht pr krah Homerit e Dantes, Eskilit, Virgjilit e Shekspirit, t cilve koht q erdhn pas tyre u mbeten borxh”. Sipas studiuesve gjerman poeti i madh iranian i “Shah-Names” mund t quhet “Homeri i Lindjes”. N “Shah-Name” ka po aq tragjedi pr shtjen e fronit e t kurors, sa thuajse n gjith letrsin e kalorsve dhe heronjve evropian, deri tek tragjedit e Shekspirit.