Ata q nuk e kujtojn t shkuarn jan t dnuar ta prsrisin at.

George Santayana.Filozof





Kriza financiare e vitit 2008 e ka rikthyer kujtesn e saj edhe n depresionin e madh t viteve 1929-1933.



Nga vitit 1929 deri n vitin 1933 produkti kombtar bruto ra me rreth 50%, papunsia u rrit nga 3 ne 25%, 100 mij biznese falimentuan, rreth 10,000 banka falimentuan, oferta e paras u zvoglua me 30%, 11 njerzit me t njohur t Wall Street kryen vetvrasje,40 milion njerz apo rreth 28% e popullats nuk kishin asnj t ardhur. Kompania Ford shkurtoi 2/3 e punonjsve t saj. N fillim t krizs ajo kishte rreth 128 mij punonjs dhe n vitin 1933 vetm 37 mij, duke shkurtuar 91 mij veta.



Ka ekspert q theksojn se prmasat e krizs financiare t vitit 2008 mund t jen t barabarta me ato t depresionit t viteve 30-t. Dje kanali televiziv CNN intervistonte t mbijetuarit e ktij depresioni.



Kriza t tilla ndodhin nj her n njqind vjet, do t deklaronte ish Shefi i Banks Qendrore Amerikane Alan Greenspan.



Duke qen se akoma nuk kemi nj konkluzion q kjo kriz e ka kaluar pikn e kthess dhe duke respektuar ekspertt e analizs s ksaj krize, sht e vshtir t predikosh prmasat dhe pasojat e saj.



Nga ana tjetr, duke par dallimet n kontekstin historik midis dy krizave dhe zhvillimet e sotme n ekonomin globale, mund t jesh optimist se kriza do t menaxhohet m mir, prmasat e saj do t jen m t vogla se ato t viteve 1929 dhe koha e rigjallrimit t ekonomis amerikane dhe asaj globale do t jet m e vogl.



Ndrsa kto dy kriza mund te dallojn nga ambienti ekonomik ku jan shfaqur, nuk mund te mos pranosh se disa element thelbsor qe i krijuan dhe i bene kaq te renda kto kriza, jan te prbashkta. Ne kt rikthim gjen jo pak faktor te prbashkt te rrnjve te krizs, pse jo edhe disa leksione mbi reduktimin e saj.

Ritja e inflacionit, rnia e fuqis blerse, rritja e pabarazis sociale,mbingarkimi me kredi, dshtimi bujqsis si nj sektor jetik (sot ka falimentuar sektori ndrtimit qe jep 15% GDP), ishin disa nga elementet me konkrete qe ushqyen krizn e viteve 30-te.



Sot bota prballet njkohsisht me tre kriza: krizn e mallrave inflacion i rritur, kriza bankare dhe kriza financiare.



Inflacioni i larte, goditja e fuqis blerse te shtresave te gjera te popullsis, e shpejtoi ekspozimin e krizs bankare, e cila ne prmasat e saj solli krizn financiare qe tenton te jete nj nga me te mdhat pas viteve 30.

Edhe viti 1929 ishte viti i novacioneve financiare. Qytetaret amerikane mund te blinin aksione duke paguar rreth 10 % te shums se tyre, ata mund te linin si garanci pr pagesat e mtejshme vete aksionin e blere. Pra me shume pak likuiditete ata blinin sasi te mdha aksionesh duke i rritur artificialisht vlerat e kompanive te listuara ne treg.



Viti 1929 kujtohet pr faktin qe reduktimi i rregullave pr te blere aksione dhe pr te financuar blerjen e tyre rriti ndjeshm krkesn ne treg.



Edhe ne vitet 2000, qytetaret amerikane u joshen nga paraja e lire, u joshen nga fitimet potenciale, blen pasuri te patundshme m shume se sa mundsit e tyre reale dhe pr kt ata prdorn kredin bankare.



Qytetaret amerikane te viteve 1929 duke rritur krkesn pr aksione, rriten artificialisht vlern e kompanive. Ndrsa fitimet hipotetike rriten ndjeshm, pragu i falimentimit te kompanive dhe njkohsisht i humbjeve miliarda dollarshe te investitorve te vegjl rritej me po te njjtn shpejtsi dhe prmasa.



Por edhe pas 80 vjetesh amerikanet serish u joshen nga paraja e lire, duke investuar apo konsumuar me kredi shume me teper se te ardhurat e tyre mund te perballonin. Paraja e lire dhe proceset derregulluese te sistemit financiar, rriten ndjeshem kredine ne ekonomi, duke rritur ne nivele shkateruese edhe kredite e keqia.

Bankat prdornin skemat ku klientt mund te merrnin kredi pa paguar interesat apo principialin pr 1-3 vjet, por kostot pasardhse rriteshin ndjeshm duke rritur edhe vshtirsit e pagimit.



Skemat novatore te kredive pa kolateral, skemat e kredive pr klient me historik te keq kredimarrjeje duke ua rritur interesin e kredis, (duke ua bere akoma me te vshtir kthimin e kredis), gjenden ne rrnjt e prmasave te krizs bankare, tashme globale. 700 miliard dollar vlersohen sot kredit e keqia qe rrezikojn sistemin financiar dhe vete ekonomin amerikane.



Likuiditete te shumta te krijuar ne ekonomine amerikane pas disa viteve te bumit ekonomik, krkonin ekspansion. Novacione magjepsse financiare krijuan mundsin e fitimeve te shpejta dhe kolosale duke i fshehur rrisqet ne rritje. Fonde investimesh kishin parashikuar te fitonin 30 dollar pr do nj dollar te investuar, mbi kto fitime te projektuara u investuan miliarda dollar. Pr kto fitime hipotetike te paketave novatore, drejtuesit e bankave prfituan miliona dollar prfitime personale. Nj marrzi kolektive duket se pushtoi drejtuesit e institucioneve me te mdha financiare.



Menaxheret e ktyre kompanive financiare fitonin miliona dollar paga dhe bonuse. Skema e shprblimeve te bazuara vetm tek treguesit sasior te shitjes se parave (paketave novatore) u be joshse deri ne shkatrrim pr disa qindra te talentuar qe gdhiheshin milionere nga operacione te veanta, qoft edhe vetm te nj dite te suksesshme. Prfitimet vjetore shkonin edhe deri ne 100 milion dollar ne vit pr nj drejtues kompanie.



Joshja e fitimeve te shpejta e te mdha prfshiu ne krizn bankare huamarrsit e vegjl, menaxheret e punonjsit e kompanive shume te mdha amerikane tashme te falimentuara, pasojat shkatrruese tani rendojn mbi ekonomin amerikane, pse jo edhe mbi at globale.

Zhvillimet e shpejta te teknologjive te reja, bumi i ekonomis amerikane i ushqyer nga novacionet e ktyre teknologjive, u shoqruan dhe me likuiditete te lira te suportuar edhe nga politika monetare e paras me kosto te lire.



Miliona amerikane e konsideruan kt momentin e arte pr te marr kredi dhe pr te bere investime te rndsishme, sidomos ne blerjen e pasurive te patundshme. Miliona prej tyre rriten investimet ne bursat amerikane dhe krkesat e mdha te tyre i bene akoma me te mdha kompanit amerikane sidomos ato ne fushn e teknologjive te reja.

Paraja e lire rriti me ritme te uditshme krkesn ne ekonomin amerikane, e cila me shume se kudo tenton te respektoj dhe te mbroj ligjet e tregut te lire, ku nj nga rregullat e arta te tij sht pikrisht raporti krkes - oferte ne prcaktimin e mimit te mallit.



Pikrisht ky rregull i arte duket se u nnvleftsua apo u harrua, krkesa ne ekonomin amerikane u rrit artificialisht nga rritja e kredis, kjo rritje e kredis me ritme shume me te larta se rritja e ekonomis ushqeu fenomenin e rivlersimit artificialisht te mimeve te pasurive te patundshme. mimet filluan te rriteshin ndjeshm, sa me shume ato rriteshin aq me shume huamarrsit bheshin optimist pr fitime te mdha, aq me shume krkesa pr kredi rritej.

Paraja e lire dhe investimet e mdha ne disa kompani i rriten ndjeshm rrisqet e tyre pr te siguruar fitime te larta ne nj treg ne rritje, por gjithnj e me konkurues.



Disa nga kompanit me te mdha te krijuara ne fushn e teknologjive te reja, jo shume vone rezultuan te falimentuara duke gllabruar miliarda dollar kursime dhe fonde pensionesh te miliona amerikaneve.



Tashme kriza sht ne momentet e saj me kritike. Pyetja Kush e ka rradhen sht me e mirkuptuara ne tregjet financiare amerikane.

Miliarda dollar tashme rezultojn humbje te mdha qe tronditen rende jo vetm sistemin financiar amerikan, por edhe kredibilitetin e ekonomis se saj.



Mijra te rinj te talentuar dhe menaxhere te kompanive te mdha amerikane, tashme gjenden te papune si shkak i dshtimit edhe te etjes se tyre pr fitime te shpejta dhe kolosale.



Mijra qytetar amerikane nuk arritn te fitonin nga rishitja e shtpive te blera edhe nga joshja e fitimeve te shpjeta. Ata jo vetm qe nuk arritn te fitonin pr shkak te rnies drastike te fitimeve te pasurive te patundshme, por jan mbrthyer sot nga nj krize e rende qe e ka vshtirsuar shume jeten e tyre te prditshme.



Do te duhen vite qe njerzit te harrojn ethet e fitimeve te shpejta. Do te duhen vite qe qindra ekspert te harrojn leksionin e krizs 2008 qe formulat e tyre magjike dhe novacionet e tyre magjepsse nuk mund te prodhojn fitime kolosale dhe te shpejta pa shkelur ligjet baze te ekonomis.



Pra ne thelbin e tyre ato nuk kane qene fitime, por te ardhura abuzive ne shifra kolosale qe kane prshpejtuar dhe thelluar krizn e institucioneve te tyre, por qe ishin aq te mdha sa rrezikojn edhe ekonomin amerikane.



Te dy krizat tregojn se ethet e fitimeve te shpejta nuk jan ciklike, ato jan te prhershme, joshse dhe imponuese mbi do individ. Prmasat e efektit dhe ciklit rishfaqes se tyre, ndryshojn , por duket se kane nj trend ne rritje.



Distanca ne vite midis dy krizave duket shume e madhe, por disa nga shkaqet kryesore qe i krijuan kto kriza duket se i afrojn shume , bile kohet e fundit akoma me shpesh.