Refleksione mbi romanin e Zija Çelës


Altin HAXHINASTO



Krijimtaria artistike, kjo veprimtari trillane, që s’mund të jetë kurrë produkt vetëm i ndërgjegjes njerëzore, vë në pozitë mjerane këdo që përpiqet të gjejë një përkufizim të saktë e të plotë për të. E them këtë, pasi më rezulton se kryeveprat e artit botëror sa ç'janë mishëruar nëpërmjet racionalitetit e logjikës, stisjen e tyre fillestare e kanë në shtresa më të thella të nënvetëdijes dhe mbahen fort në dy shtylla të palëkundshme: eros-in dhe thanatos-in. Janë pikërisht derivatet e tyre, të shprehura në tëhollje, kombinime, nuanca, por që s’i humbasin kurrë ngjyrat bazike prej nga kanë dalë, që vazhdojnë ta mbajnë ende më këmbë proçesin krijues. Pa pasur tagër të etiketoj një vepër letrare me emërtimin “kryevepër”, kam gjithmonë mundësinë, si një lexues aktiv, të gërmoj në rrënjët e krijimit, për të rrokur emocionalisht jo vetëm mjeshtërinë realizuese artistike - të materializuar në një vepër, por edhe ngacmimet fillestare që ngjizin krijimin. Këtë shkrim e konsideroj si sprovë për të vërtetuar tezën e mësipërme nëpërmjet induksionit, që vjen nga qëmtimi i elementeve të realitetit artistik në romanin “Las Varrezas” të shkrimtarit Zija Çela.



Formula e jetës dhe antiteza e saj



Pyetjen filozofike: “Përse jetojmë?”, të cilën njerëzit e bëjnë në forma të ndryshme, p.sh.: “cili është vendi dhe roli i njeriut në univers?”, natyrshëm e ngre edhe Çela, duke gjetur një pikëvështrimi krejt origjinal. Duke rimarrë si asht të tërë romanit mesazhin artistik të një tregimi të hershëm, ai ka dhënë përgjigjet e tij, të cilat nuk kanë nevojë të besohen. Ato thjesht ndjehen.

Një nuse e re, e quajtur Dinoshë, në vitin e parë të martesës, kur i shoqi desh iku me gjithsej nga një sëmundje e beftë, pikërisht kur ai ra në jerm të vdekjes, midis përlotjes e ledhatimeve, duke e shtrënguar pas vetes, si të ishte e vendosur që ose ta mbante patjetër në jetë, ose të ikte bashkë me të, e përkulur plot ngashëri mbi fytyrën e tij, murmuriti përvëlueshëm disa fjalë dhembshurie, të cilat bënë mrekullinë e papritur: i shoqi, Habit Habitari, hapi sytë, gogësiu dhe u ngrit më këmbë. Pas asaj dite, sa herë që dikujt i beditej vdekja, si të ishte i sigurt se mund të mbrohej prej saj, dërgonte njerëz për të thirrur Dinoshën. Dinosha nuk mund t’i sillte të vdekurit në jetë, por të gjallët kishte forcë që t’i mbante me të gjallët. Një ditë, Dinosha dha shenja se po sëmurej vetë. Mirëpo asnjë prej atyre njerëzve që kishin pasur rastin të shpëtonin nga Dinosha dhe që mendohej se tashmë e njihnin misterin, formulën që ngrinte vdekatarin në këmbë, s’dilte vullnetar. Dinoshës iu kërkua formula jetëdhënëse, por ajo shpjegoi se nuk mjaftonin fjalët për ta kaluar fuqinë e formulës nga vetja tek një tjetër, pasi duhej që rrethi të mbyllej aty ku kishte nisur. I shoqi i saj, Habiti, kujtoi fjalët që ajo ia pati thëna dikur: “Unë vdes për ty!” Mirëpo, teksa e mbante të shoqen në krahë, përkulur mbi kokën e saj, duke pretenduar se nuk duhej të ndryshonte asgjë nga formula, në vend të unë vdes për ty, i tha: “Ti vdes për mua!” Pas kësaj, Dinosha e bukur vërtet vdiq.

Ka një ngërthim të pazgjidhshëm midis erosit dhe thanatosit në metaforën e mësipërme. Pa dashur të merrem këtu me zbërthimin artistik të saj, pasi jam i sigurt se ndjeshmëritë e lexuesve kanë regëtirë tashmë edhe nga ky ekstrakt i shkurtër i dhënë më sipër, dëshiroj t’i shpreh në një formë numerike formulat e mësipërme:

a) formula e Dinoshës “unë vdes për ty” mund të shprehet: (-1) + 1 = 0, [ku (-1) është personi që është në zgrip të jetës; 1 është personi i gjallë, i gatshëm për të shkuar me të; 0 është nulitetit i vdekjes].

b) formula e Habitit “ti vdes për mua” mund të shprehet: (-1) + (-1), [ku (-1) është personi që është në zgrip të jetës, (-1)-shi i dytë është një person tjetër, që nevojitet për të neutralizuar kërkesën e bërë që dikush të vdesë për dikë].

Nëse do të huazonim një skemë nga kimia dhe do përdornim logjikën e valencave të atomeve për të pasqyruar formulat e mësipërme, do të kishim rezultat identik. Në formulën e dytë kemi 2 shenja (-) dhe 1 shenjë (+), të cilat japin një diferencë prej 1 (-).

Kjo valencë negative do të kërkojë, nga vetë përbërja e saj, në vazhdimësi 1 (+). E, meqë pak më sipër u pa se kur kemi të bëjmë me një kërkesë për neutralizim, ajo që mund të marrim është + (-1), gjendemi përpara një vargu të pambarim, ku rezultati përfundimtar mbetet përsëri (-1).

Sa e si i ka menduar shkrimtari këto formula kimike e matematike, ndërkohë që mbruante materialin artistik, s’ka asnjë rëndësi pas realizimit të veprës. E rëndësishme është që pikërisht mekanizmi i përshkruar më sipër, i ardhur intuitivisht apo si gjetje artistike, është aplikuar në tjerrjen e subjektit të romanit, në të ashtuquajturin “zinxhiri i vdekjeve”, për të ridimensionuar dhe çertifikuar me sigurinë e vdekjes mesazhet e tij të gjallë-jetës. “Pas ca kohësh, kukunamët kuptuan se ajo ndërlidhja e frikshme, që në qytetin e Reshikës ishte vetëm një besëtytni, në qytetin e tyre po bëhej realitet: sa herë kishte vdekje për të premte, të nesërmen do të ndodhte sërish një mort.” Autori i ka dhënë formulat e tij pa valenca (A + B), por njësoj si në tabelën periodike të Mendelejevit, nuk është gjithmonë e nevojshme të shprehen ngarkesat negative apo pozitive të elementeve, pasi ato e shprehin vetveten në bashkëveprim të drejtpërdrejtë me elementet e tjerë. Ligjet e materies, të aplikuara me rigorozitet matematikor brenda një realiteti fantazmagorik, të bëjnë të besosh se ajo çka na servir vepra, sado trillane të duket, do të ndodhë se s’bën, me gjasat e domosdosë.

Përse i nevojitet shkrimtarit një mekanizëm perfekt në funksionimin e tij, siç është reaksioni kimik apo rezultati matematik? Besoj se përgjigja është: për të ndërtuar një realitet artistik, me ligjet dhe rregullat e veta, ku ngjarjet, sado të pabesueshme të duken krahasuar me ato të realitetit jetësor, të jepen me një probabilitet maksimal ndodhje, apo, e thënë ndryshe, për të të bërë të besosh se ato ngjarje, edhe sikur një mijë herë të përsëriteshin, përsëri do të kishin të njëjtën rrjedhojë e pasojë. A nuk është e tillë edhe logjika e funksionimit të metaforave mitologjike, e mendësisë së krijimit dhe veprimit të përrallave, ku e jashtëzakonshmja zbret me këmbë në tokë me logjikën naive, por të paepur të jetës së përditshme? Sigurisht që po!

Një shprehje cinike e një ish-udhëheqësi lindor: “Një vdekje është një tragjedi. Një milion vdekje janë një statistikë”, më erdhi ndër mend gjatë leximit të “Las Varrezas”, jo për të paragonuar qëndrimin emocional karshi “zinxhirit të vdekjeve” me atë të “një milion të vdekurve”, por për natyrshmërinë e kapërcimit në dy superkampet e banesave njerëzore: jetën dhe vdekjen. Si Dantja në rrathët e Ferrit, shkrimtari ka hyrë e ka dalë herë në një kamp e herë në tjetrin, i shoqëruar nga personazhet e tij, në kërkim të mjetit të përshtatshëm që do të këpuste së paku një hallkë të zinxhirit ogurzi. Duke i shëtitur të dy kampet lirisht, ka njohur vetë e na ka bërë edhe ne të ditur, si në një manual gjeodezie, strukturat e modelet e tyre, veçanërisht ato të përtejjetës, ku pakkush guxon të shkelë. Ka identifikuar paradhomat apo dhomat e pritjes - identike me sallat e radiografive, ku personazhet, në kapërcyell të jetës, zbulojnë thelbin e tyre. Bëhet fjalë për një lloj terapie “shoku”, e cila i zhvoshk dhe i rrëzon manierat false të sjelljes njerëzore. Duke huazuar strukturën frojdiane të personalitetit njerëzor, mund të themi se kemi të bëjmë me një përshkrim dy-vetor: të unit dhe ti-së, ku morali ndihet i huaj, i panevojshëm.



Gjetja artistike



Kur flitet për elementet përbërëse të një vepre letrare, rëndësi e dorës së parë i jepet gjetjes artistike. Është ajo që ngjiz e tharmon tërë materialin veshës. Gjetja e bërë nga autori i “Las Varrezas”, e koncentruar në togfjalëshin “zinxhiri i vdekjeve”, duket se është bërë në funksion të një pozicionimi komod, që garanton shprehjen me siguri matematike të gjendjeve të mëposhtme:

a) Vdekja, si njësi matëse e së njerëzishmes

Shkelja e territorit të vdekjes nuk është bërë nga autori si qëllim në vetvete apo për të krijuar artifice letrare për të intriguar lexuesin. Ndonëse në roman na jepen koordinata të vendit dhe kohës, universaliteti i veprës realizohet nëpërmjet përbotshmërisë së mesazheve. Tendenca ime për kërkimin e rrugëve reverse të procesit të krijimit, me qëllim arritjen në gjenezën emocionale të ngjizjes artistike të një vepre, më shtyn të mendoj se mekanizmi i shenjimit, ku shenjuesi (ai që do të vdiste) caktonte të shenjuarin, që do ta ndiqte atë në botën tjetër, është i ngjashëm me zinxhirin e mbrapshtë të spiunllëqeve alla-shqiptare në periudhën diktatoriale, ku dobësia njerëzore tregohej më shumë se kurrkund tjetër në zinxhirin e të ashtuquajturës “luftë e klasave”, ku biri spiunonte atin, vëllai vëllanë e kështu vijonin pafundësisht, duke zgjatur kalvarin e vuajtjes njerëzore për përfitime meskine, të shtyrë nga ligësia e institucionalizuar, apo thjesht si kapje e të mbyturit pas fijes së kashtës. Mozaiku i personaliteteve të shenjuesve është ndërtuar nëpërmjet motiveve të tyre për të shenjuar të tjerët e, nëpërmjet tyre është bërë radiografia e tërë konstitucionit shpirtëror të komunitetit të personazheve në... Në qytetin e kobshëm Kukunam. Përveç kësaj, romani bën autopsinë e një terrori kolektiv, ku jeta njerëzore ka po aq pak vlerë, sa edhe lojërat e shakatë dashakeqe.

b) Vdekja, si mjet pastrimi

Këtu nuk bëhet fjalë për seleksionimin natyror, ku mbijetojnë më të fortët e ku më të dobëtit janë të destinuar të humbin, por për një dukuri shoqërore, ku njolla e mëkatit njerëzor tentohet të bëhet e padukshme dhe e papërfillshme nëpërmjet nxirosjes së të tjerëve. Me fjalë të tjera, nuk është përpjekje për të dalë nga qerthulli i fajit kolektiv, por për të shpëtuar lëkurën nga dënimi kolektiv. Ngritja apo shpëtimi personal, duke shkelur mbi kufomat e të tjerëve, në vepër stigmatizohet si mëkat mortor. A nuk bëjnë të njëjtën gjë edhe librat e shenjtë, që synojnë purifikimin dhe drejtimin shpirtëror, nëpërmjet frikës nga ndëshkimi i mëkatit?

c) Dinjiteti i jetës nëpërmjet filtrit të paravdekjes

Kur flitet për paralelizma midis veprave të autorëve të ndryshëm, të cilët me pak gjasa e kanë lexuar njëri-tjetrin, për arsyen se kanë shkruar në kohë e vende të ndryshme, apo se thjesht nuk janë njohur me krijimtaritë reciproke, është me vend të thuhet se këtu më e mundshme është të bëhet fjalë për rezonime të ndjesive artistike, të bindjeve e ideve racionale, të cilat janë pan-njerëzore, sesa për refleksione karshi produkteve të njërit ose të tjetrit autor. Teksa penetroja në botëkuptimin artistik të “Las Varrezas”, më erdhën para syve pasazhe të romanit tim “Kthim në ditët e hirta”, shkrimin e të cilit e kam nisur që në vitin 1992, në një kohë kur krijimtarinë e Zija Çelës e njihja përciptas, prej disa shkrimeve të tij të hershme. Po citoj një fragment nga romani i mësipërm: “Të jetosh vdekjen kërkon shumë më tepër dinjitet sesa të jetosh jetën. Sepse aty nuk ka më moral, as norma, as sinorë, etalonë e shenja, si: “Kalo”, “Mos prek”, “Mos hyr”, “Mos bëj”, “Kaq”, “Shumë”, “Pak”. Je vetëm me fatin tënd, që të kërkon të vërtetë. Të kërkon thelbin, jo dukjen, as ambalazhin e trupit. Dhe thelbi shpesh mbetet një skelet i mjerë, i zhveshur nga ato çka të gjallët i kanë primare – format.”

E bëra këtë përqasje për të treguar se çdo krijues, brenda individualitetit të tij artistik, ndien kënaqësinë më të madhe profesionale kur sheh se vepra e tij gjen së paku një person (kupto: lexues), me të cilin vepra e tij rezonon emocionalisht dhe logjikisht. Imagjinoni se si shumëfishohet kjo ndjesi kur bëhet fjalë për rezonanca artistike, që përfaqësohen nga vepra si është “Las Varrezas”.

Përmenda më sipër se shkrimtari hyn lirshëm në territorin e jetës e vdekjes, si në dy dhoma të së njëjtës shtëpi. Ndërkohë shohim se liria krijuese artistike ka shkuar aq larg, sa të krijojë realitetin e tretë, një midis-jetë-midis-vdekje, ku edhe personazhet duken si të klonuar me forma materie e me përmbajtje shpirti, të cilët s’i përkasin saktësisht as jetës e as vdekjes, por janë banorë të një korridori të ndërmjetëm, që lehtësisht mund ta quajmë paravdekje; ku ligjësitë e rregullat janë krejt të ndryshme nga ato që funksionojnë në kahjet e jashtme të jetës apo vdekjes. E vetmja gjë që i lidh këta personazhe me ata që qëndrojnë në “territoret e pastra”, është mënyra se si të ndërmjetmit shikohen dhe gjykohen prej të jashtmëve.

d) Gjysmë-balada dhe simbole të tjera

Në krye të shkrimit përmenda se romani “Las Varrezas” është një rimarrje e mesazheve artistike të dhëna nga Zija Çela në tregimin “Misteri i jetës”, i cili hap përmbledhjen “Oborri i një tirani të fshehtë”. Ideja e rimarrjes nuk shterret këtu. Në strukturën e romanit, si pjesë harmonike dhe e paveçueshme e saj, është natyralizimi i baladës më ngjethëse shqiptare, të njohur si Balada e Besës, apo e Kostandinit dhe Doruntinës. Si të gjitha rimarrjet artistike, të cilat tentojnë të rrokin aspekte të patrajtuara brenda logjikës simbolike të njohur tashmë, edhe në këtë rast ndeshemi me një rezonim të përkorë jo vetëm të realiteteve jetë-vdekje, por me një ridimensionim të asaj çka përfaqësojnë simbolikisht secili prej personazheve. Ndërfutja e personazhit antik të Kostandinit, të copëtuar përgjysmë në një Ndini Kosta (i biri i Kosta (-) Ndinit), apo e Doruntinës, e rrudhur në një femër me emrin Dora (që prostituonte nëpër Evropë), krijon në vepër ndërlidhjen gorgoniane midis erosit dhe thanatosit. Hierarkia kryeneçe e dy instinkteve bazike të racës njerëzore rikthehet në një dimension të ri në këtë vepër. Me një retorikë që s’kërkon përgjigje, autori pyet se si është e mundur që Dora, kjo femër që kish harbuar në ngërthimet mëkatare mishtore, nuk shenjohej prej kurrkujt në zinxhirin e vdekjeve.

Dëshiroj të hap një parantezë. Autori ka pushtet mbi veprën e tij për aq kohë, sa vepra nuk është realizuar ose është në realizim e sipër. Në çastin kur vepra fiton mëvetësinë, është vepra që ka pushtet mbi autorin, shì për pozicionimin që ai ka marrë karshi përmbajtjes dhe formës së saj. Në rastin që po trajtojmë, autori duket se nuk e ka kërkuar përqasjen me baladën e hershme. Miksimi i dy realiteteve jetë e vdekje dhe i personazheve që vijnë prej tyre, i ardhur intuitivisht apo instinktivisht, ka zbuluar një sektor të rëndësishëm të personalitetit krijues të autorit, që është shprehja më e qartë e tharmit artistik të tij.

Për nga vetë dendësia e përdorimit, nuk mund të rri pa përmendur edhe simbolin e fluturës, të përshkruar si një krijesë e brishtë, krejtësisht eterike, pa formë të përcaktuar e me emër anonim, ku të tërë mundohen të gjejnë diçka nga vetja duke dhënë një pjesë të vetvetes, atë pjesë që është më pak e prekur, e dukshme, e ekspozuar, e konsumuar. Përqasjen e parë me këtë simbol e bëra me konceptin estetik që na jep liriku Lasgush Poradeci, në një refleksion brilant të dashurive të jetës së tij, kur thotë se vashat - secila një flutur - i kishin lënë në gishtërinj, si push, kujtimin e kohës së shkuar. E solla ne vëmendjen tuaj këtë fakt, për të treguar një përmasë të pazakontë artistike të këtij romani: përdorimin e fakulteteve të poezisë në një prozë, ku ngjyrat e thekshme e të murrme kontrastojnë çuditërisht harmonishëm.

Periferik në dukje e episodik në hapësirën sasiore të veprës është edhe një personazh i rimarrë nga lëmi biblik: Pjetër Kodheli, personazh i zvetënuar e bartës vesesh banale, i cili ka një pozicion grotesk. Ai pret biletat e hyrjes në “parkun” argëtues të varrezave, të pagëzuar “Parajsa”. Përqasja që bëhet me Shën Pjetrin i shërben një qëllimi artistik. Autori ka konceptet e tij për të mirën e të keqen, të moralshmen e të pamoralshmen, virtytin e vesin, mëkataren e sublimen. Sistemi i vlerave të autorit, i vënë ndesh me të ashtuquajturat virtyte “të rrejshme”, gjen brenda kësaj figure dhe simbolikës që ajo bart, realizimin më origjinal. Nuk kemi të bëjmë me një anti-hero, por me një butafori të realizuar brenda sinqeritetit ekstrem të procesit të krijimit.



Rikthimi te formula e jetës

(Apo mbyllja e zinxhirit të vdekjeve)



Ishte parathënë, që në krye të veprës, se rrethi duhej të mbyllej aty ku kishte nisur, por ecuria e romanit të linte të besoje se asgjë s’mund ta ndalte ortekun shfarosës të së keqes brenda shpirtrave njerëzorë. E them këtë pasi në qytetin e Kukunamit (fjalëkrijim që mund të zbërthehet: qyteti që i kish dalë nami për zezona; “ku-ku” është një pasthirrmë ndjellakeqe, që përdoret veç në gjëma, por që ka edhe kuptim të mëvetësishëm si fjalë shënuese. Por mund ta shohim edhe si qyteti “i namun me gjama” apo i mallkuar me fatkeqësi), të cilit “i kish dalë nami si një qytet me boshllëqe në kujtesë dhe ky cen, sipas gjasave, i kishte mbetur prej një letargjie që s’dihej me saktësi se kur kishte ndodhur dhe çfarë pasojash të tjera kishte lënë”, mungonte pikërisht tipari që dallon njeriun si qenie shoqërore nga qeniet e tjera biologjike: arsyeja. Koha e “gjumit të rëndë, të zgjatur e monoton, ku zogjtë thuhej se këndonin, por kambanat nuk binin”, nuk është e vështirë të kuptohet se cilit segment të historisë sonë i përket.

Ashtu si të gjitha mrekullitë ndodhin atëherë kur askush nuk i pret, edhe në vepër këputja e zinxhirit të vdekjeve ndodh në rrethanat më të pashpresa e nga personat më pak të besueshëm për të qenë të aftë për një vepër sublime. Marku vihet përpara alternativës: të ruajë kokën duke e çuar gruan e tij, Albinën, tek Donat Fishta, i cili ishte në zgrip të jetës dhe kishte tagrin e shenjimit; apo të mos e lejonte këtë turpërim, duke e paguar me koston e jetës së vet. Kjo alternativë dhe zgjidhja që i jepet në vepër nga autori, sa ç'është një metaforë, me një polivalencë kuptimore, aq është edhe përgjigje e një pyetje që rri pezull mbi kokë gjatë leximit të veprës: cila është primare, e plotfuqishme, vdekja apo dashuria? Thanatosi apo erosi? Rikthimi i formulës së jetës: “unë vdes për ty”, nuk është vetëm mbyllje e ciklit të vdekjeve, shprishje e reaksioneve zinxhir, shpëlarje e së keqes që kish hyrë si mutacion gjenetik brenda njerëzve, gjetje e drejtpeshimit shpirtëror apo shkallëzim hierarkik i instinkteve bazike. Mbi të gjitha, është përgjigja e pyetjes: “Përse jetojmë?”.

M’u desh të kaloj nëpër megametaforën e një romani, për t’iu përgjigjur kësaj pyetje kështu: “Jetojmë për t’u dashur!”

_____________________

Shënim: Në këtë rubrikë, autori i këtij shkrimi ka botuar refleksione edhe për: “Stinë e mërzitshme në Olimp” të Ismail Kadaresë, “Lufta e Trojës vazhdon” të Aurel Plasarit, si dhe “Vdekja më vjen prej syve të tillë” të Rexhep Qoses.





31 Mars 2008