Një përmbledhje ad hoc e një libri të ardhshëm që pritet të dalë në tetor në Francë, që sjell para lexuesit bisedën e Umberto Ecos me Jean-Claude Carrière.



Sebepi u b PPU (blogu Peshkupauje) me nj shkrim t tij t llahtarshm: I llahtarshm n titull "Mos ua bni librave funeralin", i llahtarshm n prkthimin e tij (Zoti mbroft at prkthyes!). Nj shkrim pa kok as kmb - nj prmbledhje ad hoc e nj libri t ardhshm q pritet t dal n tetor n Franc, q sjell para lexuesit bisedn e Umberto Ecos me Jean-Claude Carrière. Nse i pari s´ka m nevoj pr prezantim, i dyti e mban veten pr rrfimtar. T tjert e vlersojn pr shkrimet e tij (autor i suksesshm i dhjetra librave, skenarve, teksteve t kngve), sikundr dhe regjisor, autor dramaturg, sipas rastit edhe aktor apo kngtar. Ka punuar me Jacques Tati dhe Luis Buñuel, me t cilin bashkpunon mbi 20 vjet rresht. Ai bashkpunon me Milos Forman (Valmont), Volker Schlöndorff (Le Tambour), Andrej Wajda (Danton), Louis Malle (Viva Maria, Milou en Mai), Jacques Deray (La Piscine, Borsalino), Jean-Paul Rappeneau (Cyrano de Bergerac) etj... Sidoqoft, Eco dhe Carrière kan t prbashkt bibliofilin, lexime t panumrta dhe nj magjepsje t thell ndaj budallallkut. Pjes nga nj bised fort pak e ujdisur mes dy mjeshtrve t fjals. Bashkbisedimi i tyre u prgatit dhe u pajis me nj parathnie t Jean-Philippe de Tonnac, Ed. Grasset, 340 f. (do t dal n librari n 21 tetor 2010).


Umberto Eco - A do t zhduket libri pr shkak t internetit? [...] N t vrtet, shum pak gjra mund t thuhen pr kt subjekt. Me internetin, ne u rikthyem n epokn alfabetike. Edhe n qoft se kishim besuar ndonjher se kishim hyr n qytetrimin e imazheve, ja q kompjuteri na riktheu n galaksin e Gutenbergut dhe gjithkush sht tashm i detyruar t lexoj. [...] Libri sht si puna e lugs, e ekiit, e rrots apo e grshrs. Nga momenti q i shpik, vshtir sht t bsh dika m t mir. [...] Philippe Starck u mundua t prmirsonte shtrydhsen e limonit, por ai i riu i tij (pr t ruajtur njfar pastrtie estetike) l farat t kalojn. [...] Ndoshta [libri] do t zhvillohet n prbrsit e tij, ndoshta faqet nuk do t jen m n letr. Por ai do t mbetet ashtu si sht.


Jean-Claude Carrière - Duket se versionet e fundit t librit elektronik (e-book) e vn n konkurrenc t drejtprdrejt me librin e shtypur. Modeli Reader prmban tashm 160 tituj.


U. Eco - S’ka asnj dyshim q nj gjykats do t transportoj n shtpi t tij ato 25 000 dokumentet e procesit gjyqsor q ai ndjek, nse ato gjenden t memorizuara n nj e-book. N fusha t ndryshme, libri elektronik do t sjell nj komfort prdorimi t jashtzakonshm. Un vazhdoj t pyes veten a ia vlen t lexosh "Luftn dhe paqen" n e-book. Do t shohim. Sidoqoft, ne nuk mund t vazhdojm t lexojm Tolstoin sikundr edhe t tjer libra t shtypur mbi brum letre, thjesht pasi ata kan filluar tashm t dekompozohen n bibliotekat tona. [...]


Jean-Philippe de Tonnac - Me daljen n sken t mjediseve t reja [...], prse t mos imagjinojm prfundimisht nj braktisje t leht t objektit libr n formn e tij tradicionale?


U. Eco - do gj mund t ndodh. Librat mundet t’u interesojn nesr vetm nj grusht t paepurish q do t shkojn n muze t knaqin kuriozitetet e tyre t pernduara, n biblioteka.


J.-C. Carrière - Nse t tilla do t gjenden ende.


U. Eco - Por ne mund t imagjinojm fort mir se kjo shpikje e mrekullueshme q quhet internet t zhduket n t ardhmen. Sikundr edhe balonat fluturuese q humbn n qiejt tan. [...] E njjta gj edhe pr avionin Concorde: aksidenti i Gonesse-s n vitin 2000 qe fatal. Historia sidoqoft sht e jashtzakonshme. Shpiket nj avion, q n vend t 8 orve pr t kaprcyer Atlantikun, i duhen vetm 3. Kush do t kish guxuar t kundrshtonte nj progres t till? Por ja q u hoq dor prej tij, pas asaj katastrofs s Gonesse-s, duke muar q Concorde kushton shum shtrenjt. A sht kjo nj arsye serioze? Bomba atomike kushton po aq shtrenjt, n mos m tepr!


J.-P. de Tonnac - Po ju citoj nj vrejtje t Hermann Hesse [...]. Ai shprehej kshtu rreth viteve 1950: “Sa m tepr, me koh, nevojat e zbavitjes dhe t edukimit popullor mund t knaqen nga shpikje t reja, aq m tepr libri do t rifitoj dinjitetin e tij dhe autoritet”. [...]


J.-C. Carrière - N kt drejtim, ai nuk sht gnjyer. Kinemaja dhe radioja, bile edhe televizioni nuk i kan hequr asgj librit, asgj t humbur "pa dme".


U. Eco - [...] Ne mund t konsiderojm se shkrimi sht zgjatimi i dors dhe n kt kuptim, ai sht thuajse biologjik. Ai prbn teknologjin e komunikimit t lidhur ngushtsisht me trupin. [...] Ndrkoh q shpikjet tona moderne, kinemaja, radio, interneti, nuk jan biologjike.


J.-C. Carrière - Keni t drejt t nnvizoni: Asnjher, ne nuk kemi pasur nevoj t shkruajm dhe t lexojm se sot. Nuk mund t prdorim nj kompjuter pa ditur té shkruash dhe t lexosh. Bile edhe n nj form m komplekse se dikur, pasi ne kemi integruar t tjera shenja, elsa shtes. [...] Mund t ndodh nj rikthim tjetr drejt t folurit, nse kompjuterat tan do t arrinin t shkruajn drejtprdrejt at ka themi. Por kjo gj do t shtroj nj tjetr problem: A mund t shprehesh mir pa ditur t shkruash as t lexosh?


U. Eco - Homeri do t prgjigjej pa asnj dyshim: Po.


J.-C. Carrière - Sepse Homeri i prket tradits gojore. [...] A mund t imagjinohet sot nj shkrimtar q dikton romanin e tij pa ndrhyrjen pajtuese t shkrimeve dhe q nuk njeh gj prej gjje nga e gjith ajo letrsi q e ka paraprir? [...] Rimbaud ishte nj i ri gjenialisht i aft, autor vargjesh t paimitueshme. Por ai nuk ishte aspak nj i ashtuquajtur autodidakt. N moshn 16-vjeare, kultura e tij ishte ndrkoh klasike, e fuqishme. Ai dinte t kompozonte vargje n latinisht.



* * *


E pra, me gjith epitetet "i llahtarshm", ky shkrim arriti t trheq vmendjen e disa peshkatarve kurioz, shkrimet e t cilve prmbajn disa vrejtje interesante. T denja pr t´ja parashtruar autorve. Por meqense nuk i kemi prball (gjynah!), le t sjellim prgjigjet e njrit prej tyre - Jean-Claude Carrière - ndaj pyetjeve t t tjerve peshkatar, t detrave perndimor.


Pyetje: Dihet tashm sa mund t influencohet t shkruarit nga mjeti... Por tabletat numerike si e-book a nuk do ta shndrrojn leximin, duke imponuar tekste, pr t mos thn vepra, m t shkurtra, m t ngulta dhe lehtsisht t kuptueshme, t ndrtuar ndryshe nga ato t shkruara mbi letr? Po sikur ky model numerik t zhvillohet n shkall t gjer, sikundr mund t imagjinohet pa rrezik dhe t ndaj popullatn e lexuesve n polivalent dhe lexues numerologjik, thuaj t paaft t arrijn t lexojn m shum se dy faqe letr? Ju falnderoj pr vmendjen.


Jean-Claude Carrière: I/E dashur, m sipr, sigurisht, ju keni dashur t shpreheshit: t shndrrojn "shkrimin", t paktn n llojin e librave t propozuara, dhe jo leximin, i cili mbetet i nnshtruar ndaj nj ritmi synor dhe mendor tashm t vjetr. Nuk arrij t shoh se si mund t lexohet "ndryshe". "T shkruarit", po, ndoshta. Thuhej dikur se makina e shkrimit favorizoi nj ritm tjetr, m t ndrprer, m t shpejt. Nuk e di, s´jam i sigurt. Ma kan
shpesh kt pyetje, bile edhe ndaj kinemas. Nuk di se si t prgjigjem. Nuk jam aspak profet. Disa studentve amerikan, iu prgjigja nj dit (ju krkoj ndjes pr prsritjen): A u shndrrua vall letrsia gjat kalimit nga penda e pats n pendn metalike? Askush nuk di gj. Por dika sht e sigurt: jeta a patave po, ajo u shndrrua. Lidhur me pyetjen tjetr tuajn, nj mister: ´do t ndodh me leximin, po me lexuesit? Ndoshta, ata "lexues numerologjik" do t jen m t shumt se lexuesit e sotm, kush e di? Sikundr dhe kaq dhe aq shndrrime t tjera teknologjike mund t ndrhyjn... Pyetja e vrtet mbetet e mposhtmja: rrugtimi i heshtur i gjs s shkruar, lidhur me kuptimin ton ose perceptimin ton, a do t jet vall m i shkurtr dhe mbi t gjitha, m i mir? A do t jemi ne rishtas t detyruar t msojm t lexojm? Miqsisht, juaji...


Pyetje: Botimi numerik prmban avantazhe t rndsishme: ekologjik, grumbullim thuaj i pafundm (sasi dhe kohzgjatje), lidhje drejt burimeve t tjera, fjalor, mundsi komentesh prgjat leximit, krkime t menjhershme me fjal-els, shtypje e przgjedhur, lexim me iPhone, mjete elektronike leximi, PC, letr... A nuk keni prshtypjen q gjith kto mjete q ofrojn mjediset elektronike, e bjn leximin m t leht dhe n radh t par m t plot? Personalisht, gjendem i oroditur kur filloj dhe shfletoj nj libr prej letre...


Jean-Claude Carrière: Askush nuk v n pyetje avantazhet praktike t e-book, por edhe ai mbetet nj libr, n nj tjetr form. Zgjedhja e mjedisit t leximit sht shtje personale e gjithkujt. shtje mukajeti, ndoshta intimiteti t ndjeshm me nj objekt unik, personal, q dikush mund ta nnvizoj, shkarravit, palos, gris etj., etj... Nj gj nuk arrin t eliminoj nj tjetr dhe bile m mir kshtu. N vitet ‘20 apo ‘30, tregonin se kinemaja do t eliminonte t gjitha format e tjera t t shprehurit, teatrin, operan, bile edhe librin. Ajo prbnte artin total. Rezultati: asnjher ekspozitat e pikturs nuk kan trhequr m shum njerzit sa sot. Kryesorja nuk sht teknika, por ideja. Miqsisht, juaji...


Vrejtje: Keynes thoshte: Ari sht nj relikte barbare. A s´mund t thuhet n t njjtn mnyr: Letra sht nj relikte barbare?


Jean-Claude Carrière: Plotsisht e mundshme, por druhem dhe dyshoj ndaj atyre q i tregojn barbart me gisht. Mos doni t thoni me kt: t vjetra, demode, t tejkaluara? Apo, nn shembullin e grekve t dikurshm, me "barbar" quani ata q nuk dinin t shkruanin greqishten? N kt rast, papirusi, m tej, pergamena, dhe m n fund, letra kan qen faktor t qytetrimit. Ndoshta tjetra nuk do t arrij t mbijetoj. Por nuk shoh asgj t keqe n t. Ajo ka do t ishte vrtet e rnd sht zhdukja e t shkruarit. Nuk jemi ende aty: e provon vet fakti q jemi duke shkruar. Me simpati...


PS: fjala "relikte" ofron nj far parfumi t shenjt, t muar, bile edhe mrekullor. A do t vij vall rasti t adhurojm n at apo kt kish, nj origjinal t Flaubert apo t Borges?



***


Ndaj peshkatarve vendalinj, po mundohem vet t gjej argumentet:


PF: Un do nxirrja si argument kryesor kundr argumenteve t profesorit lndn nga e cila prodhohet letra: druri. Sikur botimi i gazetave, flyers dhe librave t ca poetve si ajo Kezja p.sh. q na solli njher Mirazh ktu t vazhdojn t botohen edhe pr nja njzet vjet t tjer me t njjtat ritme, ai afrikani do t jet duke e lexuar librin i ulur n barin e lndins, sepse drurin subtropikal ku duhet t ishte ulur, do ia ken prer pr t
letrn e librit q ai po lexon. Un nuk krkoj qimen n kasht, por sidoqoft nuk blej kurr gazete [...] Pemt jan gjja e gjall q nderoj m shum n kt planet.



GX: Ndjenj e fisme dashuria dhe nderimi pr drurin, pemt. Por prtej ekzistencs si qenie e gjall, nga t gjitha qytetrimet pema sht kqyrur si pasuri natyrore, si lnd e par. Si e till ajo ka dhn bishtin e kazms dhe rrotn, qerren dhe barkn dhe mbi t gjitha qeresten. Kt lloj lnde e pret i njjti fund sikundr edhe naftn apo hekurin dhe mbetet funksion i drejtprdrejt i makutllkut njerzor. Aq m tepr kur produkti i saj m i muar - letra - prdoret pr flyers apo t tjera "botime" q s´kan t bjn aspak me letrsin. Megjithat, t mos harrojm jo vetm se prodhimi i letrs bhet mbi bazn e mbetjeve t drurit (60%), t paprdorshme n fusha t tjera si mobiliet apo lnda e ndrtimit, sikundr dhe me letr t ricikluar (40%), por edhe se pema sht nj qenie fundi i t cils sht vdekja e natyrshme dhe e pashmangshme. Dhe besa do t preferoja q ajo pem t shndrrohet n nj lnd fisnike - letr pr nj libr q t mund ta shfletoj, ta lexoj dhe ta prkdhel sesa kalbsir, pleh pr pem t tjera.


Nga Georges Xexo e gjeni n albanie-albanais.com