Nuk sht as udhtim eksplorues as turistik, por udhtim me poezin e Marash Mhillit n nj prmbledhje t re, “Fjala thrret fjaln”, dal n qarkullim ditt e fundit. E mora n dor me sigurin se n t do t gjeja poezi t arrir, t vrtet, ngase autori ka nj jet t pandar nga fjala artistike: krijues tekstesh pr kng, prezantues programesh me t dhna aktoriale e prvoj skenike t admirueshme, recitues n radht e m t mirve. Ajo ka rrjedhur kumbueshm e mbl me bukurin e fjals s gdhendur, nga goja dhe dora e tij.


Vendin e quajtur rndom “parathnie” e z vlersimi dhe analiza dinjitoze e profesionale nga Anton Papleka. far thuhet aty, e prek dhe e shijon n tr kt cikl. Si v re Papleka, poezia e M. Mhillit sht koncize, me figuracion t ngjeshur, me tematik t gjer, me kritik t ashpr deri n sarkazm, por me shum art e plot muzikalitet. Do t m lejohet t shtoj rimn dhe ritmin e gjetur pa sforcim, q i bn poezit t rrjedhin kndshm, duke t nxitur shpesh t`i lexosh me z. Shpirtin dhe dorn poetike t shkathet, t sigurt, shumkush e njeh n vargjet e mparshme t poezive e sidomos t kngve t bukura lapidar.


Mbase pr kt, n disa vende poezia e ktij vllimi sht kng q pret vetm t vihet n pentagrame apo n telat e iftelis:


“Dyer krahine jane tri qafa,


Kur vijne miq Krasniqja e Shala” etj.


Vargjet sipr m bjn t ndaloj pak. Krahina me kto tri qafa ka pasur dhe ka pritur miq me fisnikri, shpesh tej mundsive t veta, shenjtrisht, por pr armiq e vatan sht ndezur flak n mnyrn m madhshtore e legjendare e gjithsesi ka dal e nderuar. Poezia na e thot ngjeshur e bukur. Duke na vendosur n pikn me zotruese ose n nj nga “qafat” kemi prpara hapsirn e plot, vizionin gjeografik e shpirtror t Nikaj-Mrturit. Pra, ato nuk jan thjesht elemente topografike, por pika me histori t ndritur e kuror krenarie pr brezat. N dymbdhjet fshatra rrethuar me male, lumenj kristal e mendje t kthjellt si ata, me born e ortekut e flladin e ahut, me streht e kullave “tret n shkmb”, me frligun mbi prush e rakin me ibrik, me lahutn var e historin n kng.


N kt mjedis epik, nuk vonon t na takoj me njerz konkret, q dshiron t’i nderoj n mnyr poetike plot ngjyr. Ai, gjithmon ka ditur t zgjedh e t`u kndoj atyre q e meritojn t hyjn n kng madhrishm (kujtojm baladn e pavdekshme pr Jakup Ferrin). Kryet e vendit, si do mik e z edhe ktu komandantja labe e ardhur q larg, vrar n emr t nj ideali t lart e t nj shprese t madhe, vetm nj jav para dits s lirimit, pas shum betejash e sakrificash, pr t ciln dhembja sht epike, e denj pr Bjeshkt e Nemuna. Takojm m pas nnn e babain. Nderimi pr prindrit sht ndr gjestet m fisnike n do mnyr q t bhet; nna me kshillat e vyera pr jetn, plot filozofi, babai i gdhendur si karakter me aq pak fjal, babai dhe burri, n t dyja me fisnikri;


“I rrept, i pashm, mahitar i kripur,


Bukn e besn pr shok e miq


Era pinte n ballin e djersitur,


Jetoi nj shekull e ra si lis.”


Vjen me vargje po aq t ngjeshura nj tjetr personazh q e kemi pasur t gjith pr zemr, n vargje t ndjeshme kngtarja e paprseritshme, Fatime Sokoli. Poeti e mon pr shpirtin dhe talentin, ka dhembje se knga iu pre kur kishte dhe shum pr t thn me t, me shpirtin e madh e talentin q i fali natyra.


Balada me nj dyzin vargjesh pr Azem Hajdarin, sht vrtet nj prmendore e re pr heroin e demokracis.


Ndrsa babai e kreu misionin e tij si burr e prind duke mbyllur shekullin, t tjer nuk arritn t preknin ndrrn, shpresn e t tregonin vullnetin q zotronin, me bollk. I bashkon kjo edhe komandanten labe, edhe Fatime Sokolin, edhe Azem Hajdarin, t admiruar nga poeti dhe t muar pr vendin. Vzhgues i mpreht, me aftsi prgjithsuese artistike, kritik i ashpr, i padurueshm, Marash Mhilli, duke rrokur tematik t gjer, jep mesazhe t forta e t qarta. Pjesa me humor, ku stigmatizohen deri n neveri, dukuri e tipa, sht dhn n prmbledhje n formn e poezis satirike e n at t fabuls, ka shton dozn e prqeshjes dhe rrit vlern e vargjeve.


Udhtojm me poetin nga Nikaj-Mrturi, rrjedhave t Valbons, n Tirann kaotike t viteve ‘90, n mjedisin dantesk t tipave negativ e t shmtive t kohs, ku qndruam paksa gjat sepse gjat po e prjetojm kt “komedi njerzore”. Nse me poezit e para komunikon me vendlindjen dhe njerzit e atij areali, m pas zgjeron hapsirn n kryeqytet e n mbar vendin n nj variant tjetr, me kritik e humor, duke arritur kompozimin e menduar e t gjetur t veprs. Rrugtimi vijon n jug e tej kufirit, te fqinji yn helen. Jo me gjith qenien, por si t thuash, me nj kmb, si do ta tregojm m tutje. ka sht madhshtore, mbetet pa diskutim e till n prjetimet e njerzve e n historin e kulturn greke. E rndsishme pr t sht se kjo kultur ka qen n fqinjsi epokash me ne e jo pa kontribute. Qyteti i Janins dhe hapsira nuk ln shenja tek ai as me lashtsin as me modernen, q sht sidoqoft dika ndryshe nga ku sht lindur e rritur, por zgjedh e ndalon tek Ali Pasha, shqiptari i famshm m kompleks e kontradiktor, historik i paprsritshm. Portretizimi i tij sht prsosmrisht i koncentruar, q mund ta bj vetm nj poet me prvoj e aftsi pr t gdhendur fjaln plot art; “Dinak i egr, despot i ndritur”.


Lm Janinn e hyjm n zemr t fqinjit ton jugor; shohim prreth, me shum krenari. Vallja e Osman Takes sht legjendare nga bukuria e cila me artin e prkryer zbuti dhe egrsin tipike erkeze. Fuqia e artit ngrihet mbi at t qllimit dhe armiqsis. Legjend bukurie, legjend gjesti, krenarie e guximi. E bukur kjo valle n skenn greke, por ja ku jemi:


”Un-krijues, ai-interpret”.


Leonidha i Termopileve nuk iu tremb krcnimit t persve me eprsi nj me dyzet, por historia jon ka pasur shum gjasime; shum “leonidha” n prballje qndrestare e madhshtore. A nuk ngjan prgjigjja e Avdi Syls n Dezdarin e Krasniqes, me at t Leonidhs, kur i krkuan t pranoj kushtet e Maxhar Pashs:


”O me top t`i shemba kullat,


Litart lidha lis me lis,


Der m der do ti var burrat,


T kndoj qyqja npr fis”.


Vjen prgjigjja betim brezash po aq trimrore:


“Kurr nuk arten kullat tona,


Pa u djerg me gjak Valbona”


M tej prball madhshtis s Akropolit, v edhe egrsin e trbimin grek deri n rrafshimin e Trojs, me pjesmarrjen e perndive q prcaktojn fatin e lufts m shum se njerzit toksor. Pas diskutimeve miqsore e biseds si fqinj t lasht, vjen ai qndrim q mban do krijues ndaj artit t madh. Ka krenarin dhe nderin t prulet para atij arti, me t cilin ndrit e mburret helenia, paraprijs i arteve, me mitet e menura e daltn e Fidias e t Mirronit me daltn q gdhendi mrekullisht Apolonin, me gjenialitetin e Homerit, menurin e Sokratit, bukurin e poezis s Safos, pa harruar Kolokotronin, t ardhur si dshmitar i fqinjsis. I thot fort bukur, me pak vargje si zakonisht, te “Statujat e kryeqytetit helen”. Nuk mund ta them m mir n kt fund udhtimi sesa e thot Anton Papleka n shkrimin e tij parathns: “Kjo poezi q e ka nisur udhtimin nga lartsit e Bjeshkve t Nemuna, qndron pa u druajtur pran mermerve t Akropolit”.