Refleksion nga Festivali Ndërkombëtar i Teatrit në Butrint




“ndrra e nj nate vere” sht nj nga komedit m t famshme ndr 36 veprat e njohura t dramaturgut me fam botrore Uilliam Shekspir. Kjo vepr mendohet t jet shkruar rreth viteve 1594-1596 dhe n qendr t saj sht martesa ndrmjet Duks s Athins, Tezeut, dhe mbretreshs s amazonave, Hipolita. Gjithashtu, n vepr prshkruhet edhe dashuria e katr t rinjve athiniot q ndjekin njri-tjetrin npr pyll, ku ndodhen, gjithashtu, edhe nj grup aktorsh amator q tentojn t bjn provat e nj shfaqje. Mendohet q pjesa sht shkruar pr shkak t nj martese aristokrate, ndrkoh q mendime t tjera mbrojn iden s ajo sht shkruar pr nder t dits s fests s Shn Gjonit. Ndrtimi i fabuls dramaturgjike e merr motivin nga mitologjia, pr shembull, historia e Piramit dhe e Tizbes (Ovidi), Lisandri sht, gjithashtu, nj komandant i lasht grek, ndrsa Tezeu dhe Hipolita ishin mbreti i Athins dhe mbretresha e amazonave. Kjo vepr mendohet t jet shkruar njkohsisht me tragjedin “Romeo dhe Zhuljeta” me tendencn pr ta par historin tragjike t Romeos dhe Zhuljets n ann komike t saj.


Kjo komedi s fundi u shfaq pr publikun shqiptar n skenn e teatrit antik t Butrintit n datn 17 korrik t ktij viti n kuadr t festivalit ndrkombtar “Butrinti 2010”. “ndrra e nj nate vere” sht nj nga veprat e munguara n repertorin shekspirian t teatrit shqiptar. Pr hir t s vrtets, jan t pakta veprat nga ky autor t trajtuara n skenat tona, ku mund t prmendim "Otello" me regji t A. J. Ricko, “Shrbtori i dy zotrinjve” me regji t Z. A. Pano, “Hamleti”, “Nata e dymbdhjet” me regji t P. Manit vn n skenn e Teatrit Kombtar, “Mbreti Lir” me regji te P. Stillu, “Rikardi i Tret” me regji te A. Qirjaqit vn n skenn e Teatrit Kombtar, “Romeo dhe Zhuljeta” me regji t A. Qesarit dhe A. Bualjoti, “Dy zotrinj nga Verona” me regji t Dh. Pecanit, “Shtrngata” me regji t A. Bashs vn n skenn e teatrit “A. Z. ajupi” Kor, nj prfaqsim jo i plot ky i nj autori t prmasave t tilla n tr teatrin shqiptar. Ky vakuum sht prpjekur t mbushet n performancat e fragmentuara t punimeve n Fakultetin e Artit Skenik pran Akademis s Arteve, ku ky autor trajtohet pr rreth nj semestr akademik, por, gjithsesi, kjo prpjekje mbetet n formatin e nj audience trsisht t kufizuar dhe n kuadrin e trajtimeve eksperimentale. Arsyet e mungess jan shumplanshe: politike (dramaturgjia e huaj dhe jolindore apo kombtare nuk ishte ne preferencat e politiks n art dhe kultur n Shqiprin komuniste, kujtoni revolucionin kulturor t viteve ‘70); ekonomike (mungesa e trajtimit serioz t artit skenik n tkurrjen e fondeve pa t cilat kjo dramaturgji e ka t pamundur realizimin dhe shmangien nga prioritetet kulturore t qeverive pas viteve ‘90); komercial (tendenca n artin skenik pr te mos trajtuar kategori estetiko-skenike t denja dhe cilsore, por “arti pr popull” nj kategori e ult e destinuar pr t prfituar t ardhura financiare duke prdorur zhargonin dhe shmangur cilsin).


Vnia n sken e veprave t Shekspirit sht nj sprov pr do regjisor dhe teatr profesionist, sht testi i profesionalizmit dhe krijimit t “kalendarit” q do t prcaktonte jo vetm identitetin artistik, por edhe shtrirjen dhe thellimin historik t tyre. “ndrra e nj nate vere” u soll n Shqipri nga regjisori Aleksandr Morfov n krye t trups s Teatrit Shtetror “Vera Komissarzhevskaya” e Saint Petersburgut, Rusi. Po ky regjisor ka sjell n nj edicion t mparshm t festivalit nj tjetr vepr t Shekspirit e pikrisht “Shtrngatn”, n drejtim t Teatrit Nacional t Sofjes, “Ivan Vazov”. N spektaklin e paraqitur, regjisori Morfov zgjodhi t mos e titronte at pr publikun shqiptar dhe zgjedhja e tij q n pamje t par u duk kaprioze, funksionoi mrekullisht. Shqiptart kuptuan “Shekspirin rus” duke nxjerr, gjithashtu, edhe analizat personale pr eventin artistik. Ishte habi e madhe pr t gjith se si regjisori i mirnjohur i ardhur nga vendi i Stanislavskit, shum pak kishte t bnte n teatrin e tij me kolosin e teoris teatrore m jetgjat dhe m t suksesshm t t gjitha kohrave. Trajtimi liberal i funksionit dhe organizimit te vendeve t veprimit nuk kishte t bnte me pamundsin e strukturimit natyralist t nj kontakti t till, por ajo ishte nj zgjidhje, nj trajtes, nj kndvshtrim t cilin Morfov e kishte przgjedhur qllimisht pr t sjell “ndrrn…” e tij, nj Shekspir ndryshe. Ky ndryshim pr t nuk konsistonte vetm n iden dhe mesazhin e veprs, por edhe n prpunimin e tekstit dramaturgjik, n koncentrimin dhe intensifikimin temporitmik t dialogve dhe veprimeve skenike, n zgjidhjet konvencionale gjat materializimit mizanskenal, n detajet dhe etydet e pafundme regjisoriale etj. Megjithse me elemente t pakt skenografik n asnj moment nuk ndihej varfri apo munges e elementve t dekorit apo rekuizits. I mbshtetur nga nj ndriim i mrekullueshm i sjell nga vet regjisori (pasi eksperienca shqiptare e ka ndrgjegjsuar pr mungesat apo neglizhencat tona), duke prdorur dhe efektet e veanta speciale, publiku, si pa kuptuar, pranoi paktin q, pa ndryshuar objekte skenike, ai t prjetonte t qenit n vende t ndryshme veprimi. Asnj deg nuk u vendos n sken, por n at moment audienca ndodhej n nj pyll t errt, asnj shandan nuk u prdor, por ne kuptuam q ndodheshim n nj sallon mbretror; Hipolita me t vrtet ndodhej n ambientin e saj mes pyllit t magjepsur, po kjo nuk e detyroi regjisorin te bnte udira teknologjike pr ta sjell kt atmosfer. E gjith kjo nuk vinte nga pamundsia pr t ndrtuar skela apo pr t strukturuar skenografi, por nga pikvshtrimi regjisorial, nga mnyra e veant e tij n t parit t shfaqjes, n dshirn pr t
t ndryshmen, n tendencn pr ta sjell kt spektakl n nj gjuh m universale dhe komunikim jo vetm ligjrimor. Aktort e ksaj “ndrre…” shpeshher t krijonin iden se n karriern e tyre nuk mund t luanin m t tjera role. Ansambli aktoresk funksiononte brenda nj uniteti t mahnitshm harmonik, saq dukej sikur ata kishin lindur bashk dhe njihnin mir n mnyr t pavetdijshme se far veprimi do t bnte partneri apo partnerja n do moment. Asnj prej tyre nuk qe rob i fjals t ciln e zotronin profesionalisht dhe me t ciln shpesh edhe pse pa ditur gjuhn, t emociononin. Ata ishin balerin t shklqyer, kngtar cilsor, prestigjator t aft, aktor sharmant dhe zotronin n mnyr impresionuese elementet e neglizhuara kaq shum nga ne t betejs skenike.


Pavarsisht detyrave jo t vogla q kishin aktort n futjen dhe nxjerrjen e objekteve nga skena apo n realizimin e mizanskenave me ngarkes t lart fizike, n asnj moment marrdhnia e tyre nuk psoi ndryshime jasht detyrave, n asnj ast nuk pati dalje nga rrethana. Karakteret e krijuar prej tyre kishin tiparet me individuale t mundshme duke shkuar n do element n thelbin prcaktues te personazhit. T shkuarit drejt brthams s rolit, nj element i teatrit realist ky, ishte vn n prdorim pr t gjetur t veantn dhe prgjithsuesen e do aktori, duke mos anashkaluar asnj personazh, pavarsisht ngarkess brenda dramaturgjis s dhn. Vetsiguria skenike brenda karakterit, t dhnat plastike t donjrit nga rolet, shfrytzimi me menuri i elementeve t tjer joteatror t futur me eleganc n spektakl u ndihmuan nga mizanskenat shprehse t ideuara nga Morfovi, duke sjell kshtu dinamik dhe tension t ndezur gjat 140 minutave t shfaqjes. Kudo dhe askund ndihej regjisura, e cila, sigurisht, kishte ideuar dhe materializuar nj komedi t prmasave t mdha me skena masive, nj shfaqe impenjative dhe me guxim krijues. Nuk analogon ideja e autorit dhe e regjisorit n kt realizim. Q dashuria sht e verbr, pr regjisorin nuk sht ajo q krkon t theksoj n realizimin e tij. Ai u shmanget trajtimeve elegante pr seksualitetin e t gjitha llojeve q t tjer regjisor i kan evidentuar n trajtimet e tyre. Realiteti artistik dhe sidomos ai skenik n prgjithsi, prballja e tij dhe marrdhniet q krijohen me pushtetet, shprfillja q ato u bjn sakrificave t shumta t krijimtaris, tendenca pr ta zhvlersuar deri n mohim, kto jan shtje t cilat autori evidenton duke i dhen sigurisht nj fund t lumtur shfaqjes e duke theksuar iden e qndress.


Teatri sht i lasht sa njerzimi, ai evidenton vlerat e qytetrimeve dhe do t jetoj prgjat gjith ekzistencs. Kt bindje ndau me publikun shqiptar regjisori Morfov me komedin “ndrra e nj nate vere”, t pritur me entuziazm nga audienca shqiptare n Butrint.


*Pedagog n Akademin e Arteve, Tiran