Nj numr i konsederueshm i maturantve shqiptar shkojn pr studime t larta jasht shtetit,vecanrisht n Itali, Turqi, Greqi, Amerik, Gjermani, Austri,Franc, etj. N lidhje m kt lvizj t lir pr arsimimin e brezit t ri, dshiroj t reagoj pr 4 cshtje t ndryshme:



1) A sht kusht pr t studiuar n arsimin e lart jasht shtetit? Kur ne kemi 28 universitetet tona, nga t cilat 11 publike dhe 17 jo publike, prse krkojm t arsimohemi jasht shtetit?



2) Jasht shtetit, veanrisht pr ata q hyjn n disa universitete n Amerik, marrin patjetr diplom. Diploma shitet me para.



3) Arsimin jasht shtetit mund ta realizojn vetm fmijt e familjeve q kan para. Pra,pr studentt nuk ka barazi shansi.



4) Ata q arsimohen mir jasht shtetit, n prgjithsi nuk kthehen n Atdhe. Pjesa e konsiderueshme e tyre qndrojn jasht shtetit. Tani t argumentojm prgjigjet e ktyre 4 kundrshtive:



-Mendoj se nuk sht kusht t shkosh pr arsimin e larte 4 vjear jasht shtetit. Jasht shtetit, veanrisht arsimi i lart n universitetet Amerikane, sht i nivelit t kulturs s prgjithshme. sht nj arsim q prgatit infrastrukturn e nevojshme pr tu kualifikuar mbas arsimit t lart Universitetet e klasit t par n Shqipri e realizojn mir dhnien e arsimimit t lart. N kt klas duhet t radhiten vetm universitet q sigurojn jo m pak se 180 kredite arsimore. Te tilla mund te jen Universiteti Tiranes, Universiteti Politeknik ne Tirane, Universiteti jo Publik Epoka, Universiteti jo Publik Zoja e Keshillit te Mire, Universiteti Polis, Universiteti jo publik Europian dhe Universiteti i Ne Yorkut. Nqoftse studentt q mbrojne studimet e larta n gjuhn shqipe nuk kan problem gjuhn e huaj, sht m mir q ata t shkojn n universitetet e huaja pr studime mbas universitare pr master dhe doktoratura.



Universitetet e huaja, veanrisht universitetet e mira t Ameriks specializojn studentt pas arsimit t lart. Kto universitete i drejtojn studentet n fushn e krkimeve dhe zhvillimeve shkencore. Kto mundsi, n universitetet tona, ose mungojn fare, ose jan shum t kufizuara, t pa mjaftueshme.



Ashtu si edhe tek ne, ku universitetet nuk jan t t njtit nivel, pra, ashtu sic ka t mir,t mesem,t mjaftueshm dhe t dobt,ose sic thuhet m t mirt e kqinj, edhe jasht shtetit ka t mir dhe t kqij. Edhe n Amerik universitetet ndahen n dy kategori. Universitetet (1) q shprndajn diploma duke marr para nga studentt dhe (2) universitetet q shprndajn diploma duke u dhn bursa, para studentve. Universitetet e kqij grumbullojn student me komisioner. Ata student q paguajn 35-40 mij dollar, n kt apo at form e marrin diplomn.



Ndrsa universitetet e mira, n kundrshtim me t part, krkojn dhe ftojn studentt m t shklqyer nga do cep i bots pr programe mbas studimeve t larta. Atyre ju japin bursa, pra i paguajn vet universitetet pr ti kualifikuar. N saj t ktyre studentve ngrihet emri i universitetit.



N saj t puns krkimore-shkencore t mbas universitarve, universitetet fitojn para. N Shqipri, edhe shteti, edhe familjet e institucionet e pasura nuk japin bursa q tu japin mundsi pr kualifikime pas universitare studentve t sukseshm. Bile, edhe pr pedagogt e rinjt universiteteve, mundsit e bursave jan tepr t kufizuara.



Por, n ditt tona, fondet e huaja, universitetet e huaja,qeverit e huaja pr studentt e mir dhe q zotrojn mir gjuhn e huaj, veanrisht gjuhn Angleze,japin bursa n nj sasi t mjaftueshme.Pr kto bursa sht e mundur t merret informacion i plot nprmjet internetit.



sht shum me vler pr t ardhmen e zhvillimit t vndit q studentet tan t prfitojn nga kto bursa t Bashkimit Europian dhe t Ameriks pr studime mbas universitare. N kto universitete marrin pjes n programet afat shkurtra, afat mesme dhe afat gjata. Vlera e tyre qndron se, kto studime drejtohen m shum n krkime dhe zhvillime shkencore nn referencn e profesorve. Kshtu, prshembull, studentt q prfundojn studimet e larta n universitetin Epoka dhe universitetin e Ne York-ut n Tiran, duke qen se t katr vitet arsimore i zhvillojn vetm n gjuhn Angleze dhe kryesisht jan me kurikulat e universiteve Amerikane, jan t gatshm q studimet pas universitare ti vazhdojn n Amerike, Angli dhe te gjitha universitetet e tyre n gjuhn Angleze.



Ndrsa, nj shans t till, pr studime pas universitare n Itali u krijon studenteve shqiptare Universiteti Zoja e Keshillit te Mire ne Tiran, ku t gjitha studimet e larta i zhvillon vetm n gjuhn Italiane.



-T vim tek pyetja m e ndjeshme dhe m prekse:Kta t rinj mbas universitar, a kthehen n Shqipri? Fatkeqsisht, deri m sot shumica nuk kthehen n Shqipri. Shkaku i ksaj, qndron tek krkes-oferta. Ne jo vetm n sektort publik, por edhe n sektort privat nuk dshirojm akoma t punsohen njerz me kualitet dhe me mbi vlera. Dshirojm njerz mesatar, tek ne, nuk sht e rndsishme aftsia,talenti.E rndsishme e atij q punon sht t jet i krahut ton.



Preteksti n cdo koh sht i njjt: Zotri, ne nuk kemi ardhur akoma n at nivel q t kemi nevoj pr t rinj me kaq aftsi .Nuk jemi akoma gati. Dhe prfundimi i ksaj: ne i lindim, i rrisim, i arsimojm, i prgatisism . dhe pastaj ua dhurojm me duart tona t tjerve, kur vendi ka kaq shum nevoj pr ta.



N takimet q bjm me student q jan diplomuar jasht shtetit, ose q kan kryer kualifikime mbas universitare prballemi me shqetsimet e tyre. Shqipria thon ata sht e ndertuar me klane dhe fise. Cdo klan grumbullon rreth vehtes njerzit e tij. Bile shkohet deri ne politik fisnore. Kshtu q edhe ata q kthehen n Shqipri ose vazhdojn punn t demoralizuar, ose rikthehen n vndin q kan studiuar.



Por ky sht nj personel i integruar me gjuhn dhe prgatitjen e integrimit Perndimor. Po t shkosh n universitete do t gjesh shum pak personel msimdhns q kan prfunduar studimet jasht shtetit. Dekant dhe shafat e katedrave marrin rreth tyre studentt e tyre q kan prfunduar n Shqipri, t cilt sado t mir t jen pr vet kushtet arsimore dhe teknologjike nuk mund t kene marr performancn e atyre q kan diplom t klasit t par t siguruar nga studimet jasht shtetit.



Kshtu q studentt dhe mbas universitart q kthehen nga jasht shtetit m shum po thithen nga bankat e huaja dhe institucionet arsimor t huaja. Nj realitet t till me ekipe t rinjsh t arsimuar plotsisht jasht shtetit e gjjm vecanrisht n Bankn Kombtare Tregtare, tek asistentt pedagog n Universitetin Epoka, n InfoSoft, n disa banka italiane dhe zvicerane, n Eagle Mobile etj.



Por n administratn shtetrore thithja e t arsimuarve jasht shtetit sht e pa mjaftueshme dhe jo n vnde t rndsishme.Vendimarrja dhe politik brja sht komplet n duart e t arsimuarve n Shqipri,t arsimuar vecanrisht gjat sistemit t kaluar. Ata, me dashje APO pa dashje, edhe nse nuk jan nostalgjik pr t kalaurn,drejtojn me kulturn dhe menatlitetin e vjetr duke i ngadalsuar zhvillimet dhe prparimet.



Prandaj nj shumic e konsiderueshme e bijve dhe bijave t shqipris nuk kthehen fare n Atdhe,mbasi ata nuk mund ta gjejn vehten e tyre. Pr kto arsye, qeverisja e vndit duhet t prcaktoj kritere m t forta n prcaktimin e kritereve t cdo vndi pune, n mnyr q vet krkesat tu hapin vende t prgatiturv bashkkohor me gjuh t huaja dhe teknollogjin e fundit t zhvillimit.



Me kta rritet shpejtsia e zhvillimit dhe e mirkuptimit me Perndimin dhe koha e integrimit n Bashkimin Europian shkurtohet, n t kundrt edhe pse potencialet intelektuale i kemi perseri do t zvarritemi. Pra sic shikohet, ne akoma nuk kemi politika te qndrueshme per parandalimin e emigrimit te trurit.



Shembujt pozitiv q dham m lart tregojn vizionin e drejtuesve t ktyre institucioneve, mbasi vet drejtuesit e tyre kan arsimin, kualifikimin dhe gjuht e huaja t integrimit. Kjo prvoj shum e mir nuk ka t bj vetm me grumbullimin e trurit t kombit, por ka t bj edhe me nivelin e lart q prfaqsojn institucionet q drejtojn. Ata tashm kan dalur n treg me nj emr q konsolidohet pr dit e m shum. Diplomat q japin jan diploma q njihen n t gjith botn, n kundrshtim me nj numr t konsiderueshm t universiteteve private q marrin nje thes me para nga studentt dhe ju japin diploma t diskutueshme edhe n tregun shqiptar.

Kjo gjndje duhet t prbj nj alarm pr Ministrine e Arsimit dhe t Shkencs, duke i vendosur keto shkolla nn nj kontroll t rrept.



Pr pranimet n universitet private, pr kontigjentet q do t merren per cdo deg dhe pr provimet e diplomimit t studenteve Ministria e Arsimit duhet t zbatoj t njjtat rregulla si n universitet publike.



Kt politik e prdorin shum vende t bots, n t kundrt arsimi i lart jo publik do hedh n treg diploma t shitura me lek, por pa asnje vler profesionale. E keqja qndron se kta t diplomuar n nj t ardhme do t pushtojn institucionet publike dhe jo publike dhe do t bhn penges tepr serioze e zhvillimit dhe prparimit t vendit.