Tendenca/ Një dokumentar për familjet e kamura në Shqipëri ballafaqon realitetin se si rriten fëmijët e tyre




Familjet e kamura, t pasuruara pas viteve ’90, n dokumentarin e Donika Mustafajt. “Fmijria peng dhe fmijria e humbur” jan disa mikroobservime q vzhgojn veprimet dhe fjalt, me interesin pr t par se si rriten fmijt kur sht mundsia pr t’ua plotsuar t gjitha dshirat dhe nevojat. Pas ballafaqimit me materialin e dokumentarit, psikologt, punonjsit social dhe specialistt, si Artan Fuga, Anila Sulstarova, Nora Malaj dhe Lira Gjika, lshojn alarmin e problemeve psikologjike pas ktij fenomeni si modelimi i njeriut robot, paranojak, me shenja autoritare, me neuroza n shoqrin ton. Jan prindrit q po ojn n shkatrrim dhe humbje t fmijris n familjet e pasura, duke ua plotsuar do dshir, duke projektuar imazhin e tyre tek fmijt, duke ua mbushur axhendn me kurse pa fund, deri tek izolimi nga kontaktet me botn.



“N t gjitha hartimet nuk shoh fantazi, u mungon fmijria, nuk shikoj aventurn dhe shoh q ata jan t rritur...” - flett e bardha bien nj e nga nj mbi tavolinn e msuesit, pasi kuptohet se sht or kur fmijt duhet t shprehin thelbin e tyre, gjendjen emocionale. Kshtu nis dokumentari “Fmijria peng dhe fmijria e humbur”, me regji dhe skenar t gazetares s TVSH-s, Donika Mustafaj, pr t ciln ky sht dokumentari i pest si produksion i programacionit satelitor. Ajo ka zgjedhur familje t kamura, t pasura n kryeqytet, pr t vzhguar veprimet dhe fjalt, me interesin pr t par se si rriten fmijt kur sht mundsia pr t’ua plotsuar t gjitha dshirat dhe nevojat. Ky dokumentar, sipas Doniks, vjen pas disa mikroobservimeve, jo pr ndrgjegjsim, por nj port drejt t prgjithshmes.


Mustafaj thot se nuk ka dashur t mbaj qndrim dhe asnj gjykim kundrejt gjith lnds jetsore, marr nga dshmit e prindrve se si ata projektojn t ardhmen e fmijve t tyre. Por, si duket, kjo ka shrbyer si nj lnd e fort pr psikologt q jan ballafaquar me kt realitet, duke dhn alarmin pr vetkorrigjim t ktyre prindrve, pasi po krijojn njerz me probleme psikologjike dhe n kto familje t pasura fmijve po u humbet fmijria. Ndrsa pr her t par, dalim prpara faktit se nuk ka psikolog t mirfillt t fmijris, pr pasoj, nuk ekziston asnj studim pr kto fenomene. N dokumentar materiali ballafaqohet me psikologt Anila Sulstarova, filozofi Artan Fuga, punonjsja sociale Nora Malaj dhe pediatrja Lira Gjika.


***


Nj drejtore shkolle thot se ka nxns t cilt bjn sjellje t shmtuara, duke u shprehur: “Un e bj kt sepse mami dhe babi nuk duan t’ia din se ekzistoj”. Sipas ksaj msueseje, ata i bjn kto veprime sepse ndihen t pavlefshm.


“Ka prindr q kur i takojm, pretendojn se jan t lodhur dhe nuk kan mundsi t merren me fmijn. Pse nuk merren me bosin q e kan n kok apo me kolegt e tyre, apo merren me fmijt se i kan nn kmb”, - sht ky rebelim i drejtores s shkolls s mesme “Petro Nini Luarasi” n kt dokumentar, sikur gjen kt shfaqje t thot ajo q vlon s brendshmi n rritjen e fmijve t ktij brezi.


Psikologia Anila Sulstarova e gjen kt shpjegim n faktin se “shtja sht t bsh me fmijt dhe t bsh pr fmijt. Duken sikur prindrit sot kan veshur kostumin e Supermanit pr t’u siguruar, si gruaja apo burri, t bjn gjrat pr fmijt. Madje duket sikur kompensojn se i bjn gjrat pr fmijt n t ardhmen dhe jo me fmijn. Por, duke u marr me fmijn, i mson ata. Duhen plotsuar ato q fmija ka nevoj, jo ato q prindrit mendojn se fmijt kan nevoj, sepse ka paradoks, mbasi prindrit mendojn shpesh se pr far kan nevoj fmijt, ndrkoh q ata nuk e din sepse nuk i kan pyetur ndonjher fmijt dhe kjo zbulohet prmes komunikimit dhe lojs me ta”.


Shqetsimi pr msueset sht far shohin ato n prditshmri kur prindrit i sjellin fmijt n shkoll duke u dhn nj tuf me lek e komentuar si pr t shlyer ndjenjn e fajit. “Kur kjo bhet do dit, fmija mendon se i ka t gjitha dhe ka ndodhur q t thon: “Guxo ti t vsh munges”. Ne ndihemi t fyer prball ksaj pjese kur t tregojn se shkolln e kan bler”.


Kt ur mes fmijs dhe shkolls filozofi dhe psikologu Artan Fuga e sheh si faz ku ka hyr shoqria shqiptare, t ciln e cilson si “n nj periudh pragmatike, t fuqishme, ka hyr n nj periudh dshire, akumulimi pasurie, n nj faz egoizmi dhe individualizmi ekstrem, gj q padashur on n injorimin e atyre q konsiderohen pensionist dhe pastaj vjen fmijria e injoruar. Familja shqiptare shpesh sht n gjendje mbijetese, pavarsisht nse ka t ardhura t pakta apo m t shumta, n do rast ndihet e rrezikuar dhe ka disa prioritete…”


Pr t kuptuar kt modelim, Mustafaj ka ndalur vmendjen n nj situat t gangrenizuar t familjeve t kamura q rendin t’u mbushin ditn fmijve me kurse pa fund. Kurs kitare, baleti, frngjisht dhe kta konsiderohen si nxns q u ka ikur fmijria npr kurse.


Psikologia Sulstarova reagon ndaj ksaj axhende q prindrit ngarkojn fmijt duke thn se kjo situat rrezikon ta kthej fmijn n robot.


Melisa, 8 vjee, ndjek nj kurs pianoje, po ashtu edhe n kng e krcim. sht nj kmbngulje q e rrfen nna e saj n dokumentar, duke krkuar mahnitjen nga fmija dhe plotsimin e mungess s saj, dshirn pr t msuar pianon.


Psikologt japin prgjigje pr kt fenomen duke thn se “kurset e fmijve mendohet t jen n funksion kur ti je i rritur. Por duke konsideruar zhvillimin fizik mendor dhe emocional - kjo sht e barabart me ngarkesn e prindit. Duke e ngarkuar aq shum, nuk i l koh t fantazoj dhe t ndrroj”.


Darli, 7 vjee, tregon se do t donte t luante me kukullat e saj, po ashtu edhe Fjona e vogl do t donte t luante m shum, nse do t kishin m shum koh t lir.


Prball ktyre fmijve, prindrit thon se gjith kt sakrific e bjn q fmijt t jen t prgatitur n nj t ardhme. Nna e Fjons thot se krkon t ket nj fmij t kompletuar.


Duke par kt kalim “dshirash”, prind-fmij psikologia Anila Sultarova reagon ashpr, duke prcaktuar qysh n kt faz diagnozn psikologjike, me ironin e pyetjes: “’do t thot t jesh fmij i kompletuar? T dish t bsh disa gjra apo t jesh? Ktu nuk investohet pr qenien, por pr veshjen, at q duket dhe kjo sht neuroz”.


Prindi i Emios prezanton nj bot krejt t paimagjinueshme pr fmijn e saj. Si nna e tij, ashtu dhe vet Emio jan krejtsisht t qart se nuk jan t lidhur me botn, se nj makin e on dhe e sjell nga kurset. “Nuk kam kontakte fare me botn jasht”, - thot me qetsi t pakuptueshme Emio.


“Nj prind i mir dhe i suksesshm sht kur investon t gjitha energjin e tij q ky fmij, kur t rritet, edhe pse rrzohet, t ket fuqin t ngrihet. Kt nuk e bn asnj kurs, ky sht edukim njerzor q fmija e merr nga modeli. Nse familja pajiset me instrumente si pianoja - pr t pasur shprehi kto nuk ia dalin, sepse investimi pr thelbin, qenien e tyre sht siprfaqsor”, - nse dgjohet kjo prgjigje e psikologes Anila Sulstarova, sigurisht q prindrit e kamur do t kishin vmendjen edhe t dinin far t ndryshonin n rrjedhn e jets s tyre n familje. Por t bhesh i famshm, modelet negative q dmtojn fmijrin dhe krijojn kompleksitetin e inferioritetit kundrejt medias - jan psikozat ku ndalin psikologt kur shohin se si rriten fmijt n familjet e kamura.


Nj xhiro e shpejt e kamers nga nj kronik n kryeqytet ku fmij t vegjl, vajza sfilojn me rroba t linjta, t holla, me rroba plazhi, duke i prdredhur bykat e vogla - t gjitha kto pamje komentohen shkurt nga psikologt se kjo veshje e fmijve si manekin pson dmtim psikik tek fmijt.


Niva, 8 vjee, tregon se ishte dshira e mamit t saj pr ta uar n sfilat. Ndrsa nga intervistimi i mamas s Nivs del pohimi: “Dua t realizoj ato q nuk kam realizuar dhe provuar vet. Dhe kt dua ta arrij tek fmija im. Dua q fmija t shikoj, t shijoj t gjitha ndjenjat q un nuk kam pasur mundsi t’i plotsoj”. Duke u lidhur me modelet q kan fmijt n dispozicion nga psikologt sht par si sjellje arrogante kjo duke u shprehur se “fmijt shqiptar nuk kan modele njerzore n dispozicion, sepse rriten n nj mjedis ku fokusi sht q t bhesh si un dua. Ktu zhvillohet munges respekti, ku prindi nuk respekton dshirn e fmijs”.


Regjisorja dhe skenaristja e dokumentarit, Mustafaj, i prball psikologt me nj tez tjetr n kt kronik t jets s t kamurve n kryeqytet: Po fmijt e para viteve ’90 q sot jan prindr, me far modelesh jan rritur?


Fuga ndalet mes dy kohve t modelimit t njeriut t ri se si ai u stilua n nj shoqri kolektive duke thn: “Ishte modeli i njeriut t ri, i cili krkonte t imponohej nprmjet shkolls, mediave, nprmjet politikave t ndryshme dhe strukturimi i gjith jets shqiptare duke uar tek harresa, si pr shembull, e besimeve fetare, e nj pjese t kulturs s kultivuar shqiptare q konsiderohej e paprshtatshme. Harresa dhe largimi nga ajo pjes e literaturs q mund t ishte sipas standardit t shoqris dhe krkesave t Partis Komuniste, largim nga disa vlera, tradita kulturore, q konsiderohen me baz fetare ose konservatore. Pra, ishte, si thoshte Ana Harend, nj njeri, i cili vihej n kondicionin q duhej t mbijetonte mbi bazn e zhytjes kok posht e shtypjes s njerzve t tjer. Kjo tronditi shum marrdhniet familjare, tronditi vlerat humane. sht nj mekanizm dhe brum i nj sistemi t tr, ku nuk ka autonomi, nuk ka individualitet pr t zhvilluar ato prirje q ai ka. Njeriu sht i mbyllur brenda nj sistemi. Ai nuk vepron dot jasht ktij sistemi. Ai sht brenda kolektivit. Madje kto ndjesi t kolektivitetit edhe sot jan...” Pas ktij vshtrimi demografik t situats s sotme sociale, prball vihen prindrit e ktij dokumentari, duke i trajtuar si nj fenomen familjet e kamura se far bhet e rndsishme pr prindrit sot. Jona sht 15 vjee dhe prindrit i kan thn se gjja m e rndsishme sht t jet e suksesshme, ndrsa pr Klarn sht ngulitur shkollimi i mir. Nj tjetr fmij nna e tij e ka msuar se shkolla sht nj els pr t shkruar n Harvard. Nj djal i vogl tregon se si nna dhe babai i tij i kan treguar atij modelet, ata t arsimuarit q jan
t famshm.


Edhe kt tendenc psikologia Anila Sulstarova e shikon si patologji kur thot se “t krkuarit e suksesit n mnyr t vazhdueshme nuk e ndihmon fmijn t rritet, por dhe t piqet. sht nj energji shum e madhe q nuk i vlen fmijs, por prindit. Fmija shihet si objekti ku prindi krenohet. Prvoja shqiptare arritjen akademike e shikon m t rndsishme se arritja e gjendjes shpirtrore”.


T gjitha bisedat q bhen n kt dokumentar n intervistat n familjet e kamura, kan t bjn me njeriun e s ardhmes, sa i trheq kjo e ardhme, ku diskutojn vetm pr msimet dhe se kur t rritenn si do ta bjn t ardhmen. Ngecjen n kt kontrast t mnyrs s t jetuarit pr nj fmij, Sulstarova e shpjegon: “Fmija mson t’u prshtatet t rriturve. Nuk vlersohet fmijria si etap, por si nj tranzicion q i krkohet fmijs pr t’u rritur, duke i thn se t gjitha kto q po bn tani, t shrbejn pr t ardhmen. Fmijt detyrohen t shikojn t ardhmen, q sht koncept abstrakt. N fakt, edhe pr ne t rriturit sht e till. Un nuk e di far do t bhet pas 20 vitesh”.


Ndrsa prgjigjja q Fuga i jep nj nne q krkon vetm fitoren nga fmija e saj, sht: “Duke investuar aq shum te fmija, duke e par si investim t jashtzakonshm, kam prshtypjen se fmija ndodhet nn presion, ndodhet brenda edukats konkurrenciale, jeton me ankthin e asaj si do t bj q t dal i pari dhe sigurisht q ka shum pak koh pr t luajtur”.


Hyrjen e shoqris son n epokn e teknologjis, e sidomos t kompjetarave, t cilt nuk mungojn n shtpit e t kamurve, psikologia Sulstarova e shikon si tharje emocionale t fmijve, si dhe destinin e nj njeriu t vetmuar. “Lojrat kompjuterike nuk e zhvillojn fmijn emocionalisht, nuk e fton fmijn t jet lufttar, konkurrues etj. Jasht fmija mson se ’sht humbja, mson t godas, t thot ‘m fal’, t prballoj dhimbje fizike etj. Fmijria e ngujuar prball ekranit sht fmijri krejtsisht e vetmuar. Fmija e vetmuar sht nesr nj e ardhme me patologji t vshtir. Vetmia q instalohet n fmijri sht e vshtir t instalohet kur je i rritur. Po instalohen disa modele sjelljeje, t menduari dhe t vepruari q nuk ndryshojn dot m kurr”.


Rafte t mbushura me kukulla, me veshje shndritse, instalimi i lojrave mbi tarracn e shtpis, bota e kompjuterit pr psikologt sht kulmi i alarmit psikologjik.


’do t thot t luash, ksaj pyetjeje fmijt nuk i prgjigjen dot. Kur fmijve u vihet televizor n dhom, shikohet si nj gj e tmerrshme nga psikologt, duke e lidhur me divorcin mes antarve t familjes, pasi prindi nuk kontrollon dot far fmija percepton n at q sheh ku fmijt ndjekin spektaklet e TV-ve, t t rriturve dhe imitojn. Ata dalin shpesh n prononcime se plqejn personazhet e reality show-ve, q prodhojn TV-t.


N gjith kt natyr sjellje t familjeve t kamura se si i rrisin fmijt e tyre ngrihet pyetja e madhe: modelimi i njeriut t ri n modelin standard. Donika ktu e sheh nyjn lidhse, hallkn ku ndodh shkputja e shoqris pavarsisht se vet ajo pohon se nuk ka dashur t krijoj asnj lloj gjykimi pr kto familje, duke i ln hapsir trajtimit t fenomenit nga psikologt. “Le t vijm nga modeli i njeriut t ri n modelin standard. Kemi individin q sht nj qendr autonome dhe ka disa liri. Nuk mjafton kjo liri demokratike, n aspektin politik, pr t pasur nj njeri i cili sht kreativ, sht i veant, i cili sht qendr m vete, subjekt m vete. Kemi njeriun standard pr arsyet e mposhtme: e para, sepse sht i detyruar t adaptohet ndaj disa krkesave t tregut. Kemi pushtetin standard t mediave, q e dim se media standardizohet, mediat uniformatizohen. Ne marrin t njjtin informacion t gjith dhe kjo e “rreh” fmijn qysh n moshat e njoma, me shijet e veta, mnyrn si vishet, me lodrat q ka etj., t gjitha jan t standardizuara, t uniformizuara. S treti, nse flasim sot pr instrumente teknologjike, ne kemi kompjuterin si baz kryesore. Sot sht e pamundur t dalsh nga gjuha e logjika e kompjuterit. Nj shoqri duhet t dij t menaxhoj instrumentet e veta teknologjike. Nse bhet rob i instrumenteve t veta teknologjike, do t prodhoj njeriun standard, nj robot q lviz n rrugt e qyteteve tona”.


Kur pyeten fmijt se si duan t jen, ata e kan gati prgjigjen - duan t jen m t rritur. Por sht dhe reflektimi tjetr se krkojn t jen m t vegjl. Kjo nga prgjegjsit q prindrit u japin atyre. Pr kt psikologia Sulstarova reagon duke thn se “kta fmij, duke ndrruar t rriten, kan hequr dor nga liria. Un fmijrin e lidh me dlirsin dhe t qenit i lir pr t vepruar”. Ndrsa punonjsja sociale Nora Malaj tregon se “fmijria sht momenti m i rndsishm i personalitetit, individualitetit dhe kreativitetit t qenies njerzore”.


Pr Fugn ana negative themelore nga ky fenomen q i prshkruan t gjitha, sht humbja e fmijris.


Gazetarja Mustafaj kt “denoncim” social e lidh nse kjo po ndodh vrtet edhe n familjet e kamura shqiptare. Pyetja kardinale - a po humbet fmijria - merr reflektimin e prer t psikologes Sulstarova, duke u shprehur se “nj fmij duhet t prfshihet n pun, por n funksion t msimit dhe jo shfrytzimit, duke programuar nj koh pr prgjegjsit, por me dshirn e tij. Duke u msuar me prgjegjsit familjare e rrit para kohe fmijn”. Prralla me Borbardhn sht e vshtir t perceptohet sot nga fmijt. sht pasazh i dokumentarit si element artistik i Mustafajt pr ta perceptuar far ndodh brenda bots s fmijve q rriten n mes gjith t mirave dhe pikrisht prralla, ajo lnda jetsore q krijon thelbin, qenien emocionale t fmijs. Fuga thot n dokumentar se “prralla sht e nevojshme pr fmijn, sepse e fut n botn e magjepsjes fmijn, ku drama dhe personazhet e futin fmijn n botn tjetr, n nj distanc midis bots reale dhe imagjinare - kjo sht nj shkputje, hapje horizonti. Prralla e fut botn e t rriturve, q t prputhet m mir me imagjinatn e fmijs, ia mson jetn shoqrore shum m t bukur dhe t prputhur me energjit imagjinative t fmijs”.


Donika gjendet n nj kopsht, ku mbi 20 fmij nuk ojn dorn pr t treguar nj prrall. Fmijt e vegjl ngren supet dhe pohojn se nuk e din far sht ajo. Procesi i rritjes s fmijs pr psikologt nuk mund t kuptohet pa tregimin e prralls, duke thn se kjo munges bn q fmija ta msoj jetn n mnyr prozaike. Botn e prrallave psikologt e shohin si nj mbrojtje pr fmijt nga ashprsia e jets, si mbrojtje nga nj pjekuri prpara kohe, duke i lejuar nj liri n nj bot t tijn, t ciln n botn reale nuk e ka.


Por fantazia dhe imagjinata e fmijs duket sikur zvendsohet nga tendenca t reja, si jan ndjesit erotike t tyre. Ergi, 7 vje, tregon se i plqen nj shoqe, n kopsht, se kjo nj dit kishte veshur nj fustan me zemra - kjo e kishte
t’i dilnin zemra nga koka. Kt ndjesi erotike t fmijs Fuga e shpjegon: “Fmijt shqiptar hyjn n botn e erosit n mosh shum t re, realisht ndodh kjo”.


Ndrsa Darli e vogl, 7 vjee, qesh pa fund kur tregon pr nj djal q asaj i plqen, sepse sht i bukur, i mir dhe i pashm.


Arsyet pse fmijt e ndjejn erosin si t rritur, sipas Fugs, vjen nga arsyeja se fmijt shpeshher jan t mbrojtur nga prania trupore, morale dhe psikologjike e nns n kushtet kur shpesh babai sht jasht, nuk sht i pranishm n shtpi.


Pikrisht kjo ndarje - babai jasht shtpis e nna n shtpi - sjell sipas psikologve, kt eros t rritur tek fmija. S dyti, ka nj eros t rritur pr arsye se ka munges kontrolli pr sa u prket programeve televizive dhe filmat, ka nj imitim t tyre. Dhe s treti, kt Fuga e lidh “me momentin kur fmija konsumon, qndron n shtpi, i mbyllur dhe ka pak kontakte fizike me botn, ka pak mundsi pr lirim energjish. Dihet se kjo energji transformohet n mnyr ekstreme, t tejskajshme n energji erotike”.


Por si duket nga psikologt ku prindrit po rrezikojn sht psikologjia q ushqejn fmijt me imazhin e fitimtarit, q nuk mund t ken asnj penges n dshirat e tyre. Mirela, nj nne e re, tregon pr fmijn e saj se ai e sheh vetn gjithmon fitimtar dhe kjo gj e tremb. Ndrsa vet djali sht krejt i sigurt n aftsit e tij, duke thn se krkon vetm t fitoj, se i plqen t jet i pasur, i plqejn modelet e suksesshme, pasi i shrbejn pr t marr prej tyre karakterin. Ai sht rreth 13 vje dhe e thot me nj siguri krenare se sht ambicioz, q krkon t arrij gjithka do.


Pr rastin Fuga thot: “Nse fmija jeton n nj jet ku gjithka shkon vaj, nuk ka asnj penges, ka shum rrezik t ndodh ajo q quhet progresioni infantil, i prshpejtuar, domethn fmija fillon psikologjikisht - pavarsisht se ai sht fmij, nga pikpamja e dshirs, energjis volitive q ai ka krkon - t sillet si i rritur, t konsiderohet si i rritur, t ket at ndjenjn se sht i aft t zotroj jetn e vet dhe mjedisin e vet, njsoj si nj i rritur. Edhe ktu ka simptoma t cilat jan t lehta dhe bjn pjes n natyrn e njeriut, problemi sht nse kjo gjendje kthehet n nj obsesion, kthehet dhe bhet karakteri i fmijs n t ardhmen. Dhe ky fmij ka rrezik q t bhet autoritar dhe t ket gjithmon prirje paranojake domethn t vendos veten e vet n qendr dhe t mos ta konsideroj absolutisht tjetrin. Kto jan shqetsime q familja duhet t’i dij…”


Edhe nna e Ergit 5-vjear thot se fmija e saj mendon si i rritur, se gjithmon krkon t dal fitimtar, se ai krkon do gj ta ket perfekte. Ergi i imponon nns s tij se far duhet t vesh, si duhet t sillet etj.


Rasti vjen n pikn kritike t pyetjes pasoj t gazetares Mustafaj n dokumentar se si sht arritur deri ktu.


“Fmijt q u imponohen nnave dhe baballarve pr gjra t caktuara, n vendime t caktuara, nuk bjn gj tjetr vese pasqyrojn at q ndodh me fmijt, pra prindi i imponohet fmijs pr gjra q nuk do dhe nuk di si t’i bj, ndrkoh edhe fmija mson pikrisht kt gj. Kemi arritur ktu, sepse kemi lejuar t shkojm deri ktu - nuk kemi far t bjm ndryshe, fmijt jan produkt i familjes dhe shoqris”, - pohon Sulstarova, duke ln mendimin si cikl t mbyllur nse vazhdohet ky lloj edukimi psikologjik me fmijn.


Ndrsa Fuga e kalon prtej kt arsyetim si nj modelim t njeriut t ri n shoqrin shqiptare, duke hyr n nj perspektiv mitologjike, at urbane: “Shoqria sht
shum kaotike, shoqria ka vshtirsi n orientimin e informacionit dhe kalimit e tij ashtu si pr tek brezat e rinj dhe t gjith qytetart ashtu si duhet, q do t thot se ne n familje kemi nj njeri t ri, i cili jeton midis realitetit dhe fantazis q sht thashethemi, midis nj gjendjeje evazive. Kt e kemi edhe tek fmijt, t cilt bhen, n shum raste nj shprehje e mitologjis, nj shprehje e thashethemit, nj shprehje evazive - si t thuash nj mitologji urbane dhe un e shikoj shum t futur sot njeriun shqiptar brenda ktij modeli”.


N linj me arsyetimin rrjedh dhe problemi tjetr, po aq delikat, n marrdhnie prind-fmij n familjet e kamura q ka t bj me mungesat e prindrve, plotsimet nga jeta e tyre. Nna e Ergit thot se ka dshiruar t realizoj te fmija i saj ato ndrra dhe shanse q ajo nuk ka mundur t’i bj vet. Dokumentari i gazetares Donika Mustafaj zbulon ann tjetr: vajza t vogla q tregojn se far takash u plqejn, se qysh 5 vje duan bizhu t muara si Swarovksi, dhe se nuk u mungon telefoni, edhe pse jan n kopsht. Jan veprime dhe jet nga t rriturit kto.


A mund t themi se imitimi i fmijs nga t rriturit on n zhdukjen e fmijris? Kur Mustafaj shtron kt pyetje, prgjigjja q merret nga psikologt, nuk ka t bj vetm me imitimin, por me imitimin e modeleve t t rriturve n t gjitha planet. Ata tregojn se kaprcehet tek fmija nj etap e tr, duke zbuluar fmijn e vetmuar dhe m pas n diagnozn se far do t ndodh kur t rritet ky fmij. Psikologt ktu i bien gongut; fmijt e vetmuar!? Nesr t rritur t vetmuar deri n patologji, psikoza.


Psikologja Sulstarova thot: “Kemi fmij t vetmuar fmij, q nuk din t flasin. Din t artikulojn disa gjra, por jo t shprehin at q din. Fmijt e vetmuar nesr do t jen t rritur t vetmuar deri n patologji nga neuroza dhe psikoza. Nse vazhdojm me kto ritme, ne po shkojm drejt njerzve trsisht individualist, trsisht egocentrik, t paaft pr t qen t zott e vetes dhe t familjes s tyre”.


Ndrsa vet fmijt nuk e din far do t thot fmijri. sht nj pyetje pr t cilt gazetarja Donika Mustafaj trheq mnjan fmijt pr t treguar sa l gjurm tek ta kjo mosh. Fmijt flasin t lir n kt rast: se jan fmij, sepse u kan thn se jan pasardhs t prindrve; se jan t lumtur prandaj jan fmij dhe nuk punojn si prindrit; tregojn n fund se jan fmij q t’u plotsohen t gjitha dshirat nga mami dhe babi!


E gjith kjo panoram sht n raportet q fmija ka me nnn dhe n raport me babain. Kjo, sepse - sipas Sulstarovs - prindrit e shohin fmijn m s shumti si objekt knaqsie dhe kjo e kthen fmijn n nj objekt q nuk sht n gjendje t shoh brenda vetes pr at q ndien e mendon, vese t shoh brenda vetes se ’mund t jen pr prindrit.


N kt rast duket se raportimi i psikologve sht final se imazhi i fmijs sht nj projektim i prindrve mbi fmijn. Pasoja, na tregon Fuga, sht: “Fmija krkon t ndjek me nj vmendje t prqendruar t gjitha krkesat q shpreh mimika e nns apo babait, si t thuash orientohet prej tyre. E bn sepse ndihet se sht futur n nj bot, t ciln nuk e zotron dot, sepse ai sht fmij dhe i krkojn t sillet prpara kamers sikur t ishte i rritur dhe ai nuk e bn dot”.


A i duam fmijt pr at q jan apo pr at q do t donim q ata t ishin? Gazetarja Donika Mustafaj n kt dokumentar “Fmija peng, fmijria e humbur”, arrin t shkputet n fundin e saj duke par prmes psikologve rrjedhn psikologjike se si n familjet e pasura e ndrtojn marrdhnien e tyre me fmijt, si ata duhet t ishin: “Duke par t prditshmen dhe mnyrn se si prindi investon pr fmijn, si mburret me fmijn e tij, duket se prindrit jan dashuruar me imazhin e fmijs q do t donin t ishin”. Pediatrja Lira Gjika, pas gati 60 minutave filmime, npr familje t kamura, jep konkluzionin se ende nuk kemi arritur t duam fmijn pr veten e tij, pr at q sht, pr fmijn ton.


Ku po shkojm me kt modelim t ri t fmijs? Me kamern e ktij dokumentari t prgatitur nga Mustafaj n nj linj tezash dhe mikroobservimesh, krkime n nj terren t panjohur nga psikologt ka nj fund alarmues, kur ata pohojn se “pr fat t keq, e shikojm me pak drit t ardhmen, uroj t jem un e gabuar dhe prindrit t jen n koh t vetkorrigjohen q t krijojn njerz m t shndetshm pr t ardhmen”. Kjo sht vese reagimi i par i psikologes Anila Sulstarova pr fenomenin se fmijt n familjet e pasura po humbin fmijrin.