Msc. Dhimitr Qosja*


Qyteti i Durrsit si nj ndr qytetet më të rëndësishëm historik me vlera t mdha kulturore e shpirtrore t Shqipris, prqafoi krishtrimin q n gjenezn e tij, duke vulosur identitetin e krishtërimit në Shqipëri si një identitet apostolik i pakundërshtueshëm (Rom. 15, 19, Titit 3, 12 &II Tim. 4,10). Por jo vetëm argumente biblike, por edhe të mjaft fushave të ndryshme, arkeologjike, historike, sociologjike dhe psikologjike afirmojn të vërtetën e krishtërimit në trevat e Shqipërisë së sotme.


Historia ka dokumentuar se rreth vitit 57 pas Krishtit ekzistonte komuniteti i krishter i qytetit, një kishë që mishëronnte tek shoqëria e atëhershme, parimet e përjetëshme të dashurisë, lirisë, dashurisë, dinjitetit dhe sakrificës, aq të domosdoshme dhe gjithmonë aktuale. Kontributi i komunitetit të krishterë në Durrës është i njohur edhe i vlerësuar në ruajtjen e pandërprerë të identitetit, për kultivimin e personaliteteve nga gjiri i tij, figura të padiskutueshme të fushave të ndryshme politike, art, kulturë, histori etj.


Një ndër personalitetet e hershme të këtij kumuniteti është Shën Asti, i frymzuar mbi parimet e lartpërmendura, duke i nënshkruar me gjakun e vet ato. Asti u b peshkopi i parë i Durrsit, menjëherë pas Shën Qesarit (një ndër 70 apostujt e Krishtit që feston më 8 dhjetor). Fuqia shpirtërore bëri që ai ti qndrojë besnik vlerave q ofronte krishtrimi, t cilat kundrshtoheshin ashprsisht nga pushteti n degradim, i cili n at koh prfaqsohej nga Agrikola si guvernator i qytetit. Ai u përball me një tirani të egër dhe u martirizua n kohn e perandorit romak Trajani (98 117). Martirizimi i tij sipas gojdhnave t shkruara, u b jasht mureve t qytetit m 6 korrik, i kryqzuar dhe lyer me mjalt, duke iu ekspozuar insekteve. Kjo datë përbën një simbol të dëshmisë së ndërtesës së kulturës shpirtërore të Shqipërisë dhe Europës dhe Astin si një ndër gurthemeluesit e krishtërimit. Ky martir i dëshmon botës se në këtë tokë është vulosur krishtërimi që në shekullin e parë, duke dëshmuar se protagonist i historisë së vërtetë njerëzore nuk janë ata që persekutojnë, por ata që dëshmojnë me jetën e tyre dashurinë sakrifikuese për lirinë dhe dinjitetin. Thuhet se m von t krishtert ndrtuan nj kish n at vend, pran prefekturës së sotme të qytetit (shih H. & S. Hidri, Historia e Durrësit fq. 128).


Prjetimi i vlerave prej Shn Astit sipas shembullit të Zotit dhe misionit apostolik bhen inspiruese pr bashkkohsit e tij (bashk m t u martirizuan dhe 7 martir të tjerë që kremtojn m 7 Korrik). Fama e Shën Astit kalon kufinjtë e qytetit dhe kjo dshmohet nga vepra monumentale Illyricum Sacrum(historianë, kronistë dhe arkeologë dëshmojnë mjaft për të), ku ndër të tjera Kisha të ndryshme n historin e ktij qyteti kan mbajtur emrin e tij, si një katedrale e madhe për nder të Shën Astit dhe Isaurit (shek.  13-14), një kishëz në Spitallë (1917), në varrezat e qytetit (1957) dhe sot pran portit, ndrtuar n vitin 2002.


Por jo vetm për bashkëkohësit e tij, por vazhdimisht nga ky komunitet i këtij qyteti do t dalin edhe personalitete të tjerë, q kaprcyen kufijt lokal dhe që kanë hyrë në listën e historinë së njerëzimit: si Anastasi, perandor i Bizantit (491-518), muret e qytetit ruajnë vulën e tij dhe Shn Joan Kukuzeli, nj personalitet i rndsishm jo vetm pr historin kishtare, por edhe pr historin e kulturs s vendit ton dhe qytetrimit, një mjeshtër i madh i muzikës (1270-1341).


Me jetn dhe veprn e martirit Asti sht e lidhur historia e komunitetit t krishter t Durrsit, por edhe e mbarë rajonit tonë. Jeta e Shn Astit karakterizohet nga vlera e besimit, shpresës, dashurisë, lirisë shpirtrore, dinjitetit dhe solidaritetit njerzor. Ai i dëshmon këtij qyteti, por edhe mbarë këtij populli identitetin e thellë të dinjitetit njerëzor, duke mos kompromentuar mesazhin e besnikërisë, dashurisë dhe lirisë ndaj Krishtit dhe shoqërisë. Ky martir na prezanton një histori ngadhënjimi, një histori besimi, një histori të një komuniteti lokal të integruar natyrshëm me trashëgiminë shekullore përtej lokales.


Ai vazhdon t frymzoj nj pjes t rëndësishme të shoqris edhe n kohn e sotme.Tek përkujtojmë do vit kujtimin e tij, shprehim mirnjohjen, duke kërkuar të pëjetsojmë at q besojm dhe prfaqsojm, t vrtetn e besimit q ka n thelb prkujtimin dhe ruajtjen e vlerave shpirtërore. Jeta e Kishs n thelb sht kujtuese e gjall pr t gjithë, por në n mnyr t veant ndaj personaliteteve, q spikasin me shenjtërinë dhe kontributin e tyre n historin e kishs, vendit dhe njerëzimit. Ne kemi nevojë të identifikohemi dhe të marrim pjesë në triumfin e martirëve të tillë.


Nisur nga kto vlera q i ofron shoqris, kulturs dhe historis, t krishtert orthodhoks dhe jo vetm, duke kremtuar kujtimin e tij m 6 korrik, shprehin mirnjohjen dhe riprtrijn besimin e tyre mbi kto vlera, por edhe ravijzojn vazhdimsin e komunitetit historik t krishter, bazuar n kt trashgimi t kristalizuar n shekuj. Kjo sepse Shn Asti mbetet nj ndr shenjtort dhe martirt i ktij qyteti historik, që fton komunitetin n vijimsin historike, t përqafojë këtë histori të identifikuar me historinë dhe kulturën e kontinentin tonë.


Nga ana sociologjike, shoqria shqiptare ka zhveshur jetn e personaliteteve t caktuara duke e veuar, n at fetare dhe at sekulare, duke i paraqitur kto dy sfera t ndryshme n shoqri si kontradiktore. Njrn tenton ta margjinalizoj dhe tjetrn ta paraqes si moderne dhe t vlefshme me një promovim të skajshëm. Por nuk duhet të harrojmë së ekstremiteti rezulton fatal. Si askund tjetr në botë, tregoi se trashgimia shpirtrore, fetare, kulturore dhe historike e ktij komuniteti, por dhe i gjith kombit u trajtua n mnyrn m barbare. Por jo vetëm në të kaluarën, pasi ende vazhdon të jetë n rrezik thesari shpirtror, historik dhe kulturor n Shqipri, përsa kohë indiferenca, interesat materialistë dhe orientimi në momente të ndryshme krijojnë paraliza të rënda.


Katedralja e qytetit të Durrësit (2002)


Pr kt arsye komuniteti Orthodhoks i Durrsit sa her kujton martirët e saj, shenjtorët, fton ata që besojnë tek vlerat, pr t qen të hapur, të gatshm dhe gjithprfshirs ndaj njeriut, historis dhe kulturës. Vazhdon të përcjellë mesazhin e një jete që vlerëson hyjnoren dhe humanen, duke kultivuar vlera shpirtërore dhe morale.  Artikulon vazhdimisht zërin që të ruajmë të kaluarën, por edhe të vazhdojmë të kultivojë vlerat e trashëgimisë në fushat e cilësuara më sipër, duke e parë trashëgiminë e pandërprerë të traditës dhe identitetit si sfidë për të gjithë shoqërinë tonë.


*Pedagog i Akademis Teologjike Ngjallja e Krishtit, Shn Vlash, Durrs.