Tashm letrsia shqipe sht mbyllur hermetikisht n rrethin e saj vicioz. Si dy rratht, apo zerot q prbjn shifrn e fundit t q po jetojm. Pa rrugdalje. Perspektiva e saj me dhjetvjear t tr ka qen e zymt e ndrsa tash, ajo ka prekur fundin, d.m.th., qorrsokakun. Si mbrritm deri ktu? Papritmas? Pahetueshm? Aspak. Perspektiva e letrsis shqipe ka qen dhe m par e trisht: rrethi i saj vazhdoi me dhjetvjear t tr t ngushtohet, duke ln vetmse nj shtegdalje jasht, n gjuht e bots: veprat e Enver Hoxhs.



Prkthyesit e shqipes shi pr kt qllim u thirrn, u prgaditn n Fakultetet tona - kasten pr t prkthyer prartjet e diktatorit. Natyrisht, bashk me msimin e gjuhs s mbl shqipe, prkthyesve t ardhshm-student, u ngulitej me durim n tmtha e vrteta e madhe e marksizms, n versionin primitiv t stalinizmit shqiptar.



Kta burra t mir, nn maskn e albanologut patn dhan-e-marra t ngushta me Udhheqjen shqiptare ose me sigurimin e shtetit, por albanologjia e tyre shklqeu dhe u shua n pirgun ngjyre vishnje t veprave t Tarasit. Vetm nj pjes e tyre (nj kontelacionth i vocklth) i tejkaluan destinacionet konjukturale politike n rolin e tyre prej torrash, dadosh, bullonash e mrrokllash n makanerin e rnd e kaba t komunizmit. Por akoma m t pakt qen ata q morn seriozisht mbi vete misionin kulturor t prfaqsimit t kulturs shqipe, disa syresh n shkencat albanologjike, e fare t pakt qen ata q iu prkushtuan me prkthimet e tyre prfaqsimit t letrsis shqipe n bot. Atyre u takon dhe prulja jon me respekt e veneracion.



Por a kan mjaftuar vall prkthyesit e letrsis shqipe? A kan qen t mjaftueshm ata pr t pasqyruar vlerat e saj m t mira midis letrsive simotra n bot? A e kan njohur prkthyesit e shqipes zhvillimet e letrsis shqipe, panoramn e saj artistike t shprpjestuar dhe aberrative nn prizmat gjith prthyerje t ideologjis komuniste? A ka ln vall ndrag t pashlyeshme n vetdijen e tyre metoda e realizmit socialist dhe partishmria proletare? A ka patur me njmend nj estetik t pa molepsur n kundrimin, prjetimin dhe przgjedhjen e ksaj letrsie?



Tu prgjigjesh ktyre pyetjeve sht nj pun e mundimshme, shpesh her e dyshimt dhe e pasigurt. Konstatimet tona t dukshme, t renditura sipas pyetjeve t shtruara m sipr jan se: a) ata prkthyes q tepruan nga mditja e prkthimit t veprave t Enver Hoxhs qen t pakt s paku, qen t pakt ata q u morn me prkthimin e letrsis shqipe.



Nuk ka dyshim se ata kan
nj pun kolosale, edhe pse dshprimisht t pakt n numr, sidomos me prkthimin e veprave t Ismail Kadares, Dritro Agollit, e m t rrall t Vath Korreshit, Besnik Mustafait, e m s voni t Fatos Kongolit, Bashkim Shehut, Mimoza Ahmetit, Ylljet Alikajt e ndonj tjetri, pa llogaritur ktu vepra dhe autor t paprfillshm q zor t mund t prfaqsojn gjsend, prpos mrzis; b) t pakt n numr, prkthyesit e tepruar nga punishtja e prkthimtaris s veprave t diktatorit, nuk kan mundur ta vendosin imazhin e letrsis shqipe n asnj kontekst integral, karshi simotrave t tjera; c) Me prjashtim t krijimtaris s gjer t Ismail Kadares (e cila, me prfaqsimin jasht vendit, i shptoi disi nderin letrave shqipe), prkthyesit e huaj t shkolls komuniste nuk mundn t ngjrojn gjsend nga krijimtaria e disave prej shkrimtarve tan m t rndsishm si Faik Konica, Gjergj Fishta, Ernest Koliqi, Lasgush Poradeci, Mitrush Kuteli, Petro Marko etj; (t mos flasim pr plejadn e shkrimtarve jasht kufijve t RPSSSH-s, se ato territore t gjuhs qen taksur pr tu ln djerr) d) Shkrimtar t till nuk mund t merreshin pr prfaqsimin e letrsis ton jasht, sepse n kodin e tyre autor t till qen ndrkallur si t papranueshm nga ideologjia komuniste dhe n fakt, t paktn deri n vitin nntdhjet, nuk jan prkthyer; e) nj qasje e till ndaj letrsis nnkupton njherazi edhe tredhjen e ndjeshmris estetike. Pas rnies s komunizmit zyrtar shqiptar, rrethi i autorve tan n gjuht euro-angleze u zgjerua disi pr nj far kohe me veprat e t ashtuquajturs disidenc, gjithsej dy-tre emra, me Kasm Trebeshinn, Fatos Lubonjn e ndonj tjetr, por gjithsesi me kurnacri e pa ndonj jehon t madhe, aspak pr faj t veprs s tyre, por pr procedurn e prcjelljes s ksaj letrsie.



Kryesisht dominuese n prkthimin e autorve tan u bn antologjit e poezis dhe prozs s shkurtr, t bazuara jo n njohjen e thell t autorve, por me an rekomandimesh t nj rrethi burokratsh t letrsis dhe q gjithnj prfshinin nj rreth monoton krijuesish sipas parimit kronologjik n mos Ali Hoxha, Hoxh Aliu.



Por n kushtet kur sfondi i letrsis s sotme sht tejet i koklavitur e interesant me autor, kryesisht rreth dyzet vje, misioni i prkthyesve t letrsis shqipe gjendet n bankrot total, si nga pamundsia numerike, aq dhe nga pamundsia e kuptimit dhe receptimit artistik e estetik t ksaj letrsie. N shum raste ndonjri prej tyre merr prsipr tu jap kshilla ktyre autorve se si t shkruajn q t bhen m t kuptueshm. Nj donkishotizm vullnetar dhe aq.



N kto kushte nuk flitet m pr prkthimin e veprave letrare t autorve q po bjn peizazhin e gjall t letrsis ton, por nuk ka m prkthyes as pr vet Ismail Kadaren: gjithkush e di tanim se veprat e Kadares n anglisht, prkthehen jo nga origjinali, por nga nj gjuh e dyt. I ndjeri Gjon Shllaku, prkthyesi i Iliads, thot se Me prkthye prej nji gjuhe t dyt, asht njlloj sikur me la tlinjtat atje ku i kan la t tjert para teje. Mir, po si i bhet hallit tani, kur na ka kap dalldia e integrimit me botn evropiane?



Si t integrohemi edhe kulturalisht, pasi kjo sht ana perceptuale e integrimit? Se evropianet, zotrinj, si e dim, nuk lexojn n gjuhn shqipe. Ndonjri nga ne po, por evropiant e epoks joromantike, nuk kan mall pr aventura zbulimtare e ekzotike si ajo e msimit t gjuhs s mbl shqipe. Ata thjesht nuk do ta bjn kurr pa patur nj arsye. Dhe kt arsye duhet tua japim ne. Po si, si?



Letrsia shqipe nuk do t prkthehet m. Nuk ka kusht ta prkthej. A do t ishte m mir q n kto kushte, t mendonim pak pr perspektivn e daljes nga qorrsokaku t letrsis son? Nuk gjendet budalla i till ndr botuesit tan. As ndonj kuturisje idealiste private.



Kjo sht detyr dhe kujdes i shtetit shqiptar, i cili strategjin e integrimit dhe projektimit t vlerave kulturore n bot duhet ta shoh si nj ndr prioritetet e ngutshme; e para, sepse ndikimi i saj si element integrimi sht absolutisht nga m t fuqishmit; e dyta, sepse kushton m pak buxhet nga do aktivitet a siprmarrje jetr shtetrore n kt drejtim dhe e treta, sepse siguron arjen e rrethit t hekurt vicioz t letrsis shqipe, duke e ballafaquar at me vlerat letrare evropiane.



Kjo arrihet me nj strategji t detajuar konkretisht, por gjithsesi, thelbi i saj sht tepr i thjesht: shtetit shqiptar, prkatsisht ministris s Kulturs (dhe Turizmit), ministris s Arsimit i mjafton vit pr vit disa bursa q t thith student t huaj pr t vazhduar studimet filologjike n gjuhn shqipe dhe pr t siguruar n perspektiv edhe prkthyesit e munguar t letrsis ton.



Shpenzimet pr ta, nuk e tejkalojn aspak lumin e qindra mijrave q jepen pr aktivitete populiste, gjoja kulturore.