Grat, bukuria, thashethemet e m pas arti i t shkruarit, letrsia, dy gjuht q prdor dhe qytetet e pafundm n t cilat ka qen. Takim me shkrimtarin e “Vargjeve satanike”

N bot nuk jan t shumt shkrimtart e prmasave dhe t origjinalitetit t Salman Rushdie. Megjithat kur e ke prball, mendon se kt njeri e kishe prfytyruar ndryshe para se ta njihje. Arsyet jan t ndryshme: ndoshta pr shkak t veshjes s tij, shpesh ekstravagante, apo pr shkak t bluzs s bardh me copza lkure leopardi, e ndoshta pr namin q ka si nj krijues i jets s dits dhe asaj t nats, t jets shpirtrore dhe asaj fizike. Si n do vend ku shkon, qoft edhe pr pushime, ai nuk harron q t marr me vete laptopin, disa libra dhe mbi t gjitha, t organizoj konferenca t vogla me lexues dhe dashamirs t shkrimeve t tij. Fama e tij dhe, mbi t gjitha shkrimet, nuk jan shoqruar deri m tani me ndonj “Nobel”, por me shum mime t rndsishme pr botn e letrsis dhe me nj krcnim nga Teherani, n lidhje me librin q e bri t famshm “Vargje satanike”. A zakonisht sht nj njeri q e prdor shum mir buzqeshjen, si dhe gjuhn e tij t dyt, anglishten, t ciln tashm e ka perfeksionuar n at shkall sa t shkruaj e t hedh n letr gjith mendimet. Madje prdor anglishten me strhollime gramatikore e frazash q e bjn ta dallosh menjher nga shkruesit e tjer jo britanik. Por po aq mir ai di t prdor edhe ironin, madje sarkazmn hera-hers, q sipas tij, sht pjes e pashmangshme e realitetit ton. N vitin 1999, pak pas deklarats s qeveris iraniane se tashm e kishte hequr dnimin me vdekje ndaj shkrimtarit, duke e ln m n fund t lir, Rushdie iu rikthye jets publike, q do t thot se pr t nisn t qarkullonin thashetheme, sikur ai nisi t qarkullonte npr festa e mbrmje me vajza t bukura e njerz t famshm, kryesisht britanik. Kur e pyetn nj her n nj intervist pr t gjitha thashethemet q qarkullonin pr t dhe q mund t’ia prishnin imazhin, Rushdie u prgjigj se thashethemet jan rrezik i zanatit dhe se ai ishte shum i qart pr risqe t tilla e se i kontrollonte fort mir. Shkrimtari i madh q ka sjell n jet nj bot me personazhe t shumta e t uditshme, ndoshta nuk do t ishte
i till sikur t kishte nj jet t zakonshme. Ai i krkon vet situatat e jashtzakonshme e personazhet e uditshm. Ve ksaj, ai sht i famshm edhe pr marrdhniet e tij me femrat. Pr t’u martuar me ish-gruan e tij 25 vjet m t madhe n mosh, Padma Lakshmi, ai divorcoi bashkshorten e re. Pr t pasur divorcin shpejt, ai i dha ish-gruas 7 milion euro. Por fatkeqsisht dhe kjo martes nuk i doli mbar dhe nuk dihet ende se sa para i ka dhn ai ish-gruas s katrt q vendosi ta linte nj dit t bukur. Libri i tij i fundit quhet “E mrekullueshmja e Firences” dhe rrfen pr Italin dhe Indin n epokn e Rilindjes. Libri para ktij titullohej: “Klouni Shalimar” dhe sht historia e nj vrassi t lindur n Kashmir. Por nj nga prpjekjet m t suksesshme sht edhe ajo i shkrimit t historis s Orfeut dhe Euridices, m pas ka shkruar reportazhe shum t bukur pr Nikaraguan, ese pr politikn, futbollin dhe madje edhe prralla pr fmij. N do material, ai prdor nj gjuh t re t foluri. Ka raste q sht e thjesht dhe e kuptueshme, e her t tjera bhet shum hermetike, e koklavitur dhe e pasur me figura letrare. “Kur nis t shkruaj, pyes gjithmon veten: ku zhvillohet ngjarja dhe mbi t gjitha n far epoke. Vetm pasi i kam dhn prgjigje ksaj pyetjeje, vendos q t zgjedh edhe gjuhn q i shkon pr shtat atyre ngjarjeve. N rastin e librit pr Firencen, kam dashur t rrfej nj mister dhe misteri sht gjithmon interesant, por duke qen se kisha zgjedhur nj ngjarje n t shkuarn, madje n t shkuarn e largt, u frymzova nga librat dhe stilet e veprave t tilla, si ato t Aristotelit dhe Don Kishotit. Rushdie ka shkruar pr t tashmen n reportazhet e tij dhe pr t shkuarn n romane, po a do t shkruaj ndonjher pr t ardhmen? Ai thot se e ka menduar nj gj t till dhe se do t’i plqente dhe madje mund t jet edhe subjekti i romanit t ardhshm. Ai ka qen gjithmon i magjepsur nga historit fantastiko-shkencore dhe libri i tij i par me tregime, pr t cilin ai nuk sht se ka ndonj konsiderat t madhe profesionale tani, sht nj rrfim fantazie dhe fantashkence njherazi. Ai e ka prdorur fantashkencn edhe n romane t tjer, por jo n t gjith linjn, por n linja t veanta. Kur ishte i ri, i plqente shum q t lexonte pr t rejat e fundit t shkencs dhe pr parashikimet e s ardhmes. Veanrisht kjo lloj gjinie pati nj bum t vrtet n vitet ‘60 q sot konsiderohet edhe si periudha e art e fantazis. Fatkeqsisht, sot kjo lloj letrsie kaq pjellore dhe intriguese nuk ekziston m, t paktn n ato prmasa. Pjesa m e madhe e shkrimtarve t sotm fantastiko-shkencor nuk shkruajn me ndonj nivel dhe fantazit jan t vakta. Kshtu Rushdie rrfen se ai ishte i ngopur dhe nuk e lexonte m kt lloj krijimtarie, por kishte menduar q ta sillte vet, edhe pse kishte pak droj, pasi nj letrsi e till krkonte edhe pun krkimore dhe hulumtime n fusha t ndryshme t shkencs. Nga ana tjetr, fantashkenca sht nj fush q i jep hapsir nj shkrimtari dhe kjo sht premisa e par q nj zhanr till sht i destinuar pr t rilindur. Sipas tij sht i vetmi zhanr q i jep mundsi shkrimtarit q t lvroj ide. Ndrkoh n librat e tij, Rushdie ka shkruar pr shum qytete t bots, kjo sepse autori ka jetuar dhe ka shkuar n shum vende. E n morin e ktyre metropoleve t mdhenj e t vegjl, cili sht ai q shkrimtari e konsideron qytetin m interesat t bots?


Sipas tij, deri n vitin 2001, qyteti m interesant i bots ishte Nju Jorku, por m pas situata ndryshoi dhe rnia n fakt ndodhi para ktij viti. Nju Jorku, sipas shkrimtarit, ka qen qendra kulturore e bots dhe kjo deri n fund t viteve ‘70. N at epok shum pak gjra kishin t bnin me parat. Rushdie vazhdon t thot se n vitet ‘70 hyri fuqishm kulti i paras dhe pagesave dhe arti u shndrrua n konsum dhe pjes t biznesit fitimprurs. Paraja ndryshoi vlerat e deriathershme dhe vlerat u zvendsuan nga injoranca dhe mitet e rreme. Qyteti rreshti s prodhuari art e n vend t artit, prodhimi i tij i par ishin parat. M pas situata u prkeqsua deri m 11 shtator q shnoi jo vetm pr Nju Jorkun, por pr tr botn nj epok t re. Sipas shkrimtarit, sot n bot nuk ekziston nj vend kryesor n planet q mund t konsiderohet si qendra e bots e si nj Rom e re. Ndoshta pr disa, nj qytet i till mund t jet Pekini, apo Mumbai. Fakti sht se bota po ndryshon n nj mnyr marramendse. Por duke iu rikthyer dashuris s par t shkrimtarit, Nju Jorkut, q sht edhe vendi ku ai ka jetuar pr nj koh t gjat, far i plqen atij me t vrtet n kt qytet? Rushdie thot se do qytet t jep dika dhe pr sa i takon Nju Jorkut, ai sht nj qytet q krkon shum nga banort e tij. N kt metropol njerzit punojn 12 or n dit dhe kjo sht nj nga gjrat q i plqejn m shum shkrimtarit, pasi n nj vend ku t gjith punojn, sht m e leht q t punosh m mir dhe si pasoj edhe ai e ka pasur periudhn e Nju Jorkut shum produktive. Por kur nj shkrimtar dashurohet me nj qytet, bhet fjal pr nj dashuri q zakonisht ka si shkak nj arsye t caktuar dhe zgjat nj periudh t caktuar. Rushdie sht shum kozmopolitan. Dashurit e tij pr njerzit dhe qytetet e ndryshme jan tashm t njohura e si pasoj pikrisht kto dy tema t mdha, pra prkatsia dhe rrnjosja jan ndr temat kryesore t shkrimeve dhe romaneve t tij. Sipas fjalve t shkrimtarit, njerzimi jeton n nj dilem t prjetshme ekzistenciale dhe gjithmon na duhet t zgjedhim mes ikjes dhe qndrimit n nj vend. T dyja zgjidhjet jan shum t vshtira, por ndrra e ikjes, e lnies s t shkuars pas, sht nj ndrr q nuk vdes kurr. Po kur shkruan a mendon Rushdie pr lexuesit, apo pr veten? Fillimisht ai thot se mendonte vetm pr historin q po rrfente, ndrsa me kalimin e kohs, sht
m i interesant pr mnyrn se si do ta perceptojn lexuesit at q ai krkon q t thot dhe mendon gjithashtu dhe pr procesin e vet letrsis. Ai krkon n morin e mnyrave t kumtimit t nj historie tek lexuesi, at m t mirn, m bindsen, m t vrtetn e m preksen. Ai e ndjen se sht detyra e tij dhe e do njeriu q shkruan q t gjej pikrisht kt mnyr m t mir t t kumtuarit t mesazheve. I plqejn shum filmat e regjisorit t famshm spanjoll Almadvar, filma plot personazhe dhe vende, intriga e ngjarje q glojn pa reshtur gjat gjith kohs. Sekreti sht gjithmon q t kapsh me intuit shijen dhe mnyrn e t perceptuarit t lexuesit. Pr t leximi sht shum i lidhur me knaqsin. Sigurisht sepse po nuk na plqeu nj libr nuk e lexojm, por ajo q vlen me t vrtet tek nj libr sht ajo ka na mbetet prej saj, pasi e kemi lexuar, si dhe koha q kto mbresa na shoqrojn n jetn ton. Ka libra q i kemi lexuar n fmijri dhe na shoqrojn gjat gjith jets deri n ditt e fundit, t tjer t cilt i kemi lexuar pa mendje dhe q nuk na kan ln asnj lloj gjurme. Numri i librave q dua me t vrtet dhe q pr hir t s vrtets sht i pakt gjat nj jete, kushtzon edhe mnyrn e t parit t bots. Sidomos librat e lexuar n fmijri jan me t vrtet ata q na frymzojn dhe na pajisin me nj optik t caktuar pr t gjykuar dhe shijuar. Kur shkruaj, mendoj pr kt trashgimi q do t ln librat e mi tek lexuesit, pra te jetgjatsia e mesazhit. Rushdie i interesojn shum takimet me lexuesit, sepse prej tyre, ai merr at q do,pra se sa ka mundur q t transmetoj idet e tij dhe kjo bhet vetm prmes takimeve t drejtprdrejta. Ai thot se dshiron q letrsia e tij t ndryshoj mnyrat e jetess s lexuesve. I plqejn shum ata lexues q kan pyetje t caktuara dhe t sakta n lidhje me veprat e tij q flasin pr mbresat dhe reagimet e tyre gjat dhe n prfundim t leximit. Sigurisht q nuk duron aspak pyetje t tilla: Si ndiheni tani q jeni i famshm dhe i pasur?


Cili sht libri q bni m shpesh dhurat? Nj nga veprat e tij m t dashura sht nj libr i Borgesit dhe ve ktij, dhe “Qytetet e padukshm” t Kalvios. Kt t fundit e kam njohur n Londr ku pata knaqsin q t isha n nj prezantim t nj libri t tij. Ndrkaq i krkova q t m shihte disa shkrime t miat. Pata nj ndjesi t jashtzakonshme, ndrsa ai i lexonte materialet e mia, por n fund mora vlersimet maksimale dhe ai ka qen nj nga momentet e mia m t rndsishme, sepse vlersimi i nj njeriu t till m dha krah”. Rushdie ka lindur n Indi, por sht shkolluar n shkollat m t mira t Anglis. Ai flet dy gjuh dhe shkruan n mnyr perfekte n anglisht. Po si ndihet t shkruaj n nj gjuh q nuk sht pr t gjuha e nns? “Sepse anglishtja sht gjuha q e di dhe e flas po aq mir sa gjuhn e nns, madje kt t fundit shpesh nuk kam rastin q ta ushtroj. Jan t pakt shkrimtart q arrijn t jen kreativ n dy gjuh t huaja, mbase m i famshmi prej tyre sht vetm Vladimir Nabokov”.


Rushdie sht nj njohs i mir i shkrimtarve anglosakson, t cilt aktualisht po prballen me nj sukses t jashtzakonshm, pra po kalojn nj periudh t begat krijimtarie e prodhimtarie. A bn pjes shkrimtari n kt list njerzish t suksesshm? “Un mendoj se ajo ka kam shkruar ka ndihmuar njerzit n njfar mnyre q t mendojn pr disa vlera dhe ide t caktuara. Me kto ide mund t ken
dhe zgjedhje t rndsishme n jet. Kur publikova librin “Djemt e mesnats” m krkuan nj mendim n lidhje me shkrimtart e tjer indian, por n at koh nuk kishte asnj shkrimtar n Indi dhe si pasoj nuk dhash asnj lloj prgjigje bindse dhe t sakt. Sot, pas 3 vitesh, ka qindra shkrimtar indian. Ndrsa pr sa i prket shkrimtarve anglosakson sigurisht q ata jan nj periudh shum e mir krijimtarie dhe kjo m lumturon, por nuk m takon mua q ta vendos se jam, apo nuk jam n listn e tyre. Antologjit e s ardhmes, nse do t m prfshijn, mund ta japin m mir se kushdo tjetr kt prgjigje. Rushdie sht 62 vje dhe thot se n kt mosh ka shkruar vetm gjysmn e librave q ka ndrmend t shkruaj. 20 vitet e fundit kan qen pr plot ngjarje, vite t bukura, por dhe shum t vshtir, t shoqruar nga 4 divorce dhe jashtzakonisht pun. Pas gjith ktyre gjrave cilat jan gjrat q e mrekullojn m shum? Bukuria, ajo e natyrs, e artit, e poezis. Un jam skllav i bukuris. Ajo sht drog pr mua dhe mendoj se sht nj dhurat q na sht dhn t gjithve dhe q nuk duhet ta harrojm. do dit sulmohemi nga gjra t pakndshme, nga monstruozitete q jan vepr e dors s njeriut. Ja prse sht e drejt q t kuptojm se jemi n gjendje q t prodhojm dhe t shijojm bukurit. N kt kndvshtrim pr mua bukuria ka nj vler etike jo vetm estetike.








#