Kremtimi i shkolls s par shqipe, tanim duhet deprtuar prapa hijes zyrtare t shenjimit. Sipas gjurmve dhe dokumenteve mund t flitet pr nj etap t shkollimit n gjuhn shqipe, pra paralaike, saktsisht shkolla fetare, si ngjau n Perndim dhe Lindje. Shkollimi paralaik, pra fetar, si dhe ai laik n kuptimin e arsimimit, n t gjitha mjediset, prjetohen dhe vendohen si t bashklidhura. A sht msuar shqipja n shkoll prpara 7 marsit t vitit 1887? A ka shrbyer gjuha shqipe npr shkolla? Cilat kan qen lndt e shkruar si tekste n gjuhn shqipe? far niveli shkollimi ka pasur prpara dits s shpallur si dita e para e shkolls shqipe? Po n kuptimin e programeve, cili ka qen roli i gjuhs shqipe n sendrtimin e tij, pavarsisht llojit dhe nivelit t arsimit? Shtrimi i ktyre pyetjeve “absurde”, n pamjen t par dhe n semantikn formale, po t nisesh nga mendimi i ngurosur akademik, vetm sa do t rihapte pr diskutim njrin nga momentet q nuk ndrvaret prej hipotekash jashtgjuhsore.

Shembja e mureve ndarse t etapave historike, krahinore dhe fetare, politike dhe ideologjike, pas viteve ’90, ka ardhur momenti, q do interpretuar n realitetin e fakteve, dokumenteve dhe gjurmve t pranishme n lmin e arsimimit, n t gjitha hapsirat shqiptare dhe diasporn e hershme.


Shkolla laike, n mjediset perndimore nuk sht par si kufi ndars, prkundrazi sht trajtuar si nj logjik e nj ndryshimi dhe transformimi normal, pra si vijimin i shkollimit. Madje, n Perndim dhe Lindje, edhe fillesat e universiteteve jan ngritur si shkollim fetar. N kt kuptim, 7 marsi shnon rilindjen e nj tradite t hershme, por edhe nj etap t re dhe cilsore n rrugn e dituris shkollore. Prej aty z fill kurba q pson procesi i dijes n shkollat shqipe, duke hyr n shtegtimin e shekullit t ri, t funksionimit si tipologji shkollimi kombtare dhe e ndar nga feja, dhe q ka fokusuar vmendjen nga dija shkencore m tepr. 7 marsi i vitit 1887, nj moment me vler n historikun e shkollimit n gjuhn shqipe, megjithat nuk duhet marr dhe kundruar si caku i par dhe i vetm i msimit n shkoll me an t gjuhs shqipe. Sipas ndonj dshmie paraprake t ln nga Budi, poeti dhe prozatori i par i letrave shqipe, shprehur n parathnie dhe pasthnie, dijet e para, ai i nxuri tek prelatt vendas, ka krijon premisat pr ta par dhe shqyrtuar kt dukuri. Kshtu, n letrn drejtuar kardinal Gocadinos, Budi, thot: “... n rinin time kam qndruar, pothuaj vazhdimisht n shrbim t disa ipeshkvinjve t vendit ton, pran t cilve jam marr me studimin e ktyne pak ditunive deri n moshn 21 vjeare...” (1963: 297). Kjo e dhnme, ta ndez kureshtjen se duhet qmtuar n hapsira t tjera, ku vijojn t flen dokumentet. Po ku e nxuri ai, dhe gjith shkrimtart e letrsis s hershme, shkrimin dhe kndimin e gjuhs shqipe, n at nivel sa realizuan edhe librat e par, madje ata realizuan poezin, prozn, shkencat e historis dhe leksikografis? Kush qen msuesit q mkuan tek Buzuku, Matranga, Budi, Bardhi, Bogdani etj., dashurin dhe dshirn pr shqipen? N dokumentacionin e Kolegjit Ilirik t Loretos, n gjuhn latine, q prfaqson nivelin e shkolls s mesme, me drejtim teologjik, dshmohet trthorazi, se dikush me emrin Budi a Buli, ka studiuar aty, pa harruar se n at kolegj kan studiuar edhe Bardhi, Bogdani etj., nj tez e mirpranuar midis studiuesve dhe albanologve q i jan prkushtuar periudhs s mome t letrsis shqipe. Sipas Selman Rizs, “... shnimi i Ferlatit se autori yn qenka edukuar n kolegjin ilirik t Loretit (Itali), nuk mund t shpjegohet ndryshe vese kshtu: n kt kolegj Budi do t jet regjistruar vetm sa pr t dhn provimet e maturs, pa t ciln ai nuk mund t dorzohej (shugurohej – B. Gj.) prift” (1996: 556), duke e sqaruar prcaktimin e dyzuar, prmbi fatin e arsimimit t vet Pjetr Budit. Dokumentimi i hapjes s t pars shkoll shqipe, qmtuar prej Dr. Jashar Rexhepagiit, n nj libr studimor rreth arsimit, dshmohet: “Shkollat jan hapur me iniciativn e priftrinjve, por shpesh edhe t krkuara nga popullsia qytetare apo fshatar ” (1968: 47). Kjo e dhn do ta shpinte gjurmimin e fatit t shkollimit n kufij t dokumentuar, duke i shtuar shkollimit n gjuhn shqipe edhe dy-tre shekuj. Cytse, pr shpjegimin e fatit t arsimimit n gjuhn shqipe, sht e dhna q sjell po ky autor mbi programin e shkollimit n mesjet: “Pos disiplinave fetare, t cilat rndom i jepnin priftrinjt shqiptar, n kto shkolla italisht, e nga gjysma e par e shekullit t XVII edhe shqip, msohej leximi, shkrimi, elementet e historis dhe njohuri t tjera t dobishme” (1968: 48). Pra, dukshm kemi nj realitet t shkollimi t programuar, me rrezatime n lndt shoqrore, duke mbetur n epiqendr aspekti fetar. E dhna se n shekullin e XVII kemi edhe shkolla n gjuhn shqipe, e zgjeron gamn e shtjeve q do t duhet t merren n analiz dhe t interpretohen. Diku tjetr autori, nnvizon se “N Shqipri gjithashtu ka pasur disa shkolla fillore, q prmenden qysh n shekullin XVI. ” N shekullin e XVII, me veprn e Budit, Bardhit dhe Bogdanit, kjo gjuh nuk dshmohet thjesht si gjuh e sakramenteve fetare, as thjesht si fakt gjuhsor, prkundrazi ajo fiton statusin , si gjuh e poezis dhe prozs dhe si gjuh e leksikografis dhe historis. Sipas J. Rexhepagi, kan ekzistuar kto shkolla:


1- Shkolla fillore n KURBIN afr Krujs, e themeluar n 1632... kjo sht e para shkoll n territorin e vilajetit t Shkodrs. Shkolln e vijojn nj numr i vogl nxnsish (10 nxns). Sipas raporteve t Mark Skurs, t dats 20. XII. 1641 dhe 7. III. 1650 q i jan drguar Kongregats, fmijt n kt shkoll kan msuar lexim e shkrim, kurse ata m t rriturit gramatik, gj q i prgjigjej shkolls s mesme.


2- Shkolla fillore n Kor, e themeluar n vitin 1637. Ekziston mendimi se sht shkolla m e vjetr. N t paguhej taksa shkollore.


3- N vitin 1638 u hap shkolla fillore n Pedhan (rrethi i Shkodrs), ku msonin fmijt e atij fshati, “por edhe nga vise t afrta”. Shkolla punoi deri n vitin 1675.


4- N t njjtn koh, n Pedhan, u themelua nj shkoll e mesme... Shkolln e vijonin ata q kishin dshir t bhen antar t klerit.


5- N rrethinn e Shkodrs sht themeluar shkolla fillore n Blinisht, n 1639... Megjithse ishte shkoll fetare, msimi n t sht zhvilluar n gjuhn shqipe.


6- Me krkes t qytetarve t Blinishtit, po at vit u hap dhe shkolla e mesme, e pagzuar gymnasium. Kjo ishte shkoll pr t rinjt...


7- Ka ekzistuar edhe nj shkoll private n Shkodr, e hapur n vitin 1698. Kt shkoll e vijonin fmijt e tregtarve dhe pasunarve t tjer. Pos t tjerash msonin edhe gjuhn shqipe...Shkolln e themeloi P. Filipi, franeskan i Shkodrs.


8- Shum hert hasim n shkolla shqipe edhe n viset e Himars”. (1968: 50, 51).


Nga kjo paraqitje, megjithat dshmohen dy tipare thelbsore:


a- Prania e shkollave pothuajse n gjith trojet shqiptare, n jug dhe veri.


b- Shkollimi n gjuhn shqipe fillor, por edhe t mesm ose “gymnasium”.


Prbn befasi, fakti i prmendur nga Rexhepagi, q n periudhn e mesjets s von, n trevat shqiptare, por edhe tek arbresht e Italis, hasen edhe shkolla fetare, por hasen edhe nisma t shkollimit me shtysa private, pra edhe pr qllime jashtfetare. Gjithashtu, jetike pr ekzistencn dhe prhapjen e shkollave n gjuhn shqipe, n trevat shqiptare t Kosovs: “sht normale, pra, - thot ai - t supozosh se qysh n shekullin XVI n kto vise ka pasur shkolla katolike shqipe. Dihet me siguri se nj shkoll e ktill ka ekzistuar n Janjev... Kryepeshkopi i Shkupit Andrea Bogdani i shkruan Roms (15. XI. 1664) nga Janjeva, ku kishte rezidencn e vet, duke i rekomanduar n letr Kongregats pr msues t shkolls katolike n kt vend shqiptarin Pjetr Mazrekun (prizrenasin), i cili m 25 qershor 1666, njofton Kongregatn se me plot entuziazm punon n shkoll dhe me ndrgjegje kryen detyrn q i sht besuar” (1968:48). Gjuha e prbashkt, padyshim faktimi i saj edhe si gjuh e shkollimit i nxjerr n breg, interpretimet e pabaza t pohimeve mbi dallime themelore, midis Shqipris dhe Kosovs, madje midis banorve, si dy kombe t ndryshme. Po ashtu, sa i prket historis s shkollimit, n kohn e mesjets s von, interes zgjon dshmia q sjell Petro Marko n librin “Ret dhe gurt”, ku poeti dhe romancieri i letrave shqipe, shprehet: “N shekullin XVII, m 1630, n Dhrmi priftrinjt bazilian q i kishte drguar Papa n Himar, hapn t parn shkoll shqipe – seminar pr priftrinj n gjuhn shqipe” (2000: 44). Pr m tepr q e dhna e Petro Marko, pohohet m hert nga studiuesi i arsimit J. Rexhepagii, kur shprehet: “I gjejm n Dhrmi, Vuno, Palas. Edhe ktu priftrinjt u jepnin msim fmijve, si Neofit Rodino (1630 – 1642), pastaj Kostandin Onofria dhe t tjer”. (1968: 51), madje duke prmendur emrat e msuesve. Ndrsa pohimi i Markos se “ ‘Katekizmi’ n mesh kndohej n shqip. Papa Dhimitri nga Dhrmiu, Gjileku, e prktheu ‘Katekizmin’ n gjuhn shqipe, po, sipas raporteve t bazilianve, nuk u botua, se ishte botuar ai i Budit” (2000: 46), hedh drit mbi pranin e librave t Budit edhe n Jug, madje tek ortodokst. Ekzistenca e shkollave t tilla, n jug apo n veri, me fillesa q do t duhen gjurmuar qysh n shekullin XVI, por t dshmuara me gjurm dhe fakte n shekullin XVII. Aq m tepr q shkollat fetare t ritit latin dhe jo t till, mbase edhe shkollat private t kohs, ku msohej edhe gjuha shqipe, sht e prekshme n ato zona ku ushtruan veprimtarin priftrinjt katolik verior, me Buzukun dhe “Mesharin” e tij, por q bart nj prvoj t thekur vemas me veprn e Lek Matrangs, kryekput n rrafshet e shkollimit e t nxnies nprmjet gjuhs shqipe. N mes shkrimtarve edhe Budi, me krijimtarin letrare, n proz dhe poezi, e sidomos me t dhn se ka shkruar edhe nj gramatik t shqipes, e cila ka humbur n mugullimat e kohs, nj e dhn q vjen nga Gaetano Petrota, qysh n vitin 1931, e librit me natyr “enciklopedike”, si shprehet Pavolini pr librin e studiuesit italo-arbresh, nj libr ku hidhen shinat e historis s gjuhs shqipe dhe letrsis shqipe, t publicistiks, arkeologjis dhe etnografis, ta prforcon mendimin se ekzistonin premisa jo vetm pr hapjen e shkollave shqipe, e shkrimit dhe kndimit t shqipes, por edhe pr lvrimin e shqipes si gjuh e kulturs, letrsis dhe shkencave, n shekujt XVI dhe XVII, n shqipe sht argument i atmosfers s lejimit t shkrimit e gjuhs shqipe. Nse, gjithnj nisur nga dshmit e gjurmimeve t kryera npr arkiva, mbshtetur vetm si qmtim dhe gjurmim dokumentesh, si zanafill t datuar t gjuhshkollimit shqip, n trojet shqiptare si t parn shkoll, do t mund t merrnim eljen e shkolls s Dhrmiut, m 1630. Jo larg ksaj kohe sht edhe hapja e shkolls s Kurbinit, m 1632. N kt qerthull kemi edhe hapjen e shkolls s Kors, m 1637. Gjithashtu me rndsi dhe vlera sht edhe hapja e shkolls s Janjevs, pikrisht n vitin 1666. T gjitha kto datime prmbi hapjen e shkollave n gjuhn shqipe konfirmohen, m se njher edhe nga G. Petrota, njohsi dhe studiuesi m zelltar i historis s gjuhs, kombit, literaturs arbreshe, dhe n t cilat, prve t tjerash, ka gjurm arkivore se jan prdorur si libra msimor edhe librat e Budit, veanrisht Doktrina. N t mir t ilustrimit t ides s hedhur pr faktologjin e shkollimit m hert se 1887, sht edhe gjykimi i Rexhepagiit mbi L. Matrangn, kur shprehet: “Mendim pedagogjik hasim edhe n “Katekizmin” e arbreshit Lek Matranga, i cili e prktheu kt vepr...Ky formulim ka rndsi t posame pedagogjike dhe ka kt prmbajtje: “Un sa t jam gjall nuk do t mongoj ... t ndihmoj fmijt pr hir t tyre t bhem edhe vet fmij q ata t prfitojn sa m shum. N kt formulim Matranga shpreh gatishmrin pr t msuar fmijt e shqiptarve” (1968: 54), n parathnien e librit “E mbasme e Krshten” botim i vitit 1592, q e shpie shkollimin e realizuar nprmjet gjuhs shqipe deri n caqet e zanafills s dokumentuar gjer m tani. Me gjas, n vitin e botimit t Katekizmit t prkthyer prej tij, ku edhe bhen kto pohime t papritura pedagogjike dhe diturake lidhur me shkolln, si dhe paprtueshmrin pr t’i prgjigjur nevojave t fmijve. Libri “E mbasme e Krshten” i L. Matrangs sht shkruar enkas ashtu, me at form dhe trajt, pr t msuar n kish fmijt, si vend i ceremonialeve fetare, por edhe i marrjes s dijeve, pra si vatr e dshmuar nxnieje, si shpalohet nga parathnia e librit, e pohuar dhe ripohuar edhe prej studiuesit t shkolls, Jashar Rexhepagi. N tekstin e librit, e sidomos n parathnien e tij prekim edhe ndjesit autoriale, edhe detyrimin pr siprmarrjen, por edhe realizimin e nj teksti t mirfillt, pr t shrbyer n nxnien e dijeve n shkolln-kish, natyrisht pr t’u msuar ceremonit fetare. Libri i njrit prej shkrimtarve t tradits s shkrimit t shqipes, si gjuh e shkolls, e poezis dhe prozs, si e tregon struktura e librit, me at formsim, ka vlera n disa drejtime:


- Ai shnon t parin tekst, t zbuluar gjer m tash, q na ka mbrritur prej mesjets s von, ku skicohet mnyra dhe metodika e shkollimit t fmijve n arsimin tetvjear, por edhe m ndonj tregues t prekshm edhe pr arsimin e mesm.


- Ai prbn nj material me vler gjuhsore, didaktike dhe metodike jo vetm pr kohn shkrimore, por sht nga t pakat dshmi q ndihmojn pr t prekur dhe studiuar nivelin e shkrimit dhe t mundsive shprehse t gjuhs shqipe, dhe prej nga ku edhe mundet t preken tiparet e shkollimit fetar n kt gjuh.


- Ai sht modeli i par i shkruar, i cili na vjen prej mugullimave t kohs, t nj kohe t trazuar me luftra dhe sakrifica t shumta, t mbushur me prmbysje dhe konvertime fetare, n rrekjen siprane t shqiptarve, sidomos t priftrinjve t asaj periudhe, t cilt prfaqsonin dijen dhe atdhedashjen.


- Ai prfaqson t parn sprov t dokumentuar dhe t studiuar, madje t konceptuar dhe realizuar qllimisht si tekst msimor, pr t’u dhn dijet m t nevojshme fmijve, pr t lexuar dhe kuptuar tekstet fetare, si nj synim utilitar, e mbase pr t pasur shansin e vazhdimit t shkolls fetare n ndonj kolegj dhe shkollat e larta teologjike.


- Ai ngrthen n vetvete shenjat e nj dokumenti historik, me vlera t shumfishta, t fillesave t arsimit n gjuhn shqipe, madje edhe jasht trevave shqiptare, pra n diasporn e hershme.


E rndsishme, madje me vler pr historin e gjuhs shqipe, t letrsis, gojore dhe t kultivuar realizuar n variantin e toskrishtes fillimtare si shkrim, e sidomos t arsimit t realizuar n gjuhn shqipe, sht fakti domethns q ky proces, pra marrja e dijeve fetare dhe t tjera, do t kryhej n gjuhn shqipe. Vet struktura e librit prmbi katekizmin, me karakter fetar, me poezin e prshpirtshme. Ky tip poezie, fetare n thelb dhe shprehsi, shpreh gjurmt dhe dshmit e nevojs s kngtimit, nj situat aq e nevojshme n aktin e ceremonive fetare, por edhe n msimin e gjuhs am. Pjes thelbsore e librit t shkrimtarit t par italo-arbresh, jan edhe prozat diturake dhe fetare, t nj gjersie m t madhe si hapsir tekstologjike, madje t shoqruara edhe me prshkrime t mjediseve, edhe me dialoge t priftit dhe xhakonit, q dshmon dukshm datimin e organizuar t gjuhs dhe t shkollimit t fmijve edhe prmes shqipes. Prania e poezis, si nj prshpirtje fetare e pastr, por e edhe e prozs, e shprndrron tekstin edhe n nj fakt letrar, me vlera t posame n historishkrimin e letrsis, me variantin e arbrishtes. Kjo paraqitje e shkurtr rreth arsimit dhe shkollimit n gjuhn shqipe, me krakter fetar t pashmangshm, ndihmon duke sjell t dhna dokumentare, me gjas duke riformuluar edhe njher, matan detit, pra n diasporn e hershme, se kemi t bjm me nj rregull dhe norm t lejuar dhe t fiksuar nga Vatikani, n siprmarrjen e Kundrreformacionit, n formn e detyrimit pr shrbesat fetare, n gjuht amtare, por, me sa duket, edhe t shkollimit n po at gjuh t fmijve, q do t’i prkushtoheshin shkollimit fetar, sepse pr ndryshe si do t mund q t kuptoheshin kumtet fetare ose jashtfetare. N vmendjen shkencore dhe pedagogjike, tashm duhet t prfshihen edhe gjurmt e shkollimit n gjuhn shqipe n kolegjin e Shn-Adrianit, i vitit 1848, ku dokumentohet se ka qen si msues Jeronim De Rada, poeti dhe rilindsi i diaspors arbreshe. Po ashtu, pjes e historis s arsimit n gjuhn shqipe, nuk ka arsye q t mos jet edhe hapja e shkolls s Labovs n vitin 1861. Kuptohet, se 7 marsit i vitit 1887 si filles e shkollimit n gjuhn shqipe, sht bazuar, kryekput n natyrn laike t fillesave t ksaj mnyre arsimimi, mbase ka shrbyer si “mbules” e sistemit monist, duke ln n hije, pjesn e shkollimit n gjuhn shqipe, pr shkak t leximit t historis s arsimit shqip me syze ideologjike, q, dihet, nuk e qasnin fetarizmin. Nivelet e ngritura programore, momenti kulmor kur ngjet fillimi i shkollimit, q prkon me astet e prlindjes s vetdijes kombtare, si dhe tekstet e prdorura n kt shkoll, por edhe n t tjera pas vitit 1887, ka kuptim t vetmjaftueshm, si nj pik kulmore e msimit t shqipes, tashtim n koht m t reja. Historia e shkolls shqipe, ka ardhur momenti, q t verifikohet dhe interpretohet n t gjitha akset, edhe t shkollimit fetar. Padyshim q gjykimet, pohimet, argumentet, faktet, thniet dhe kundrthniet, kundrshtit dhe dshmit, q do t sjellin ndrkoh shkenctart e gjuhsis, letrsis, arsimit dhe historis, do t largojn jo pak nga mjegullimat e pranishme mbi fillesat e shkollimit n gjuhn shqipe. Prjetimi i ktij momenti, gjithsesi t ndrliqshm, le t shrbej si ngacmim pr t thelluar mendimin shkencor, historik e gjuhsor, pedagogjik dhe letrar, pr t synuar nxjerrjen nga pelenat foshnjarake t gjuhs shqipe, tashm si gjuh e shkolls, sidomos pr t’i dhn asaj vendin q i takon, deri aty ku prvijohen gjurmt historike, nga fund i shekullit t XVI dhe n pjesn e par t shekullit t XVII, q fakton pranin e shkolls, ku formimi fetar, doemos, tanim prmbarohej nprmjet shqipes, sepse tekstet e ksaj nxnieje, prej kohsh qen mbltuar n truall t shqipes.