Në Revistën letrare", 1 maj 1944, Mitrush Kuteli i kthehet debatit për letërsinë dhe kombin, çfarë ndodh me shkrimtarin e një vendi, si shihen raporte e tij mes ndjesisë së gjuhës, kulturës dhe patriotizmit. Përballë këtij mendimi, në një bisedë ekskluzive për standard të shkrimtarit Agron Tufa me poeten ruse, të nominuar për Nobel, Olda Sedakova




Gjuha sht shprehja e par e kombsis. Ca m shum: mundet t thuhet se shumica e kombeve jan m fort unitete gjuhsore edhe kulturale se sa unitete raciale - sepse brenda tyre ngjan t jen tretur kombsi t ndryshme, dyke ln gjuhn e vjetr pr t ren. E mir, e keqe, kjo przierje, sht nj realitet. Prmjet gjuhs nj popull shquhet nga popujt e tjer, prmjet saj lidh brezat verig pas verige, prmjet saj shpreh ndjenjat e veta. Lidhja prmes brezave bhet m e fort kur gjuha sht e shkrojtur. Sepse shkrimi ruan thesarin e ndjenjave t s kaluars dhe lejon punimin e zhvillimin e gjuhs. Shkrimi sht nj nga veprimet m fisnike t njeriut, nj shrbes e shenjt n altarin e kombit.


Prmjet shkrimit ay i flet bots s sotme dhe shekujve q vijn, prmjet tij ringjall jetn e s kaluars, prmjet tij pasqyrohet shpirti i kombit. T jesh shkrimtar do t thot t ndjesh shum dhe t'i shprehsh kto ndjenja me shkrim. Kur ti ndien si ndjen kombi edhe shkruan si flet kombi - ata m t mirt e kombit! - ather je shkrimtar i kombit. Jo do njeri mund t quhet shkrimtar, po vetm ay q sht lindur shkrimtar. Shkrimtari zhvillohet, pa fjal, n qenarin e shoqris, po brumin e par e mban nga lindja. Shkrimtari sht prfaqsonjsi m i aft i kombit nr kombe t tjer.


Qysh e shohim ne zhvillimin e letrsis shqipe? Ja se qysh:


- Jemi njerz, pra n shkrimet tona do pasqyrohet m par njeriu. Dhe kur themi "njeri" kuptojm ant pozitive t tij, virtutet e tij.


- Jemi shqiptar, pra n shkrimet tona do pasqyrohet m par nga do tjatr njeriu shqiptar, kombi vet - ay q ish, q sht e q do jet.


Qysh e kuptojm ne patriotizmin?


Shkrimi e zhvillimi i gjuhs sht n vetvete nj vepr patriotike.


Ata q krijuan e knduan Kngn e Doruntins, t Nik Pets, t Pal Golemit, hyjn n radhn e par t patriotve t Shqipris. Pr t'u quajtur shkrimtar ose poet kombtar nuk nevojitet me do e mos shtijz, dyfek a mitroloz.


Mjafton t m shkruash bukur, n gjuhn e pastr t kombit, pr vepra e ndjenja fisnike.


Ndjenj e pun fisnike mbi t cilat duhet shkruar sht trimrija e flija pr fisin e pr tokn, knga e bilbilit (e filomels, do t'i theshin ata t lashtt) dashurija e trimit pr vashn, e vashs pr trimin; drita e hns, valt e liqerit, pika e lotit q shkrep n beben e syrit.


Gjuha e nj kombi s'mund t prdoret kundr kombit. Sepse ay q ndjen bukurin e saj s'ka se qysh mos ndjej edhe ndjenjat e kombit.


Shkrimtari i cili, si tham, pasqyron sensibilitetin e kombit e q mban brenda tij nj dhurat kaq t nalt, s'mund t jet tradhtor i kombit, njkohsisht vrass e vetvrass.


N qoft se e bn kt e n qoft se talenti i tij - shkndija hyjnore - fiket edhe ay bhet jatak i armikut kundr kombit, meriton dnimin m t rrept. Dhe dnimi m i rrept nuk sht vrasja apo presja, si mund t kujtoj do-nj shpirt-xhelat, po mallkimi.


Mallkuar qoft, do thot kombi vet, mallkuar qoft ay q m pat njohur e ndjer m mir se do tjatr e q m pat tradhtuar!


Kaq mjafton.


(...) Pra n gjith veprimtarin ton letrare - vjersh e proz - do pasqyrojm njerin prgjithsisht, njerin shqiptar veanrisht. T sotmin e t prhershmin.


Sa i prket artit t rrfimit, gjer t vijn pas nesh m t mirt, do prpiqemi t japim fragmente nga afreska e madhe e jets shqiptare, dyke u rn pas vragave q hapn Faik Konica (Martesa e Sknderbeut, Mrika, etj.) Lumo Skndua (Hi dhe shpuz). Nesr mund t vij dikush - dhe lipset t vij - t hap m me guxim palt e kohs pr t na dhn romanin historik, dramn historike, n kuptimin e vrtet t fjals dhe jo n trajtat e zbehta t deritanishme. Nj fush e gjr punimi sht e mbetet ajo e zhvillimit t thems sipas pikpamjes shoqrore dhe politike. N se kt deri tani nuk e ka lejuar kuadri shqiptar, e ka pr t lejuar nesr. N mnyr' fragmentare mund t veprohet edhe sot. (...)


("Revista letrare", 1 maj 1944)


Agron Tufa: Duhet ngritur nj spirale tjetr brenda fizionomis nacionale t poetiks, si kultur


Olda Sedakova: Shkrimtari dhe nacionaliteti, dy gjra krejt t ndryshme


“Standard”: A mund t bhet poeti nj lloj harte, konvencioni nacional? Kur nj poet i takon atdheut dhe universalitetit n krijimtarin e tij?


Olga Sedakova: Kto nuk jan dy gjra t ndryshme, sepse pr mbarnjerzoren kemi t bjm dhe me disa an konkrete. Brenda secilit njeri, ashtu si te poeti ka shum shtresa. Shtresa m e thell sht shtresa mbarnjerzore. Ka rrezik e kundrta, poezia e siprfaqshme planetare, si p.sh., nj prej ktyre mjeteve sht vargu i lir. Nse marrim nj poet n Poloni, nj tjetr nga Afrika, a n nj vend tjetr, vargu i lir bhet gjithkund njlloj si teknik dhe krijon kshtu nj tip jo aq t kndshm pr mua, nj tip i prbashkt n poezin. Kurse un do t doja q tipi i prgjithshm i poezis t ishte m i shumllojshm dhe m i larmishm.


Agron Tufa: Un do t prqendrohem tek pika far sht nacionale n nj poezi dhe ajo ka quhet universale. Ka disa faktor q e prcaktojn tipologjin ose fizionomin e poezis q shkruan nj poet i nj kulture t caktuar. E para, jan zrat e tradits, prvoja poetike q kemi pas shpine dhe ata t diktojn zrin e tyre, t cilin t’i nuk mund ta shpartallosh, ta shkatrrosh, por mund ta prvetsosh pr ta ngritur n nj spirale tjetr brenda fizionomis nacionale t poetiks, si kultur. Kurse poetika universale, si t thuash, t ndihmon q kt gjuh nacionale ta shtrish edhe m gjer jasht rrathve t kulturs nacionale, duke ia prshtatur nj recipienti tjetr, t cilit krkon t’i prezantohesh me instrumentarin q ke prvetsuar nga tradita e mparshme. N kt kuptim, nuk sht se ne kemi nj tradit shum t madhe, e kemi patjetr traditn dhe un personalisht jam munduar q kt instrumentar ta begatoj me an t natyrs sime individuale dhe me prvojn nga poezia botrore. Kshtu, krijohet vetvetiu nj mozaik, ku mund t gjesh edhe arkaiken, traditn edhe frymn bashkkohore.


“Standard”: N kt kontekst, sa t domosdoshm jan poett e mdhenj t s shkuars pr kohn ton?


Olga Sedakova: Ata jan n nivelin m t eprm t domosdoshm. Dhe pr mua personalisht, ata nuk jan poett e s shkuars, por jan gjithnj poett e s ardhmes. Kur lexoj p.sh., Mandelshtamin, dalloj dhe ndiej n t shum gjra, t cilat presin t zbulohen n t ardhmen. Madje, edhe poett e vjetr antik, si p.sh., Safo, jan poet t s ardhmes.


Agron Tufa: Pr mua qndron ajo q e shkuara nuk ka ndodhur, ajo pret t ardhmen. Aktualizimi i ktyre poetve shkon n akord me nivelin dhe gjendjen e vetdijes s poetit bashkkohor. Por un preferoj at raport t poetit me traditat si komunikim t pandrprer. Poeti q hap nj perspektiv t pandrprer komunikimi nga gjrat e para tek gjrat e fundit. Olga ka nj ese t vetn pr origjinn e pandrprer t komunikimit, pikrisht t poetve modernist deri n traditat mitologjike. Besoj se kjo zgjeron sfern e meditimit sfern e prvojave.


Romeo ollaku: Shkrimtari duhet t shkruaj... pa e vrar mendjen nse kto i vlejn popullit t tij apo dikujt tjetr.


(...) Shkrimtari duhet t shkruaj pr gjra q e brejn, pa e vrar mendjen nse kto i vlejn m shum popullit t tij apo dikujt tjetr. Kjo, n lidhje me prozn sidomos, pasi karakteri kombtar i poezis sht i padiskutueshm. N poezi, edhe kur shkruan pr dashurin apo pr vdekjen, je duke
letrsi kombtare, pasi n radh t par je i detyruar t ndriosh mundsit e gjuhs tnde dhe pastaj humbtirat e dashuris apo t vdekjes. Do t ishte mir, pa dyshim, q t kishim, t