Nga Albana Lifschin


Librin Ëndërr amerikane t shkrimtarit t njohur Viktor Canosinaj, e prita me interes e kureshtje. Spari, sepse prekte nj tem shum t njohur pr mua dhe s dyti, sepse edhe pse autor i nj varg romanesh n atdhe pr mua prtej oqeanit ishte hera e par q lexoja nj libr prej tij.


Dikur, para shum vitesh, n gazetn ILIRIA t komunitetit pata ngritur problemin e nj kafe- librari shqiptare n mes t Manhattanit, si piktakimi midis Bruklinit, Bronksit dhe Kuinsit. N at kafe- librari lexuesi emigrant do t gjente shtypin shqiptar si edhe libra me autor nga atdheu, pr t qn n korent me letrsin e sotme shqipe. Njohja me librat do ti shrbente jo vetm lexuesve por edhe vet krijuesve, q do t takonin njri -tjetrin n dy ant e Atlantikut.


Ideja nuk u realizua pr vshtirsi financiare. Athere pata thn me vete q kur t bhet kultura dhe paraja bashk, pra kur dikush q ka paran t dashuroj edhe librin, me siguri t do t gjendej mnyra e realizimit t saj.


Viktori pati mirsin t ma postonte librin e tij Endr amerikane q nga Tirana dhe un e lexova menjher. Ndaj bashk me falenderimin pr gjestin, e prgzoj pr botimin e ksaj vepre t re letrare q pasqyron me realizm jetn e emigrantit shqiptar n Amerik. Nga leximi kupton se autori ka qmtuar me kujdes fakte e ka mbledhur informacion nga jeta e bashkatdhetarve. Libri sht tregues q tema e emigracionit shqiptar n SHBA mbetet gjithnj e freskt.


N qnder t vmndjes autori ka vn nj familje nga fshati Plug i Lushnjs, q me kurajo vendos t shkputet nga atdheu n rrnim ekonomik pr t nisur nj jete t re n vendin e e madh t ndrave, jo lehtsisht t realizueshme. Familjes i duhet t prballohet me dy lloj vshtirsish: ekonomike dhe psikologjike. Absorbimi i mentalitetit amerikan, mënyrës s jetess amerikane t pakonceptuar m par, nuk sht e leht pr antart e familjes. Gjithkush i prjeton ndryshimet sipas moshs e mjedisit ku operon. Autori ka vn prball njra tjetrs me realizm dy figura: gruan me inisiativ e fort, t palodhur dhe me ambicie, dhe n ann tjetr bashkeshortin e saj t rezervuar, disi t trembur, t pasigurt n prballimin e Ameriks gj q e ka shpn n depresion. Gruaja me shkathtesin e saj fillon pun n nj hotel dhe i ve shpatullat familjes. Është e vrtetuar q n emigracion jan grat ato q zn pun t parat, duke mbajtur tr prgjegjësin e familjes. Personalisht libri m kujtoi ato gra nga atdheu q ndiheshin t privilegjuara kur gjenin pun n hotele, se pavarsisht nga lodhja, ishte pun q nuk donte shum anglisht dhe i bnte t ndiheshin mir, pasi paguheshin m shum se shoqet e tyre. Gruaja e familjes, nna e dy fmijeve, ka gjith koloritin e fshatareve t Plugut, n t folur n veprime e n mentalitet , por sht e motivuar dhe nxiton pr t realizuar ndrrn amerikane n mnyr t prshpejtuar ndrkoh q nuk i ka ende kushtet. Vajzn e saj adoleshente Inn e detyron t mbledhe lakra t egra ( radhiqe) si ushqim pr familjen. Ky sht dhe prezantimi i par i lexuesit me protagonisten kryesore te veprs. Adoleshentja sht duke shkulur radhiqe n nj tok t ln djerr pran nj shtpie t braktisur. Pasi ke jetuar prej vitesh n NYC, apo n qytete t tjera, kjo duket si nj sken sureale , por nse ke banuar n village me shtpi private ku çdonjëra ka nj cop tok pas saj, je n gjendje t kesh nj vizion t besueshm.


N kushtet kur sapo jan shkputur nga familja q i mbajti fillimisht, nna e vajzs me kmbnguljen e saj realizon posedimin me qira t nj shtpie private, ndrkoh q njkohsisht merr nj kredi nga banka prej 250 mij dollar pr t mobiluar shtpin! N kndvshtrimin e nj qytetari t shtress s mesme t shoqris amerikane , kjo sht nj kredi e madhe pr mobilimin dhe jo fort realiste. Ktu çdo shtpi apo apartament q nga ndrtimi, sht i pajisur me dollapet e murit pr rrobat (closets), me dollapet e kuzhins,(cabinets), me sob e frigorifer.


Por siç thash m lart, ajo q shkakton stres psikologjik tek antart e familjes sht adaptimi i tyre me botkuptimin e ri, me prplasjen e konceptimeve t reja, me kulturn amerikane t jetuarit. Ky konflikt shfaqet i ashpr n ekspozimin e vajzs, Ins, protagonistes 16 vjeçare t romanit n komunikimin dhe marrdhniet e saj me moshatart amerikane n shkoll.


Ajo ndjen ndryshimin e saj me ta, dhe m pas prjeton prbuzjen e tyre. Veshja e t njejtave pal xhinseve pes dit rresht n shkoll, bhet shkak prqeshjesh, tallesh e fyerjesh. T veshsh nj pal xhinse cdo dit pr amerikanin do te thot q nuk bn dush gjith javn, dhe nuk ndrrohesh. Ndrsa nna e saj,n statusin e nj pastruse smendonte veçse pr t br para, pr t lar kredit, e le vajzn e saj, adoleshente, me nj pal xhinse dhe refuzon t shtrngohet pr ti bler nj pal atlete, pa menduar m gjat pr efektin e ngurtsis s saj. Ndrkoh vajza prjeton krizn e par n kontaktin shoqror. Ajo tallet prej tyre edhe pr drekn q merr n shkoll. Ajo bhet m e vetdijshme pr difektet e saj, pr tulet dhe ngathtesis n orn e fiskultures, paaftsis pr t kaprcyer kaluçin, duke krijuar situata pr t cilat vajza turprohet e ndihet keq prpara moshatarve t saj. Ata arrijn deri aty sa t manipulojn detyrat e kontrollit, duke i ln msueses nj prshtypje t gabuar pr Inn. Ne kndej e dijm se si jan adoleshentt amerikan. Personalisht i shmangesha ors 3PM n Metro kur vagonat mbusheshin me gjimnazist q sapo kishin dal nga shkolla. T folura me z t lart, ngacmime, tallje, t gatshm pr romuze e pr tu grindur, provokime,jo vetm me njri tjetrin por edhe me udhtart.Njerzit ndrronin vagon pr tju shmangur t rinjve t egr.


Vajzat amerikane kishin t tra kishin bojfrendt e tyre me t cilt dilnin shtitje e bnin thashetheme. Ina nuk ka besim tek vetja se edhe ajo sht e denj pr nj miqsi t till. Asaj madje i duket vetja e shmtuar (e mbulon fytyrn me duar n pasqyr).


Vajza gjen mirekuptim nga Evelina dhe nna e saj. Evelina sht nj vajz amerikane e smur me kancer dhe bnte kimiotherapi. Vajzs i kishin rn flokt duke e shtrnguar t mbulonte kokn me shami. Ina e ndihmon at me msimet dhe ndrkohe mendon m tej,si ti lehtesoj dhimbjen shpirtrore shoqes se saj. Kshtu ndodhi q Ina preu floket e saj t gjat dhe t bukur dhe ja dhuroi shoqes s saj q ajo t bnte nj paruke- nj gjest ky fisnik e human. Prerja e flokve vulosi dyshimin tek shoket e klass se Ina duhet t ishte lesbike, duke paragjykuar q e kishin par me Megin, kur Ina nuk e dinte fare kt fakt pr t.. Prbuzja ndaj saj u hap val- val. Ina u gjend e rrethuar dhe e pambrojtur ndaj ksaj akuze e prbuzje kolektive, q shkaktoi largimin prej saj edhe t Hansit, i cili e mori te mirqn thashethemin e prhapur. Kur Evelina u kthye n shkoll dhe n vend t shamis zbuloi nj pal floke t gjat e t bukur,-flokt e n t gjith kuptuan se sa te padrejt kishin qen me Inn. Ndryshe nga çe kishin konceptuar ata emigranten shqiptare, ajo ishte nj vajz q qndronte m lart se ata me vetit e karakterit te saj. Ina, sht nj figur e skalitur me dashuri nga autori, nj vajz me dinjitet dhe me nj bot shpirtrore t mrekullushme, q i duhet te operoj n nj ambjent adoleshentsh amerikan, t cilt jan wild, ende t pashtruar.


Si pr ta br edhe m t plot kt figur t dashur pr lexuesin, autori zhvillon nj linj tjetr : at t mardhnieve t Ins me gjyshen e ln nga familja e saj n atdhe. Dashuria e madhe pr gjyshen prej t cils ka shum kujtime e ka marr msime t bukura njerzore, sht prekse. Me t ardhuat e kursyera nga puna e saj, vajza udhton n atdhe pr t par gjyshen e cila kishte prfunduar n nj azil pleqsh. Duket qart qllimi i autorit pr t transmetuar tek t rinjt mesazhin e mosbraktisjes se dashuris thesar t gjysheve e gjyshrve, t cilt edhe n koh t vshtira nuk ankohen se kan mbetur vetm, rrijn n heshtje duke uruar n shpirt lumturin e fmijve t tyre n mrgim.


Libri ka vler informuese dhe edukuese pr rinin shqiptare . Besoj se t rinjt n atdhe moshatare me Inn do tu hapet nj horizont t ri i jets s adoleshentve n Amerik.