shtja e ngritur mund t duket si loj fjalsh, mund t duket si nj mnyr e ndryshme pr t thn t njjtn gj. Por jo, kan nj ndryshim t madh nga e cili varet jeta politike e nj shteti dhe e shtetasve t tij. Edhe vendi yn sht ndodhur n kt rrug dileme midis shtetit t s drejts dhe t drejts s shtetit. Dhe shtetasit tan jan prballuar me kt, ndoshta edhe pa e kuptuar mir kan marr nj pozicion, t cilin sot mund ta gjykojn edhe m mir nse ka qen i duhuri apo jo.


Shteti i s drejts sht shteti ku do institucion pavarsisht rrethanave objektive apo subjektive, ka detyrim ligjor q t’i qndroj rigoroz kushtetuts dhe ligjit dhe t’i zbatoj ato me prpikmri; ku vendimet e tij jan prher brenda kornizs kushtetuese dhe ligjore, pa asnj prjashtim. E drejta e shtetit ka t bj me dhnien e mundsis njerzve q drejtojn institucionet shtetrore q pavarsisht se far thot kushtetuta dhe ligji t bjn disa gjra q i gjykojn si t duhurat dhe t’i shpallin si n t drejtn e tyre pr t
kto gjra q bjn. Pra, ta adoptoj, ta trukoj dhe pse jo, ta ndryshoj haptazi at q thot kushtetuta dhe ligji me pretendimin se ajo sht gjja m e drejt pr momentin.


Nj rast m se i njohur dhe i debatuar sot nga do shqiptar, ku tentohet dhe punohet me forc q t shndrrohet shteti i s drejts n t drejtn e shtetit, sht krkesa e opozits pr hapjen e kutive t zgjedhjeve t shkuara parlamentare. Krkesa e tyre sht thjesht dhe vetm prpjekja 1-vjeare me t gjitha format e mundshme nga opozita shqiptare pr t’i ndryshuar vendin fjalve shtet dhe e drejt, sepse ajo ka krkonte dhe krkon akoma opozita, sht q Kryeministri i Shqipris, duke qen se sht kreu i pushtetit ekzekutiv, t mos zbatoj shtetin e s drejts - q ka si rrjedhoj mosshkeljen e Kushtetuts dhe ligjeve dhe mosndrhyrjen e mosprekjen e pushtetit gjyqsor, i cili i ka marr vendimet e veta n lidhje me kontestimet pr zgjedhjet. Por, n t kundrt, t zbatoj t drejtn e shtetit - q ka si rrjedhoj faktin q si figura m e lart e qeveris dhe mazhorancs parlamentare t vendos i nisur nga rrethanat e momentit q krijonte apo krijon opozita n vend, t shkel t drejtn e vendosur nga Kushtetuta dhe ligji dhe t vendos at q i qetsonte gjendjen pr momentin. Pra, nj t drejt t re, e cila mund t vinte si rezultat i vullnetit t tij pr ta vendosur kt gj si t drejt dhe t pranonte hapjen e kutive dhe shkeljen e ligjeve dhe Kushtetuts vetm se ka votat e shumics, sepse ia krkojn jo se sht brenda Kushtetuts dhe ligjeve, sepse kshtu nuk kan se ’i krkojn e kan vetvetiu t drejtn, por sepse bie n kundrshtim me to dhe Kryeministri mund t prdorte sipas tyre t drejtn e shtetit. Fatmirsisht, pr t gjith ne shqiptart nuk ndodhi kjo gj, Kryeministri zbatoi rregullat e shtetit t s drejts dhe jo t drejtn e shtetit.


Mirpo ndonjri nga ne mund t ngrej pyetjet: Pse fatmirsisht pr ne t gjith shqiptart, un jam socialist? Pse sht kaq i rndsishm shteti i s drejts? Pse mos t vendosej e drejta e shtetit dhe kshtu edhe hallakatja e opozits mund t kishte mbaruar? Pse e drejta t mos bhet sipas asaj q shteti mendon se sht e prshtatshme pr t gjith n at koh? Prgjigjja e t gjitha pyetjeve sht e thjesht dhe vetm nj pa rndsi se far preference partiake ke, sepse e drejta e shtetit cenon lirin, ndrsa shteti i s drejts kufizon lirin. Kur flas pr lirin, nuk flas thjesht pr lirin e marrjes s vendimeve politike, por pr lirin e shtetasit pr t ndrmarr veprimet e veta brenda shtetit t tij. Tanim pr ndrgjegjen kolektive nuk sht m n diskutim fakti q liria ka prher limitet e saj q t jet e vrtet, sepse n t kundrt do ta shkatrronte vetveten. Ajo q ngelet t zgjedhim, sht cenimi apo kufizimi i saj.


Cenimi i liris sht t jesh trsisht n duart e atyre q zotrojn pushtetin e shtetit. sht t mos dish kurr se far t pret, t mos dish kurr se si do t gjykohesh, t mos dish kurr se ’sht gjja e duhur n nj situat. Krijohet nj situat ku shtetart bhen ligji dhe vetm nga ata varen njerzit dhe jeta e tyre politike, sociale, kulturore, ekonomike etj. Cenimi sht t jesh n burgun e prjetshm t shtetit, t shumics shtetare, ku e fillon ushtrimin e t drejts s shtetit me problemet e mdha politike dhe nj dit papritur vjen deri tek ti, sepse edhe nj ti nj dit mund t’u dukesh si problem i madh dhe i ke dhn mundsin q pr problemet e mdha t mos ta dish t drejtn, por ta krijojn ata sipas rastit. Asgj m shum e asgj m pak sesa komunizmi q shqiptart q e kan jetuar e kuptojm fare mir q pr far po flas, ku nuk dihej se si t flisje, me k t rrije, far t bje, se ajo q ishte e drejt sot nuk ishte nesr; ku vrtet n fillim u nis zbatimi i t drejts s shtetit vetm pr qarqet e larta politike, por q shum shpejt kaloi tek do qytetar i ktij vendi q dnohej edhe pr nj fjal goje.


Ndrsa kufizimi i liris sht kur liria jote i ka t prcaktuar kufijt e saj paraprakisht dhe nuk ndryshon me vullnetin e atyre q drejtojn shtetin. Ti i di q n fillim se cilat jan kufijt e saj (kuptohet q jan n masn q nuk cenojm tjetrin) dhe kshtu ke mundsi ta kontrollosh vet jetn tnde politike, ekonomike, sociale, kulturore etj., duke mos pasur frik se ’mund t ndodh, duke e ditur situatn q i pret dhe far mund t rrjedh nga kjo. E nse do ta shkelsh ligjin, shkele, por e di dnimin q n fillim. Je i ndrgjegjshm q mund ta shfrytzosh lirin edhe pr t shkelur ligjin, por asnjher nuk je n duart e t tjerve pr t’u gjykuar. Dhe ky sht koncepti mbi t cilat ngrihet do demokraci sot n bot.


Pikrisht pr t pasur shtetin e s drejts dhe jo t drejtn e shtetit duhet q t kuptojm q kto ndryshojn shum midis tyre jo vetm si rend vendosjesh s fjalve, por si koncepte themelore t ndrtimit t shtetit. Jo vetm pr njerzit e politiks dhe pr politikat n prgjithsi, por m shum n mbrojtjen e liris son t prditshme nga do abuzim dhe abuzues. Nuk ka rndsi nse jemi me PD-n, PS-n, LSI-n apo cilndo parti tjetr, kur dgjojm pr vendimet e nj institucioni n vendin ton, qoft ky presidenti, kryeministri, kryetari i bashkis apo kushdo tjetr, duhet t krkojm dhe t presim nga ata q t zbatojn rregullat e shtetit t s drejts dhe jo t drejtn e shtetit, sepse shteti i s drejts sht pr t gjith shtetasit, ndrsa e drejta e shtetit sht pr t gjith shtetart. Shteti i s drejts sht demokraci, ndrsa e drejta e shtetit sht komunizm, diktatur, autokraci.


*Politologe