Nj libr me kujtime t personaliteteve q e njohn nga afr bamirsen, shoqruar me nj CD ku jan regjistruar vargjet e Nn Terezs t poetizuara nga Visar Zhiti dhe interpretuar nga aktoret Tinka Kurti, Margarita Xhepa dhe Roza Anagnosti, do t shprndahet sot n ekspozitn “Shenjtorja e dhimbjes” n MHK


Pjetr Arbnori

Kur isha i vogl, motrat duke m vn re shum pika t bardha n thonjt e duarve m thoshin je me fat. Kalova nj fmijri t rnd, me halle t mdha, m shpesh pangopur se ngopur. Shikoja thonjt e shnuar dhe pyesja ku do t jet fati im. Erdhi rinia, piklat e bardha n thonjt shtoheshin, gjithnj shtoheshin, shokt i shikonin dhe m prsrisnin: je me fat! M penguan shkolln, m pushuan nga puna si msues, u enda maleve, bra pun t rnda n bujqsi dhe vazhdimisht pyesja veten ku do t jet fati im. Kreva universitetin fshehtas, u emrova profesor letrsie, u arrestova dhe u dnova me vdekje. N astet kur qndroja zgjidhur, haja me dhmb thonjt e paprer, meq nuk lejohej grshra dhe n gjysmerrsirn e qelis shikoja piklat e bardha q kurr nuk paksoheshin dhe pyesja: Ku do t jet fati im? Pas m shum se njzet e tet vjetsh dola nga burgu dhe nisa punn si nxns marangoz. Nna e plakur dhe motrat e lodhura, t prmalluara pr mua, m puthnin duart dhe, duke par piklat e bardha m thoshin: Je me fat. Un e kisha par fatin, por akoma besoja. Nisi lvizja demokratike, antikomuniste dhe i krkova nns bekimin e saj, sepse do t merrja pjes n t. Me zemr t dridhur nna m bekoi. Me shaka i thash: Mos ki frik nn, ti vet m ke thn se jam me fat. Dhe fati nisi t zbardhte: mundm frikn, pam lirin, njerzit nisn t’i luten Zotit haptas. N mars t vitit 1991 u hap lajmi se Nn Tereza, shenjtorja e gjall, shqiptarja e madhe do t vizitonte Shkodrn, do t vizitonte Kishn e Madhe, t kthyer nga komunistt n Pallat Sporti, t rikthyer nga populli demokrat n kish katedrale. M caktuan mua, t vuajturin, pr t pritur m t prvuajturn e bots, mua fatmadhin, pr t pritur m fatlumen e bots. Nuk mban mend Shkodra fest m t madhe, nuk mbaj mend un gzim m t madh. E kam fotografin ku kam dal me t, te kisha e Zonjs s Kshillit t Mir, rrz kalas s Rozafatit. Njerzit na mbuluan, mua mezi m duket fytyra. Vazhdoi t m ndiqte fati i mir. Edhe hern e dyt m caktuan ta prisja, ta shoqroja e ta prcillja. I thash vetes: Prkule kokn, mos u kreno, mso prej saj. Ajo fliste aq thjesht, aq lirshm, aq zemrelur, sikur t m kishte njohur gjith jetn. Njher n aeroport bekoi time shoqe shtatzn, bekoi vajzn q do t lindte dhe u gzua kur i thash: Ndr gjrat q m kan ndihmuar pr t duruar burgun, s pari ka qen besimi te Zoti. Sa her q lkundesha n besim, e ndieja veten t dobt e t braktisur, sa her m forcohej besimi, ndihesha i ri dhe energjik. Kujtoj nj prcjellje t saj n Rinas. Ajo ishte ulur pran meje dhe m tregonte fytyrelur tri pasaportat e saj: indianen, t Vatikanit dhe pasaportn shqiptare: “Jam shqiptare”, foli ajo shqip. “Mua t gjitha shoqrit ajrore ma japin biletn falas. Shpeshher ua japin edhe murgeshave q m shoqrojn”. Buzqeshi me pafajsi. “Mir bjn. Kshtu kursejm parat pr t ndihmuar t varfrit, t vuajturit”. N kt ast ndodhi dika e papritur. Motrat zemrdhembshura na rrethuan, u uln n tapet n gjunj dhe duke rrahur shuplakat nisn t kndonin: Happy birthday to you\ Happy birthday to you\ Happy birthday to Mother Tereza… dhe shprthyen duartrokitjet, puthjet e duarve t saj, prqafimet. Pas habitjes s par, ajo e kishte harruar fare ditlindjen e vet e u gzua si fmij dhe nisi t rrihte shuplakat duke falnderuar motrat e veta pr urimet q i jepnin. Diplomatt hynin n salln modeste, q ia kishin ndryshuar karakterin emocional salls s pritjeve zyrtare. Ishte gushti i vitit 1992, ajo mbushte tetdhjet e dy vjet. Diku kam shnimet dhe fotografit e rastit. Mbaj mend nj her tjetr kur m ftuan pr t pruruar punimet e spitalit n rrugn e Kavajs, Nn Tereza m pa nga larg dhe me gjallrin e lirshmrin e saj m pyeti: “’t reja na thua?” Dhe un i bra shenj: “Tani kam dy fmij!”- “God Bless you!” - tha, por fill tundi kokn e paknaqur. – “Jo dy – shtoi – Nuk mjaftojn dy fmij, duhen tre, katr. Ather do t mbetet edhe nj vajz pr mua”. Takimin e fundit me t e kam
n Nju Jork. Nn Tereza ishte e smur. Nuk priste asnjeri. Fola me motrat e saj, krkova, u luta. Nuk bhej prjashtim pr asknd. Desha t’u them se jam i njohuri i saj, se jam n kt apo at funksion, por u prmbajta. M dukej se para saj, q ishte m e thjeshta e bots, po tregoja krenari t palejueshme. U gjet nj shqiptar i mir q ndrhyri dhe ajo m pranoi menjher. Un, ime shoqe dhe Simon Zef Simonlacaj hym t ndrojtur n Shtpin e Motrave. Ajo erdhi e ulur n nj karroc me rrota. Ishte e lodhur, por si gjithmon fytyra i rrzllente nga mirsia. Iu prezantova. Ajo nuk pati nevoj pr paraqitje dhe m pyeti si e njohur e vjetr pr fmijt, se si po rriteshin. Nuk m kishte harruar. Vuri re se po na filmonin dhe urdhroi q ta hiqnin kamern. Ato pak minuta t regjistrimit t saj t fundit me mua, i ruaj si tepr t muara. M pyeti pr Shqiprin dhe ngjarjet e fundit t dhimbshme. “Lutem do dit e do nat pr Shqiprin”, tha. “M vjen keq pr ato q ndodhn. Forconi besimin te Zoti, se un besoj n cilsit e mira t shqiptarit. Lutem edhe pr Kinn do dit, lutem q t na pranojn n Kin pr t hapur edhe atje shtpi pr t smurt dhe t vuajturit. Lutuni edhe ju pr Kinn”. E falnderova dhe u ngrita q t largohem pr t mos e shqetsuar m. “Ulu, - m tha. Dua t’ju pyes prsri pr fmijt”. Ime shoqe i tregoi fotografit e vajzs dhe djalit. Nan Tereza i prkdheli me dor. Rrija si n gjemba dhe prsri u ngrita, duke e falnderuar, por ajo na mbajti. Nuk ngopesha duke shikuar dhe dgjuar. E ftova pr t ardhur prsri n Shqipri. Ajo tha se do t vinte patjetr, se kishte kujtimet m t mira pr vendin e vet. “Lutuni pr Kinn e pr Shqiprin. Un lutem do dit”, qen fjalt e fundit t saj. Duke i puthur duart, mendoja se jam njeriu m i lumtur n bot q meritova t jem aq afr saj disa her me radh. Ajo kishte nj intuit t uditshme. Un nuk guxova t krkoj, por ajo menjher tha ta nxirrja aparatin dhe t bnim nj fotografi. Ishte fotografia e fundit me t, n fund t ktij qershori, pak jav para se ajo t vdiste, Nana jon e madhe. Kur u ktheva n Shqipri pas dy muajsh fillova nj grev urie t vrtet q zgjati plot njzet dit nga 19 gushti deri n 8 shtator n mbrojtje t opozits pr akses n masmediat elektronike. E prfundova grevn kur u miratua amendamenti “Arbnori” n Parlament. Ather hngra nj kafshat buk, por m’u zu n fyt, sepse mora vesh se Nna e madhe Tereza ndrroi jet. Ishte fotografia e fundit q kisha
me t n mbarim t qershorit 1997, pak jav para se t vdiste Nna Jon e Madhe.



Imzot Rrok Mirdita

Prkujtimi i nj figure, q ka ln n ndrgjegjen e shekullit t shkuar gjurmn e pashlyeshme t dashuris pr njeriun t prkthyer n angazhim total jete dhe q i ka ln kohs son dhe kohs q vjen jehonn e kndshme t identitetit t rigjetur t t varfrve dhe t t braktisurve, e trazon shpirtin ton dhe zgjon brenda nesh dshirn pr vazhdimin e veprs s saj edhe n voglsirat e jets son t prditshme. N prkujtimin e 100- vjetorit, dshiroj t paraqes kujtimet e mia me Nn Terezn, q i kam gjithnj t freskta dhe frymzuese, kujtime q e mbajn gjithmon t gjall dhe konkrete brenda meje kt figur t dashur t kohs son. E kam takuar Nn Terezn pr her t par n Nju Jork n 1976, kur Shqipria ishte e ndaluar pr ne q jetonim n Perndim dhe pr vet Nn Terezn, q jetonte n Lindje, por q ishte
tashm qytetare e mbar bots, me prjashtim t vendit t vet, ku ishte e padshiruar. Mbetet i paharrueshm jo vetm pr faktin q ishte takimi i par, por edhe nga pjesmarrja masive n meshn solemne e diaspors shqiptare pran kishs “Zoja e Kshillit t Mir” n Bronx. Gjat biseds, n drekn shum t thjesht, zbulohej thjeshtsia dhe madhshtia e Nn Terezs n t njjtn koh. N lutjen e shkurtr tradicionale, para dhe pas dreks, n gjuhn shqipe na shoqroi edhe Nn Tereza. Nga ai takim kam mbartur me vete ndjenjn e mahnitjes nga thjeshtsia e shprehjes, e gjesteve dhe e buzqeshjes me t ciln ajo komunikonte vetveten kur takonte t tjert. Sigurisht, ky ishte edhe takim mes shqiptarsh q, duke mos pasur mundsi t ktheheshin n Shqipri, e ndrtonin Shqiprin aty ku takoheshin. N at takim t par kam ndier shum t gjall dhe nj far gzimi e ngushllimi pr faktin q i prkisnim t njjtit gjak, t njjtit mision n Kish. Por ajo, pa harruar se ishte shqiptare, i prkiste mbar bots. Pastaj, pas hapjes s Shqipris, e kam takuar t gjitha hert q ka ardhur n vendin e saj dhe vendin ton, dhe t gjitha hert m ka ln mbresa t pashlyeshme pr vmendjen e gjat me t ciln e ndiqte hap pas hapi udhn e vshtir t ringritjes s Shqipris nga rrnojat e kohs s diktaturs. Nj nga takimet e shumta n Shqipri dhe jasht saj sht padyshim pr mua edhe 10 tetori 1994. Pas inaugurimit t poliambulancs “At Luigji Monti”, n Rrugn e Kavajs, ku mori pjes edhe Nn Tereza, m krkoi q ta shoqroj pr t vizituar varrin e nns dhe t motrs e njkohsisht m krkoi q un t’i bekoj ato. Ajo ka binte menjher n sy ishte kryqi mbi varr q motrat e saj e kishin ngritur pak koh m par, e theksoj, sepse ishte i vetmi kryq n varrezat e Sharrs q t jepte pr t kuptuar se simbolet e fes totalisht t eliminuara gjat diktaturs po rivendoseshin rishtas pr t’i treguar do kalimtari q koha e diktaturs tashm sht koh e shkuar, demokracia dhe liria e besimit ishin rikthyer. Nn Tereza ka pasur gjithmon nj mesazh t qart e t njkuptimt: se e ardhmja e njerzimit, prandaj edhe e ardhmja e vendit ton, realizohet plotsisht vetm me vendosmrin pr t ndrtuar qytetrimin e dashuris, n t cilin nuk ka t prjashtuar e t mnjanuar, t diskriminuar e t harruar. Dhe qytetrimi i dashuris nuk sht vetm shtje ligjesh e projektesh, por nism e zemrs s njeriut, q sht e aft, t bj edhe ligje e projekte q i shrbejn t mirs s t gjithve. Nn Tereza ka pasur nj njohje t gjer e t thell t bots. Ajo e ka ditur ku i kan padrejtsit, varfria dhe t kqijat e njerzimit. Megjithat, nuk e ka prdorur asnjher kohn e takimeve tona pr t’u ankuar pr gjrat q nuk shkojn, as pr t akuzuar fajtort, por pr t gjetur rrugn m t shpejt e m t drejt pr ndreqjen e gjrave q jan
gabim. Me kt gj ajo na ka dshmuar se nuk sht drejtsia themeli i dashuris, por dashuria sht themeli i drejtsis. Nn Tereza nuk na ka ln trashgimi materiale. Ndr disa dhurata shum modeste q ruaj sht padyshim qilimi i cili m’u dhurua me rastin e pjesmarrjes sime n funeralin e saj n Kalkuta. Motrat e saj, pas krkess sime pr t sjell me vete dika t veant nga jeta e Nn Terezs, vendosn t m dhurojn qilimin, i cili i ishte dhuruar asaj gjat vizits s par n Shqipri n vitin 1989. Ky qilim kishte nj vler t veant dhe shum domethnse pr motrat n Kalkuta, jo vetm se ishte dhurat nga Shqipria, por edhe sepse Nn Tereza u kishte krkuar motrave q pas kalimit t saj nga kjo jet, qilimi t qndroj para altarit n kapeln e tyre q ato t kujtohen vazhdimisht pr t’u lutur pr Shqiprin. Ky fakt e bri pak t zorshm vendimin e eprores pr ta dhuruar, edhe pse tashm Shqipria kishte rifituar lirin. sht nj knaqsi dhe detyr e jona ta kujtojm kt grua, sepse n venat e saj rridhte i njjti gjak me gjakun ton dhe ndiejm krenari q nj grua shqiptare arriti me prvujtrin e saj t shprehte n mnyr bindse para mbar bots, faktin se sa madhshtor sht shpirti njerzor nse jeton duke i shrbyer Zotit te vllezrit dhe motrat tona. N prkujtim t 100–vjetorit t lindjes s saj, s bashku me krenarin q ndiejm pr kt bij t dashur t gjakut ton, mbushemi edhe plot me pasurin e trashgimis s saj shpirtrore me t ciln vihemi me vendosmri n ndrtimin e nj Shqiprie, q do t dij t jet nn e mir e bijve t saj.








#