Shtate vjet pas perfundimit te nderhyrjes se NATO-s ne Kosove, Ballkani Perendimor mbetet nje rajon me prapambetje ekonomike. Mbeshtetja per institucionet demokratike eshte e ulet, shtetet jane pergjithsisht te dobet, korrupsioni eshte i perhapur dhe njerezit jane pesimist per te ardhmen. Ka diferenca jo te neglizhueshme ne situatat e vendeve te veanta, por ne teresi, rajoni konsiderohet si nje mjedis jo i sigurt per biznes dhe investime.



Kriza e Kosoves dhe rrjedhojat e saj ishin ne nje fare menyre nje ngjarje percaktuese per rajonin. Se pari, ndonese me nivele te ndryshme, kriza kercenoi te gjitha vendet e Ballkanit Perendimor duke nxjerre ne dukje ndervaresine e vendeve te rajonit. Se dyti, komuniteti nderkombetar vendosi te ndiqte nje linje rajonale per te ndihmuar keto vende si per te perballuar krizen ashtu edhe per te ndertuar paqen qe do te vijonte pas saj. Kjo linje u finalizua me krijimin e Paktit te Stabilitetit per Europen Jug-Lindore (Dokumenti i Klnit, 10 Qershor, 1999). Thuajse ne te njenjten kohe, ne Maj te vitit 1999, Bashkimi Europian i dha jete procesit te Stabilizim Asocimit per te garantuar nje rruge te qarte per integrimin ne BE te vendeve te Ballkanit Perendimor. Megjithate rindertimi pas konfliktit nuk ka gjeneruar zhvillim te konsiderueshem, papunesia eshte problematike dhe ende egzistojne tensione qe lidhen me sigurine ne Maqedoni, Bosnje dhe Kosove. Pakti i Stabilitetit nuk ka sjelle rezultate praktike dhe mungesa e nje strategjie ekonomike te orientuar nga rezultatet eshte evidente. Per kete arsye popujt e Ballkanit Perendimor dhe komuniteti nderkombetar duhet te analizojne drejt situaten aktuale dhe te orientohen drejt fokusimit te perpjekjeve per ndertimin e nje te ardhme te perbashket te begate. Ne kete kontekst, mes eshtjeve te tjera, rimekembja ekonomike eshte e nje rendesie themelore. Nese kesaj eshtjeje nuk do ti kushtohet vemendja dhe vendosmeria e duhur, mundesia per rikthimin e konflikteve do te ishte serioze.



Problemet qe ndeshin vendet e Ballkanit Perendimor

Zhvillimet politike dhe ekonomike ne vendet post-komuniste te Ballkanit Perendimor kane qene zhgenjyese. Arsyet kryesore jane:

Tranzicioni i ngadalte dhe i papercaktuar

Problemet social-ekonomike

Tranzicion i ngadalte dhe i papercaktuar.

Thelbi i tranzicionit eshte ndryshimi rrenjesor dhe i strukturuar i institucioneve te centralizuara dhe jo demokratike ne institucione te demokracise dhe te ekonomise se tregut te lire. Nga ky kendveshtrim eshte e qarte se nje tranzicion i ngadalte do te thote shembje e institucioneve egzistuese pa ngritur krahas tyre institucionet zevendesuese. Duke patur parasysh se Ballkani Perendimor ka qene rajoni me pak i zhvilluar i Europes eshte e kuptueshme se kushtet fillestare te fillimit te procesit te tranzicionit ishin me pak te favorshme sesa ato te vendeve te tjera te Europes Qendrore. Perve kesaj, ndersa vendet e Europes Qendrore vendosen qysh ne fillim ti jepnin tranzicionit nje mundesi, vendet e Ballkanit Perendimor zgjodhen si prioritete eshtje te tjera. Per shembull, Serbia vendosi te luftonte dhe eshte e kuptueshme qe ne zonat ku behej lufte, tranzicioni nuk kishte mundesi te jepte fryte. Ne Shqiperi tensionet e brendshme politike, kriza e 1997 dhe me vone lulezimi i korrupsionit kane cuar ne dobesimin e institucioneve. Ndersa ne rastet e Kroacise dhe Maqedonise ndertimi i kombit mori prioritet me teper sesa tranzicioni.

Nga sa me lart duket qarte se dekada e pare e tranzicionit per vendet e Ballkanit Perendimor ka sjelle pak a shume rezultate ekonomike negative. Prodhimi ka rene, de-industrializimi ka qene i dukshem dhe stabiliteti ka qene i pambeshtetur. Arsyet kryesore per ecurine e dobet ekonomike te vendeve te Ballkanit Perendimor e kane origjinen ne shkaqet e meposhtme:

prapambetja relative ekonomike e rajonit ne krahasim me pjesen tjeter te Europes. Sikurse analizuam me pare kjo prapambetje i ka rrenjet ne vete historine e rajonit

vendet e Ballkanit Perendimor e filluan tranzicionin nga nje pozicion i tille ku institucionet ishin te dobta, pasiguria politike ishte e larte dhe shoqerite civile ishin te pakrijuara apo te fragmentuara.

shperberja e ish-Jugosllavise dhe pasojat e saj paten ndikimin e tyre ne veprimtarine ekonomike te vendeve te Ballkanit Perendimor

ndersa vendet e Europes Qendrore u perballen me problemin e mirfillte te tranzicionit, vendet e Ballkanit Perendimor u perballen me nje lloj kombinimi, jo i njellojte per cdo vend, te transformimit dhe zhvillimit.

shkaterrim i shpejte i aftesive prodhuese e industriale pa u zevendesuar me rritje ne sherbime.

lulezimi i krimit te organizuar dhe korrupsionit.

Problemet ekonomike aktuale

Rritja ekonomike eshte nje element ky gjate tranzicionit. Rritja e sukseshme ekonomike krijon mundesite jo vetem per tju pergjigjur kerkesave normale te qytetareve por gjithashtu edhe per te gjykuar ecurine ekonomike gjate tranzicionit. Megjithate, eshte shume e rendesishme te kemi parasysh se egziston nje dallim i qarte midis rritjes ekonomike dhe rimekembjes ekonomike. Vetem investimi i kapitalit dhe transferimi i teknologjise jane indikatoret qe tregojne se rritja ekonomike po realizohet krahas rimekembjes ekonomike.

Krijimi i nje ideje me te qarte per situaten ekonomike te vendeve te rajonit kerkon qe te hidhet nje veshtrim mbi treguesit kryesore makroekonomik, te cilet kane ndikim te madh ne pershkrimin e situates ne Ballkanin Perendimor

a. Rritja ekonomike

Politikat e brendshme dhe ndihma e komunitetit nderkombetar parandaluan perkeqesimin e situates makro-ekonomike qe mund te vinte si pasoje e krizes se Kosoves. Pavaresisht nga dallimet e rendesishme midis vendeve, rajoni ne teresi doli nga kriza dhe u pozicionua drejte per te perfituar nga mjedisi i ri i paqes dhe stabilitetit. Kriza civile ne Maqedoni frenoi mjaft zhvillimin ekonomik te ketij vendi, por impakti i saj nuk u shtri ne vendet e tjera.

b. Inflacioni

Inflacioni ne te gjitha vendet e Ballkanit Perendimor, ne vitet 2002-03, vazhdoi te dominohej nga rregullimet e cmimeve administrative sikurse edhe te energjise se importuar. Per shembull, ne Serbi, liberalizimi i cmimeve ishte faktori kryesor qe coi ne rritjen e inflacionit 113 perqind ne Dhjetor te vitit 2000. Ndersa ne Kroaci, rritja e taksave indirekte dhe cmimet e energjise ndikuan permbi nje te treten e infacionit prej 7.4 perqind te vendit gjate vitit 2000. Sikurse duket nje progres te konsiderueshem ne kontrollin e inflacionit kane bere Shqiperia, Bosnia dhe Herzegovina, Kroacia dhe ish-Republika Jugosllave e Maqedonise. Ne fund te 2001, norma mesatare e inflacionit per rajonin ishte 20 per qind, por kjo ishte e crregulluar si pasoje e niveleve te larta te inflacionit ne Serbi e Mali i Zi. Gjate viteve 2002 dhe 03 kemi nje tendence te ulje te inflacionit duke arritur ne rreth 7 per qind ne fund te 2003.

c. Papunesia

Papunesia e rregjistruar ne mjaft vende te Ballkanit Perendimor eshte thjesht me e larta krahasuar me te gjitha vendet e Europes. Papunesia e rregjistruar ne Serbi, Maqedoni, Kroaci dhe Shqiperi ne 2003 ishte respektivisht 32, 30, dhe 20 dhe 18 perqind. Megjithate, te dhenat e papunesise ne ekonomite ne tranzicion duhet te trajtohen me kujdes, duke patur parasysh se mjaft nga te rregjistruarit si te papune punojne ne ekonomine informale.

Rruga per me tej

1. Statusi i ardhshm i Kosovs

Duke iu referuar statusit t ardhshm t Kosovs, alternativa e pavarsis s kushtzuar, propozuar nga Komisioni i Kosovs, sht m e mira pr tre arsye:

S pari, pavarsia e kushtzuar e lejon komunitetin ndrkombtar t insistoj n prmbushjen e standarteve pr nj periudh kohe derisa t jepen t gjitha t drejtat dhe prfitimet politike dhe ekonomike t njohura ndrkombtarisht.

S dyti, dhnia e statusit me pavarsi t kushtzuar i jep mundsi komunitetit ndrkombtar t krkoj nga Kosova nj zotim detyrues se nuk do t prpiqet t zgjeroj kufijt e saj rajonal. Ky zotim do t zhvlersoj nj fare frike t tepruar, q shprehet nga udhheqsit politik n Maqedoni dhe Serbi, se pavarsia pr Kosovn mund ta rriste krcnimin e nj Shqiprie t Madhe.

S treti, pavarsia e kushtzuar do ti lejoj qeveris s Kosovs t demonstroj vullnetin dhe aftsin pr t ndrtuar institucione demokratike pa iu nnshtruar as federats me hapsira t lira dhe as autoriteteve serbe.

Qeveria shqiptare duke u prononcuar pr statusin e pavarsis s kushtzuar ka hyr n rezonanc me qndrimin e bashksis ndrkombtare. Pavarsia e kushtzuar konceptohet dhe sht nj pavarsi totale nga Serbia dhe vetm varsi nga komuniteti ndrkombtar. N t vrtet, nj fare varsie nga Bashkimi Europian kan t gjitha vendet q krkojn t antarsohen. Prmbushja e kritereve pr antarsim prmban n vetevete nj far kushtzimi. N kt llogjik konceptohet edhe versioni i pavarsise s kushtzuar q promovohet edhe nga qeveria shqiptare. Nj formulim m t moderuar t konceptit t pavarsis s kushtzuar ka shprehur gjat presidences s tij edhe ish-Presidenti i Shqipris Rexhep Mejdani. Ai ka hedhur q n vitin 2.001 iden e zvndsimit t konceptit t vjeter klasik t pavarsise me konceptin modern t ndrvarsis pr t gjetur hapsirat e nevojshme pr t aplikuar parimin e vetvendosjes.

Pr pavarsin e kushtzuar sht shprehur pozitivisht edhe Arber Xhaferri, kryetar i Partise Demokratike t Shqiptarve t Maqedonis. Xhaferri, i njohur si lancues i tezave q jan kundr rrjedhs q promovojn institucionet ndrkombtare pr bashkjetesn multietnike, n kt shtje sht i matur dhe rekomandon mbshtetje pr variantin e pavarsis t kushtzuar. N nj intervist dhn t prditshmes Korrieri n Shqipri, m 31 Tetor 2005, Arbr Xhaferri specifikon qart se nj pavarsi e kushtzuar q nuk dmton procesin e pavarsis t plot si edhe heq t gjitha llojet e varsis nga Serbia sht nj zgjidhje normale.

Lidhur me iden e ndarjes s Kosovs, t promovuar s teprmi nga politikbrsit serb, duket se sht nj mundsi q nuk mund t shtrohet pr diskutim. Prvec t tjerave, nj ndarje e Kosovs do t prodhonte n mnyr t pashmangshme nj ndarje t Maqedonis. Pra, do t kishim nj reaksion zinxhir q prvec de-stabilizimit t vet Kosovs dhe Maqedonis do t sillte de-stabilizimin edhe t Serbis dhe Shqipris. "Nse Kosova do t ndahet, ndahet edhe Maqedonia. Destabilizohet edhe Serbia, dhe Shqiperia", thekson Arber Xhaferri. Gjithsesi, duhet patur parasysh se plotsimi me cilsi i standarteve t Serbve t Kosovs prsri mund t provokonte destabilizim n Maqedoni. Kjo sepse shqiptart n Maqedoni do t bnin krahasime relative dhe do t provokoheshin tensione pr arsye t konstatimit t disniveleve apo standarteve t dyfishta. Pra, shqiptart n Maqedoni do t ndjeheshin t diskriminuar par kjo n konsiderata relative dhe n raport me serbt n Kosov. Kjo e bn edhe m t domosdoshme ngritjen e cilsis t respektimit t t drejtave t minoriteteve n t gjitha vendet e rajonit.

Lidhur me Malin e Zi, m 14 Mars 2.002, drejtuesit e Serbis dhe Malit t Zi nnshkruan nj marrveshje pr nj union shtetesh t quajtur Serbia dhe Mali i Zi. Kjo marrveshje ishte rezultat i drejtprdrejt i vendosmris s Bashkimit Europian pr t bllokuar separatizmin e Malit t Zi dhe pr ti mbajtur t dy republikat t bashkuara. Objekt i marrveshjes ishte krijimi i nj shoqrie t lir e harmonike n t ciln t dy shtetet antare do t gzojn praktikisht t gjitha t drejtat e pavarsis prvec atyre q varen nga njohja ndrkombtare (p.sh antarsimi n Kombet e Bashkuara). Por, kjo form e unionit duket se nuk ishte efektive. Prgjigjen m t mir e dhan qytetart e Malit t Zi me referendumin pr pavarsin q u mbajt m 21 Maj, 2006. Pra, qytetart e Malit t Zi votuan me mbi 55% t votave opsionin e nj pavarsie n vend t federats q pretendohej se ishte n funksionim. Bashkimi Europian ka mbshtetur zgjedhjen e qytetarve t Malit t Zi. Kshtu, eurokomisionieri pr zgjerim, Oli Rehn gjat nj takimi n Bruksel me kryeministrin e Malit t Zi, Milo Gjukanovic ka krkuar nga Serbia dhe Mali i Zi q t fillojn sa m shpejt bisedimet pr ndarjen. "Besoj se pasi t kemi raportin prfundimtar t komisionit pr referendumin, t dyja palt, Beogradi dhe Podgorica, do t fillojn negociatat konstruktive pr shtjet praktike t ndarjes s kadifenjt, pa
shtyrje t panevojshme". Edhe prfaqsuesi i Lart i Marrdhnieve me Jasht i Bashkimit Europian, Javier Solana, ka uruar kryeministrin e Malit t zi pr rezultatin n favor t pavarsis duke prshndetur edhe pjesemarrjen e madhe n referendum me mbi 86 % t votuesve.

Lidhur me statusin e ardhshm t Bosnjes, alternativa e trheqjes s komunitetit ndrkombtar, pas zgjedhjeve t 5 Tetorit 2002, duket shum e largt. Edhe pse zgjedhjet ishin n mas t madhe n prputhje me standartet ndrkombtare pr zgjedhje demokratike, ato i dhan partive nacionaliste rezultate t konsiderueshme. Rrjedhimisht, trheqja nga shtja e Bosnjes do t ishte nj pranim dshtimi n luftn kundr forcave t nacionalizmit. Pr m tepr, Bosnja fare mir mund ti rikthehej konfliktit dhe ndarjes s dhunshme. Prsa i prket opsionit t ndarjes, ai jo vetm q shprblen synimet e luftes s Milloshevicit, por gjithashtu shkatrron edhe shpresn pr nj Bosnje demokratike e multietnike.

N kushtet aktuale, Zyra e Prfaqsuesit t Lart dhe qeveria e Bosnjs mund t shkojn m tej me rregullimet strukturore drejt nj marrveshje post-Dayton. Kjo sepse marrveshja Dayton prodhoi nj struktur politike konfuzionkrijuese dhe jo fleksibl e cila i jepte m shum t drejta grupeve etnike duke nxjerr n plan t dyt t drejtat e individit. Drejtimet kryesore pr reformn e strukturs Dayton do t ishin forcimi i qeveris qendrore; kufizimi i kompetencave t rendsishme fiskale dhe administrative t kantoneve; dhe prmirsimi i pushtetit t komunave. Pra, sht e rndsishme q t vashdoj procesi i ndarjes s prgjegjsive pr t gjitha nivelet e qeverisjes duke mundsuar dhe burimet financiare q shkojn me kto prgjegjsi.

2. Zbutja e impaktit negativ t shtjeve etnike dhe fetare.

Prmbysja e impaktit negativ t marrdhnieve etnike dhe fetare, n zhvillimin e rajonit, krkon ndrtimin e mekanizmave t besueshme q nuk lejojn shndrrimin e problemeve politike, sociale, ekonomike dhe ndrshtetrore n konflikte etnike dhe fetare. Efektiviteti i ktyre mekanizmave krkon angazhim m t madh t qeverive t vendeve t rajonit. Ndjenja n rritje e prgjegjsis dhe prgjegjshmris reciproke midis grupeve etnike dhe fetare mund t arrihet duke plotsuar t drejtat dhe lirit themelore dhe jo me politika diskriminuese.

Mosrespektimi i t drejtave t shqiptarve n Maqedoni ka prodhuar qndrime t udheheqsve politik shqiptare q promovojn edhe iden e krijimit t shteteve etnikisht t pastr. Prfaqsuesi m radikal i ksaj ideje sht udhheqsi i Partis Demokratike t Shqiptarve t Maqedonis, z. Arbr Xhaferri. N themel t retoriks s z. Xhaferri qndron fakti se krijimi i shteteve mbi baza etnike bhet i domosdoshm kur mungon kohezioni i brendshm n nj shtet multietnik. N themel t mendimit teorik t z. Xhaferri qndron ideja se: Nse nuk ka shoqri multietnike nuk mund t kemi shtet multietnik. Ktu n Maqedoni, por edhe n Bosnje dhe Kosov kemi nj distanc t madhe etnike mes komuniteteve t ndryshme. Nse e kemi humbur shoqerin multietnike, pse duhet t'i mundojm popujt me dhun q t jetojn bashk kur ata nuk mund t jetojn bashkarisht? Por, duke pasur parasysh vshtirsin q ekziston, si pasoje e przierjes s popullsis, n t gjith territorin e Ballkanit, sht e kuptueshme se varianti i z. Xhaferri sht shum i vshtir t zbatohet edhe teknikisht. N t vrtet, n rajon sht e pamundur t hartosh nj hart etnikisht t pastr. Kjo sepse gjat shekujve shvendosjet e panumrta kan prodhuar nj przierje t etnive. Pra, ndarja e Ballkanit Perndimor, n shtete etnikisht t pastr, do t prodhonte nj ekuacion pa zgjidhje lidhur me proceset e shvendosjes s pronave dhe njerzve. Kjo ide e z. Xhaferri ka ngelur e lokalizuar dhe nuk sht prqafuar nga politikan t tjer n hapsirn shqiptare. Edhe faktori ndrkombtar ka qen kategorikisht kundr promovimit t ideve t tilla duke reklamuar dhe investuar pr nj Maqedoni multietnike. Referendumi i 6 Nendorit 2004, n Maqedoni, i cili mbshteti nj ndarje t re territoriale mbi baza multietnike ishte nj dshmi se edhe shoqeria multietnike n Maqedoni synon t ec drejt respektimit t marrveshjes-korniz t Ohrit, 2001. N funksion t investimit pr shoqerin multietnike, Shtetet e Bashkuara t Amerikes bn njohjen e Maqedonis sipas emrit t saj kushtetues pikrisht n vigjilje t referendumit pr organizimin territorial. N nj intervist dhn gazets Lobi, Ambasadori i shteteve t Bashkuara t Ameriks n Maqedoni, Lawrence Buttler, e ka
t qart perspektivn ndrkombtare pr t ardhmen e ktij vendi. Ai sht shprehur se: Nuk ka kthim mbrapa. Marrveshja-korniz definon statusin final t Maqedonis dhe kjo sht per nje shtet multietnik me integritet territorial dhe sovranitet t pacnuar. Ktu nuk ka kthim prapa. Pra, pavarsisht se ka pjes t marrveshjes s Ohrit q nuk jan zbatuar si pr shembull ligji pr gjuhn q akoma nuk po zbatohet n praktik, duket se Maqedonia nuk ka zgjidhje vec asaj t funksionimit t nj shoqerie multietnike. Kt e ka kuptuar m s miri edhe komuniteti maqedonas me nnshkrimin e marrveshjes s Ohrit n 2.001. Kshtu kryeministri i athershm i Maqedonise Cervenkovski do t shprehej: "Na plqen ne maqedonasve apo jo, shqiptart nuk jane minoritet n kt vend, por nj popull me mbi 25% q nuk mund t quhet minoritet".

Respektimi i t drejtave dhe lirive themelore qndron n themel edhe te garantimit t harmonis fetare n vendet e Ballkanit Perndimor. Tendencat pr t mbyllur n mnyr t njanshme fondacionet me aktivitet fetar musliman dhe vshtirsit financiare q po hasin Komunitetet Muslimane n Bosnje, Shqipri dhe vende t tjera t rajonit, nse nuk administrohen me kujdesin e duhur, mund t transformohen n problematika pr stabilitetin. sht e kuptueshme s prkatsia tre-fetare e shqiptarve e bn m t larmishm identitetin kombetar. Por, ...nuk ka dyshim se prkatsia tre-fetare...mund ta bj edhe m t plagosshm identitetin kombtar shqiptar, natyrisht, n qoft se ndonjera prej ktyre feve do t favorizohej vean prej institucioneve politike e shtetrore, si bhet kohe pas kohe sot.

N t vrtet, mbas rnies s komunizmit ishin mungesat e mdha, si ekonomike dhe n burime njerzore t kualifikuara, q paraqitn si t domosdoshme ndihmn e bamirsve t huaj n rimkmbjen e fes islame n Bosnje, Maqedoni, Kosov dhe Shqipri. Kjo solli nj mozaik fondacionesh dhe bamirsish q bashk me ndihmn financiare dhe personelin e kualifikuar solln n kto vende jo vetm diferencat kulturore dhe n tradit, por n ndonj rast edhe probleme m t mdha. Fakti q midis misionarve t shumt arab ka pasur edhe persona me lidhje terroriste ka shrbyer si shkak q qeverit e vendeve t Ballkanit Perndimor t ndrmarin fushata kundr t gjith shoqatave n ndihm t fes islame. Problemi nuk ka t bj me faktin e kontrollit q duhet t ushtrojn qeverit pr t mbikqyrur veprimtarin e fondacioneve. Problemi ka t bj me faktin se qeverit jan shum t vullnetshme pr t vepruar n adres t fondacioneve q jan n shrbim t besimtarve musliman. Pra, ka nj vullnet t njanshm t qeverive pr t vshtiresuar procedurat, mbyllur apo przn pa ndonj evidenc fondacionet me aktivitet fetar n dobi t fes islame. Por, qeverit e ktyre vendeve, duke zgjedhur t margjinalizoj ndihmn e huaj n dobi t Komuniteteve Muslimane, e kan per detyr t mendoj pr t balancuar efektet financiare t krijuara. Pra, largimi i pjess m t madhe t shoqatave ka ln pas nj vakum t madh lidhur me vshtirsit e krijuara pr Komunitetet Muslimane. Kshtu, pr shembull, n fillim t vitit 1992, policia n Bosnje ndrmori disa fushata kundr disa fondacioneve arabe. Duke dal n mbrojtje t ktyre fondacioneve dhe ndihms q ato japin pr muslimant n Bosnje, kryetari i Komunitetit Musliman t Bosnjes Dr. Mustafa Ceric qartasi do t theksonte se pa ndihmn e ktyre fondacioneve do t ishte e pamundur mbijetesa e Komunitetit Musliman.

Nj tjetr shtje q duhet trajtuar me kujdes sht prcjellja n media e problematikave t komuniteteve fetare dhe midis komuniteteve fetare. Megjithse media e shkruar dhe elektronike kan qen t kujdesshme n trajtimin e paanshm t problematikave t komuniteteve fetare dhe midis komuniteteve fetare, jo n pak raste jan publikuar me shum buj dhe i sht dhn shum hapsir informacioneve q n esenc prpiqen t ulin imazhin e muslimanve. Ndonjher sht shkuar edhe m larg dhe n median e shkruar n Shqipri, Bosnje, Maqedoni dhe Kosov jan shfaqur tendenca t bashkimit t terrorizmit me islamin. Pra, mund t thuhet se n disa raste ka munguar profesionalizmi i duhur pr t
dallimin midis prdorimit t fes nga individ terrorist dhe vlerave t paqes q jan t shprehura n fen islame.

Si konkluzion pr kt shtje mund t themi se ndrtimi i institucioneve demokratike sht alternativa afatgjat e cila mundson trajtimin me cilsin e duhur dhe pa diskriminim t problematikave etnike dhe fetare. Kjo bhet e mundur dhe e aplikueshme edhe pr besimtart musliman sepse ideja e kontrats sociale dhe e rregullit nprmjet ligjit sht legjitime edhe n fen islame.

3. Se pari Tranzicioni dhe s dyti Zhvillimi

Ajo q bhet s pari n do vend ish-komunist sht transformimi institucional nga institucione t entralizuara dhe jo-demokratike n institucione demokratike. Ky proes shoqrohet n mnyr t pashmangshme, n fazn fillestare, me rnie ekonomike dhe dobsim institucional dhe kjo sht edhe vet esenca e kuptimit t tranzicionit. Por, pa
kt nuk ka asnj kuptim t prpiqesh t zhvillosh shoqrin duke mbajtur gjall institucionet e vjetra komuniste. Kjo ka rndsi t dors s par n rastin e vendeve t Ballkanit Perndimor q jan me emr pr zyrtart e tyre shtetror t korruptuar dhe jo-eficent. Duke mos harruar q tranzicioni mund t shoqrohet nga: nivel i lart i aktiviteteve t tregut t zi, korrupsion, qeverisje publike t paefektshme, ai duhet t jet i shpejt dhe vendimtar. Zhvillimi duhet t vijoj si nj rezultat i natyrshm i tregut t lire dhe demokracis. Liria funksionon, por natyrisht duhen marre masa t vecanta pr t shtyr prpara zhvillimin.

4. Ligjshmria dhe Legjitimiteti

Sistemet ligjore egzistuese ln shum pr t dshiruar, por zbatimi i tyre duhet t jet fokusi i prpjekjeve. N kto kushte, korrupsioni bhet problemi kyc. Transparenca dhe thjeshtsia e procedurave jan mjetet kryesore q duhen prdorur pr t luftuar korupsionin, dhe e gjith kjo n nj ambjent liberalizimi, pa kontrolle dhe kufizime, n nj ambjent rregullash miqsore ndaj biznesit.

Pr shkak se qeverit n rajon nuk shihen si forca prfaqsuese dhe aktive, futja e rregullave dhe proedurave demokratike nuk e sjell legjitimitetin menjher. T fitosh e t rifitosh legjitimitet sht nj shtje q ka t bj me krijimin e kredibilitetit, gj q shpesh sht mjaft e vshtir. Ajo krkon nj seri politikash konseguente dhe kmbngulese q prfshijn transparencn, prgjegjshmrin dhe t gjitha karateristikat e tjera t qeverisjes s mir, t ngritura n nj nivel m t lart. Sidoqoft, n do rast, vendimet e mparshme t institucioneve demokratike nuk duhet t ndryshojn, n qoft se jan t ligjshme, duke prfshir ktu edhe ato raste ku qndrimi politik mund t ket ndryshuar m von. Rrjedhimisht, masat pr t forcuar legjitimitetin duhet t prshtaten dhe t aplikohen n mnyr konseguente, por pa korrigjuar nj gabim me nj gabim tjetr. N nj sistem me baz tregun e lire, presupozohet q jan siguruar lirit themelore ekonomike, ndrsa kuadri ligjor siguron bazn pr kt. Katr sferat q duhen par me kujdes jan pronsia, kontrata, falimentimi dhe ligji i konkurencs.

Pronsia (e drejta mbi pronn) sht thelbsore pr futjen e ekonomis s tregut dhe kjo pjes e infrastrukturs ligjore kryesisht sht siguruar.

Ligji mbi kontratn sht i rndsishm n nj ekonomi tregu sepse ai prcakton kuadrin brenda t cilit lidhen dhe ekzekutohen t gjitha kontratat.

Ligji mbi falimentimin synon t vendosi disiplinn financiare dhe t imponoj kufizime t forta buxhetore. Ndrmarrjet q dalin me humbje dhe firmat e paafta pr t paguar nuk mund t mbijetojn. Rrjedhimisht, nga pikpamja ekonomike, resurset e tyre mund t prdoren n nj mnyr t re.

Legjislacioni antimonopol duhet t siguroj konkurencn dhe t mos i lejoj ndrmarrjet t shmangin disiplinn e tregut dhe t prfitojn nga konkurenca e pandershme.



5. Stabilizimi Makroekonomik

Vendosja e stabilitetit makroekonomik sht kusht paraprak si pr stabilitetin politik ashtu edhe pr rritjen ekonomike n rajon. Shum vende t Ballkanit Perndimor kan prjetuar nivele t larta inflacioni dhe kurset e kmbimit kan demonstruar paqndrueshmri t lart. Kta faktor kan kufizuar investimet e huaja dhe modernizimin n rajon.

Stabiliteti makroekonomik varet shum nga konseguenca e politiks ekonomike. Ai krkon q t arrihet kombinimi i duhur midis politikave fiskale dhe monetare. Me politika t prshtatshme makroekonomike dhe nj mbshtetje t motivuar politike, vendet e Ballkanit Perndimor mund t ruajn nj kurs real kmbimi q do t kontribuoj n krijimin e nj monedhe t qndrueshme dhe t fort. Kjo do t thot se:

Kushte m t qndrueshme do ti inkurajojn qytetart e rajonit ti ruajn parat n bankat e vendeve t tyre dhe ti investojn ato atje.

Investitort e huaj do t ken m shum besim sepse ekonomit e Ballkanit Perndimor do ti ojn sinjale positive drejt Wall Street-it.

6. Barrierat ndaj Tregtis dhe Investimeve

Vendet e Ballkanit Perndimor duhet ti heqin qafe barrierat formale dhe informale. Zhvillimi i tregtis dhe investimeve kushtzohet drejtprsdrejti nga stabiliteti politik, klima e prgjithshme ekonomike dhe ecuria e reformave. Prparimi n reformat strukturore krijon nj mjedis t mir pr funksionimin e tregjeve dhe konkurueshmrin. Zhvillimi varet shum nga mjedisi i biznesit. N qoft se kto probleme nuk trajtohen njkohsisht dhe me vendosmri, barrierat e vjetra ndaj tregtis dhe investimeve do t vazhdojn t qndrojn dhe do t lindin edhe barriera t reja.

Duhet mbajtur parasysh q vizioni afatgjat pr rindrtimin dhe zhvillimin e vendeve t Ballkanit Perndimor fokusohet m shum mbi integrimin n BE sesa n bashkpunimin ndr-rajonal. Por, ndrsa proesi i integrimit n BE mund t marri vite, vendet e rajonit duhet t nxisin m shum bashkpunimin rajonal. Ky proes n vetvete nuk pengon por prshpejton integrimin n Europe. Bashkpunimi rajonal sht nj element i rndsishm n politikn e BE-s pr Balkanin Perndimor. Programet e organizuara nn ombrelln e Paktit t Stabilitetit, si rrjeti i Marrveshjeve t Tregtis s Lir (MTL), kan ndihmuar n zhvillimin e tregtis brenda vendeve t rajonit. Megjithat, niveli i tregtis, midis vendeve t rajonit, sht akoma me i ult se mundsit dhe n disa raste, zbatimi i marrveshjeve dypalshe nuk ka qen i knaqshm. Kjo krkon insistim nga ana e BE-s pr t konkretizuar nismat pr integrimin e rrjetit ekzistues t marrveshjeve dypalshe t tregtis s lir n nj MTL t vetme.

Marrveshjet e Stabilizimit dhe Asociimit (MSA) vendosin tregti t lir me BE. Ato kan mbetur pa u kryer vetm me Serbin, Malin e Zi dhe me Bosnj dhe Hercegovinn. MSA-t prbjn motor t rndsishm pr integrimin e tregtis. Masat e tregtis autonome t zbatuara pr t gjitha vendet e rajonit lejojn hyrjen pa tatim n tregun e BE-s pr, pothuajse, t gjitha produktet me origjin nga rajoni. Kjo ka sjell n nj rritje mesatare vjetore prej 8% t eksporteve t Ballkanit Perndimor pr n BE (2000-2004). Rregullimet tregtare stimulojn investimet e huaja direkte n rajon dhe zhvillimin ekonomik n prgjithsi. Vlen t theksohet se: hapja ndaj BE-s do t luaj rolin e saj pozitiv vetm n qoft se integrimi i rajonit n BE sht nj perspektiv reale. Kjo do t thot q BE duhet t prcaktoj afate t qarta



pr integrimin e rajonit.

7. Liberalizimi

Liberalizimi duhet
konform rregullave t prera, pa komplikime dhe sofistikime t panevojshme. Tarifat doganore duhet t ulen n maksimum. Ato duhet t jen kategorikisht t prcaktuara, pa ndonj shenj proteksionizmi. do prpjekje pr t komplikuar rregullat do t kthehet n korrupsion.

Antarsimi n Organizatn Botrore t Tregtis (OBT) edhe pr Bosnje dhe Hercegovinn, Malin e Zi dhe Serbin sht nj hap i rndsishm pr reformn ekonomike n kto vende. BE duhet t vashdoj asistencn ekonomike pr kt qllim.



8. Privatizimi

Privatizimi duhet t prfundoj shpejt, n shkall t gjer, dhe n thellsi. Duke u nisur nga fakti se vendeve t Ballkanit Perndimor iu mungon eksperienca e nnpunsit shtetror t aft dhe t ndershm, sht e qart se drejtimi i ekonomis nuk duhet ln n duart e modelit t nnpunsit t Ballkanit Perndimor. N ekonomit e vendeve t Ballkanit Perndimor, privatizimi duhet t vazhdoj t shikohet si thelbi i gjith proesit t tranzicionit. Pa e ulur ritmin, privatizimi duhet t jet transparent e konform rregullave dhe metodat e tregut duhet t prdoren sa m shum t jet e mundur.



9. Reformat Strukturore

Reformat strukturore jan element ky n rritjen e konkurencs s ekonomive n tranzicion. Ato duhet t ecin prpara krahas privatizimit, siguris sociale, kujdesit pr shndetin, arsimit dhe qeverisjes vendore. Rritja e qndrueshme do t jet e mundur vetm n qoft se kalimi n nj ekonomi tregu sht intensiv. Reformat strukturore do t prodhojn nj impakt t thell dhe t dobishm n mbijetesn dhe qndrueshmrin e financave publike. Pr m tepr, reformat strukturore do t shtojn ritmin e krijimit t vendeve t puns. Fleksibiliteti i tregut t puns do t rritet duke adaptuar nj politik t shndosh pagash, duke liberalizuar tregtin dhe duke thjeshtzuar strukturn e taksave. N qoft se vendet e rajonit e ulin deficitin e llogarive bankare rrjedhse, rrisin eksportet dhe shtojn investimet e brendshme, rritja e fuqishme e PBB mund t ndihmoj n uljen e shkalls s papunsis.

10. Konsolidimi fiskal

Konsolidimi fiskal sht mjaft i rndsishm pr rritjen e kursimeve t brndshme, uljen e defiitit t llogarive bankare rrjedhse dhe zbehjen e impaktit t mvonshm t inflacionit. Mobilizimi i kursimeve dhe shprndarja e tyre efiente jan detyra prioritare q duhet t prmbushen nga bankat e brendshme dhe institucionet financiare jo bankare.



11. Infrastruktura

N rajon, ka nj mirkuptim t prgjithshm pr modernizimin e infrastrukturs. Nuk duhet harruar q investimet n infrastruktur nga ana e tyre nuk jan gjithmon t vetshlyeshme. Ja prse ato duhen zgjedhur me kujdes, pr t prmirsuar transportin dhe pr t ulur kostot e tij. Sidoqoft, n Ballkanin Perndimor, sht e qart se shum nga nyjet dhe rrugt nuk egzistojn, jo sepse nuk ka asnj fitim duke
biznes prtej kufijve apo rajoneve, por ato kan qen t bllokuara pr arsye politike dhe sigurie. Kshtu, infrastruktura q egziston aktualisht nuk pasqyron mundsit reale t aktivitetit ekonomik rajonal. Rrjedhimisht, investimet n infrastruktur jan kritike.



12. Mjedisi

Nuk ka ndryshim themelor ndrmjet investimeve n infrastruktur dhe atyre n projektet pr mjedisin. T dyja jane vitale pr nj rajon q zhvillohet. Rrjedhimisht, investimeve n modernizimin e mjedisit u duhet dhn i njjti prioritet me ato t infrastrukturs. Fakti q n shum vende t Ballkanit Perndimor ka filluar t konceptohet dhe aplikohet funksionimi i Ministrive t Mjedisit, tregon se problematika e mbrojtjes s ambientit ka filluar t shtrohet si shtje prioritare. Kjo shtje duhet t nxitet m shum pr t qen n qendr t vmndjes sepse shikohet e lidhur edhe me nj funksionim normal t turizmit. Politikat e turizmit ndrthuren me ato t mjedisit dhe mund t transformohen n probleme t siguris dhe stabilitetit pr vendet e Ballkanit Perndimor. Turizmi po konceptohet si nj nga burimet kryesore ekonomike pr vendet e Ballkanit Perndimor dhe rritja e cilsis s shrbimit n kt sektor ka filluar t ndjehet n t gjitha vendet e rajonit. Kjo do t krkoj gjithmon e m shum nj vmndje m t madhe drejt prmisimit t ambjentit. Turizmi i lumejve dhe liqeneve (problemet mjedisore t prodhuara n nj vend dhe t transportuara n vendet fqinj) mund t prodhojn n t ardhmen tensione dhe krcnime pr stabilitetin. Kshtu, pr shembull, ndotja e liqenit t Ohrit, q sht nj qndr e rndsishme turistike pr Maqedonin dhe pjesrisht pr Shqiprin, mund t prodhoj n t ardhmen probleme serioze midis dy vendeve.



13. Zhvillimi i kapitalit njerzor

N qoft se marrja e njohurive dhe arsimit nuk forcohen, de-industrializimi do t dyfishohet me degradimin e sistemit arsimor dhe athere edhe ky avantazh i kapitalit human q vendet e Ballkanit Perndimor kan mbi vendet n zhvillim do t zhduket.

Bashkpunimi i BE-s me vendet e Ballkanit Perndimor n fushn e arsimit ka njohur rritje gjat viteve t fundit. Kshtu, programi Tempus, me nj buxhet prej 83 milion Euro, pr periudhn 2001-2005, ka financuar bursa dhe grante, q prfshijn deri n 250 student dhe m shum se 1.000 msues dhe staf arsimor pr do vit. N fazn aktuale t integrimit t vendeve t rajonit nj mundsi reale pr t krijuar m shum fleksibilitet n problematikat e arsimit dhe krkimit sht lehtsimi i proedurave t vizave pr studentt dhe msuesit. BE sht angazhuar t lehtsoj kto procedora brenda vitit 2007. Dijet dhe arsimi lidhen reciprokisht n mnyra t ndryshme me hapjen e nj vendi apo rajoni.

14. Integrimi n Europ

Duke patur parasysh se integrimi n Europ ka nj forc t madhe trheqse n gjith rajonin, sht e kuptueshme se zhvillimi ekonomik dhe reforma politike kan si qllim final integrimin e vendeve t Ballkanit Perndimor n BE. Pavarsisht problemtatikave t korrupsionit dhe krimit t organizuar vihet re se, gjat viteve t fundit, vendet e Ballkanit Perndimor kan
prparim n drejtim t stabilitetit, pajtimit dhe bashkpunimit rajonal. Kjo ka sjell q MSA t nnshkruhet edhe me Shqiprin dhe jan hapur negociatat edhe pr vendet e tjera t rajonit. Sidoqoft, n axhendn e integrimit me rndsi sht edhe prgatitja e administrats pr integrim europian. Instrumenti i Shkmbimit t Informacionit t Asistencs Teknike (TAIEX) q ka filluar t aplikohet me vendet e rajonit, gjate vitit 2004, duhet te intesifikohet me tej. Krahas konferencave dhe seminareve standarte pr legjislacionin e BE-s duhet t organizohen m shum trainime nisur nga krkesat q burojn nga vet vendet e rajonit.

N proesin e integrimit rndsi merr edhe njohja e qytetarve me axhendn europiane. Kjo krkon intesifikimin e dialogut midis shoqrive civile t vendeve t rajonit si edhe nj mbshtetje m t madhe nga ana e BE-s pr shoqrit civile t vendeve t Ballkanit Perndimor.

Gjithsesi, duhet theksuar se prmbushja e kritereve pr antarsim sht m se e domosdoshme. Me dshtimin e referendumeve t ratifikimit t Kushtetutes Europiane n Holland dhe France sht krijuar nj klim me e disfavorshme lidhur me integrimin n Europ t vendeve t Ballkanit Perndimor. Vihet re nj far lodhje e opinionit publik t vendeve t BE-s lidhur me zgjerimin e mtejshm t unionit. Duket se n t ardhmen nuk do t ket m zgjerime t BE-s bazuar kryesisht n prapavijat politike, por vetm bazuar n respektimin e kritereve. Prmbushja e kritereve nuk duhet t konceptohet vetm si domosdoshmri pr antarsim. N t vrtet prmbushja e kritereve prcakton edhe rrugen e duhur q duhet t eci cilido vend pr t mundsuar veshjen e kostumit Europian. Gjithsesi, vendet e Bashkimit Europian duhet t mbajn n konsiderat se ndrsa ato jan t lodhura nga zgjerimi, vendet e Ballkanit Perndimor jan t raskapitura nga tranzicioni.

15. BE, NATO dhe Shtetet e Bashkuara

Parteriteti midis BE, NATO-s dhe Shteteve t Bashkuara ka qen nj faktor prcaktues pr zgjidhjen e konflikteve n Ballkanin Perndimor dhe ka kontribuar me tej n stabilizimin e rajonit. Reformat q vendet e rajonit duhet t ndrrmarin n fushn e mbrojtjes dhe t siguris do t krijojn nj ambient t prshtatshm pr t nxitur m tej bashkpunimin midis NATO-s, BE-s dhe Shteteve t Bashkuara. Kshtu, aktivitetet q kryejn strukturat nn varesin e BE-s lidhur me reformat n sektorin e policis dhe aktivitetet q kryejn strukturat e NATO-s dhe asistenca Amerikane me programet e Partneritetit pr Paqe dhe Planit t Veprimit pr Antarsim kan kontribuar n forcimin e stabilitetit n vendet e Ballkanit Perndimor dhe n ecjen prpara t reforms n sektorin e mbrojtjes dhe t siguris. sht e rndsishme q BE, NATO dhe Shtetet e Bashkuara ndajn t nj jtin vizion pr t ardhmen e Ballkanit Perndimor. Ky vizion synon stabilitetin e rajonit bazuar n qeverisje efektive dhe demokratike si edhe nprmjet funksionimit t tregut t lir. Kjo sht rruga e vetme q afron vendet e rajonit me strukturat Euro-Antlantike drejt t cilave kto vende duan t integrohen. Por, prderisa pas 11 Shtatorit, kontributi financiar i SHBA-s sht m i kufizuar dhe NATO ka kufizuar prezencn ushtarake n rajon, BE duhet t marr drejtimin n rindrtimin e rajonit. N t vrtet, BE ka marr kontrollin e operacioneve t udhhequra nga NATO n Republikn e Maqedonis dhe Bosnje dhe Hercegovin. Gjithashtu, ajo ka mbajtur misionet Policore n kto vende. Misionet monitoruese t BE-s kan vazhduar t operojn n t gjith vendet me prjashtim t Kroacise. Por, NATO ka nj prezenc prej 17. 000 trupash n Kosov. Prezenca e NATO-s n Kosov perceptohet nga pothuajse t gjith aktort lokal si domosdoshmri pr t patur stabilitet n kt zon e m gjer. Gjithashtu, NATO ka edhe drejtorit e saj prezente n Shqipri dhe Maqedoni sikundr ka rritur bashkpunimin me Serbin dhe Malin e Zi.

Prgjat t gjitha vendeve t rajonit mesazhi sht i unifikuar: T gjitha vendet aspirojn integrimin n Europ. Kjo sht nj krkes q buron nga interesa ekonomike, politike dhe gjeopolitike. Por, krahas prpjekjeve t vendeve t rajonit n realizimin e reformave sht e nevojshme edhe nj vmendje m e madhe nga ana e BE-s pr vendet e Ballkanit Perndimor. BE, q t ruaj ritmin e reformave, duhet t prqndrohet n prpjekjet q synojne vendosjen e autoritetit t ligjit. Prmisimi i sistemit t drejtsis dhe ndrtimi i nj policie t prgjegjshme jan t domosdoshme pr t pasur sukses n sfidat madhore kundr krimit t organizuar, korrupsionit dhe trafiqeve ilegale. Pr m tepr, asistenca pr t qartsuar t drejtat mbi pronn, zbutja e rregullave mbi investimet dhe vendosja e rregullave standarte pr zgjidhjen e konflikteve jan vendimtare pr suksesin e reformave. Sidoqoft, angazhimi i SHBA-s, me nj premtim minimal financiar, sht me rendsi pr t prshpejtuar procesin dhe pr ta mbajtur rindrtimin e Ballkanit Perndimor si nj prioritet urgjent dhe t vazhdueshm. SHBA mund t insistoj q t kufizoj m tej angazhimin e saj ushtarak n rajon prandaj BE duhet t prgatitet q t prballoj vakumin me burimet e veta.



B. PRFUNDIME

Ballkani nuk sht dnuar nga historia t vuaj konfliktin e prjetshm. De-ballkanizimi mund t bhet me vullnetin e popujve t Ballkanit dhe ndihmn e komunitetit ndrkombtar dhe duhet t synoj n forcimin e themeleve t kushtueshme t institucioneve demokratike q tashm jan hedhur. Sidoqoft do gj varet nga vullneti i popujve t Ballkanit. Ata duhet t zgjedhin ndrmjet nacionalizmit ekstrem dhe politikave t prcaktura nga prizmi i ngusht i etnicitetit q kan sjell vetm shkatrrim pr popujt e Ballkanit dhe forcave t paqes q jan angazhuar drejt integrimit m t madh europian, stabilitetit rajonal dhe zhvillimit ekonomik. Tashm Slobodan Miloshevici dhe e gjith drama q ai projektoi dhe ekzekutoi n Ballkanin Perndimor i prkasin t shkuars. Pra, duket se pjesa m e madhe e qytetarve, kudo n Ballkanin Perndimor, jan t etur ta harrojn luftn dhe t jetojn n paqe. Por, themelet pr nj stabilitet solid n rajon jan larg t qenit t konsoliduara.

Pavarsisht nga niveli i tij i ult i zhvillimit, Ballkani Perendimor sht pjes integrale e Europs. Rrjedhimisht, ai mund t pres ndihm t qndrueshme nga BE n prpjekjet e tij pr t realizuar tranzicionin dhe pr t arritur nj nivel t pranueshm zhvillimi. Gjithashtu, duhet mbajtur parasysh se sht e qart se angazhimi rajonal drejt tranzicionit sht vendimtar. Nuk mund t ket nj vend me zhvillim t qndrueshm n nj rajon t pastabilizuar. Prvec ksaj, sht e rndsishme q agjentet publik dhe privat brenda dhe jasht rajonit t punojn pr t ngritur institucione me mjedis miqsor pr biznesin dhe pr t zbatuar politika q do t krijojn mundsi m t mdha pr stabilitet, investime, punsim dhe rritje t qndrueshme. Kryeqytetet perndimore duhet t mnjanojn tendencn e rrezikshme t fokusimit vetm n shtjet q pushtojn faqet e para t shtypit. Slobodan Miloshevici nuk ishte i vetmi burim destabilizimi n rajon.



Studimi i hollsishm i rrnjve t thella historike dhe afatgjata t konfliktit ka qen i rndsishm n kt punim pr t patur nj kuptim m t mir mbi natyrn dhe origjinn e konflikteve t dekads s fundit. Kjo dhe t gjitha gabimet dhe hapat e pamatur t dekads s kaluar japin msime t vlefshme pr zhvillimin e ktij punimi, i cili prpiqet t ndricoj rrugn e paqes drejt triumfit mbi ndarjen dhe urrejtjen.