Spiro Dede, ish-sekretar i Komitetit Qendror të Partisë së Punës dhe njëkohësisht ish-nënkryetar i Partisë Socialiste, ka sqaruar dje për Panorama rolin e Ramiz Alisë, Nexhmije Hoxhës si dhe momentet se si u zgjodh Fatos Nano Kryetar i PS-së. Dede është shprehur se intervistën e botuar në librin e gazetares së njohur, Luljeta Progni, e ka dhënë për temë diplome dhe jo për botim.Zoti Spiro, për ç’arsye keni shprehur shqetësim e mosmiratim për një intervistë në emrin tuaj, të përfshirë në librin e gazetares Progni, pjesën e parë të së cilës në numrin e sotëm e ka botuar edhe “Panorama”?
Gjithçka është nxjerrë nga një bisedë e lirë, e rastësishme, shoqërorë që gazetarja Progni ma kërkoi në janar të këtij viti, në ndihmë të hartimit prej saj të një teme diplome. Rashë dakord ta ndihmoja me sa dija e sa më kujtoheshin, duke i theksuar se gjithçka e bëja në ndihmë të temës së saj, por asnjë citim, nga biseda e lirë, nuk e quaja të arsyeshme për publikim në emrin tim. Të njëjtën gjë do të thosha edhe për ato media që po rendin kush e kush të ribotojë më parë, jo vetë temën ose pjesë të saj, por shtojcën, - “dëshmitë e protagonistëve”, madje të kërkojnë e të realizojnë prej njërit apo tjetrit edhe intervista të reja, fresco… Më janë drejtuar edhe mua dhe miqësisht u kam thënë: “Ç’paska ndodhur këto ditë në PS për tërë këtë abandonatë intervistash, prononcimesh, etiketimesh që u referohen ngjarjeve e gjysmë ngjarjeve, të vërtetave e gjysmë të vërtetave të afro 20 vjetëve më parë? Vallë ky qenka problemi që shqetësoka aktualisht PS, apo shoqërinë shqiptare?!”. Shkurt nënvizoj: personalisht nuk e gjykoj as në kohë, as në hapësirë, as në favor të preokupimeve e problemeve aktuale të PS, as të halleve e problemeve aktuale të shoqërisë shqiptare, një rendje të tillë pas intervistash e intervistuesish, për ngjarje të 20 e më shumë viteve të shkuara..
Si mendoni ju, se nuk duhet shkruar e folur për ngjarje, kohë e personazhe të tillë, qoftë edhe të së kaluarës?! Mos, sipas jush, duhen lënë ato në harresë, ose atje ku po i mbulon tisi i kohës?
Jo, aspak nuk mendoj kështu. Është detyrë e studiuesve, historianëve, etj, që të angazhohen sa më seriozisht me probleme te tilla, të 20 apo 50 viteve, më të hershme a më të afërta. Në këtë aspekt edhe angazhimi i një studenteje, me një temë diplome të tillë si e L.Prognit, është për t’u lavdëruar. Pikërisht për këtë pranova të bisedoj e ta ndihmoj sa të mundja. Por e gjitha, duhet bërë mbi baza sa më shkencore, me njohje sa më të thellë, studim e argumentim të saktë e rigoroz të së vërtetave, me verifikim e ballafaqim të gjërave, sidomos të burimeve. Veçanërisht, kur burimet janë gojore, çështje memorjeje, emocionesh, prirjesh e ndikimesh personale, etj, kujdesi duhet shumë më i madh dhe respektimi i rregullave të lojës, i rregullave e kritereve të shkencës, duhet të jetesa më rigoroz nga fillimi në fund. Ca më tepër kur me këto punë angazhohen bashkëkohës, njohës nga afër a nga larg të ngjarjeve, figurave historike, etj. Ndër këta për problemin në fjalë, hyj edhe unë. Veç kujtesës edhe ne kemi të domosdoshëm parapërgatitjen, referimin e konsultimin me fakte e dokumente të kohës. Pa një përgatitje e freskim të  të vërtetave, mund të kalohet pa dashur, në hedhje pluhuri mbi to, në keqinterpretime ose shtrembërime të të vërtetave historike... Dikush, i prirë nga emocioni a shkalla e njohjes së gjërave, i vesh vetes a tjetrit cilësi e merita të paqena, ashtu si dikujt tjetri i vesh akuza e kualifikime të pamerituara; dikush mund të rendë pas protoganizmit, i duket vetja se ka bërë ligjin, solli ndryshimin e madh…. etj. Pikërisht për këto them se angazhime të tilla janë e duhet të jenë punë sa më serioze nga fillimi në fund.
Ju jeni shprehur se si Ramiz Alia kishte dy qëndrime përballë ndryshimeve që po ndodhnin. Sipas jush, ai në mënyrë të dukshme i përkrahte ato, ndërsa në rrethe më të ngushta këshillonte që të mos cënohej roli udhëheqës i Partisë së Punës. Si është e vërteta?
Në atë intervistë nuk është as mendimi, as vizioni im i saktë e i plotë për një figurë të tillë si Ramiz Alia, qoftë edhe për rolin e tij në proceset demokratike. Për pluralizmin, lejimin apo jo, Ramizi si të gjithë, kishte rezerva, hezitime, kufizime të vetat, që u shfaqën edhe në takimin me inteligjencën, edhe në muajt para e pas atij takimi, madje gjer në momentin e ligjërimit të pluralizmit. Deri nga fundi i vjeshtës 1989, vizioni dhe qëndrimi i tij për pluralizmin ishte si i gjithë të tjerëve. Të hezitosh, të përpëlitesh në kërkim të asaj që është më e drejta dhe më e sakta, t’i kthehesh, rikthehesh një çështjeje të mprehtë, sidomos kur kishte të bënte me një thyerje e përmbysje të madhe, për pluralizmin qoftë apo për çdo problem tjetër, nuk është njëlloj me cilësimin “ta pranosh ditën dhe ta prishësh natën”. Ramiz Alia nuk bënte lojë të dyfishtë. Ishte në kërkim të asaj që mendonte se do të ishte më e mira për vendin, situatat, shoqërinë shqiptare, “grindej” me veten e me të tjerët, pastaj  vendoste dhe hapte udhë. Shpejt a vonë, me hezitim a pa hezitim, me pishman a pa pishman, por në fund të fundit, ai hapte, nuk mbyllte udhë. Por e thashë, të flasësh për çështje, kualifikime e përcaktime të tilla, është një punë mjaft serioze. Ato as trajtohen, as ezaurohen dhe as vulosen me biseda të rastit, të lira, pa përgatitjen e refklektimin e duhur, si për thelbin e ngjarjeve, ashtu edhe për mënyrën si do të shprehen. Për këtë unë jam krejt i pakënaqur  nga mënyra si u reflektua në temën e diplomës  biseda e lirë me gazetaren.
E tillë është, për shembull, edhe përzgjedhja, nga tërë ato orë bisede, e çështjes se Ramiz Alia nuk ishte i dorës së ashpër, nuk ishte natyrë diktatori. Që kur u ngrit ai në krye të Partisë së Punës, dhe kjo edhe përpara 13 Prillit 1985, nuk pati më grupe armiqësore. Ramiz Alia nuk qe i prirë të kërkonte armikun te shoku, te bashkëpunëtori. Ai mund të shikonte e të gjykonte të zotin ose të pazotin, organizatorin ose të çoroditurin a konfuzin, por jo të kërkonte apo “zbulonte “tek ata “armikun”, “agjentin”, “sabotatorin..” Edhe pse situatat e 1997-1990 ishin shumë të rënda, ekonomia në kolaps të plotë, madje në prag katastrofe, edhe pse askush nuk na dëgjonte e nuk na ndihmonte, përkundrazi ishim nën presion nga brenda e jashtë, përsëri Ramiz Alia nuk nxori shpatën në asnjë rast e ndaj askujt. Si e pse, ka arsyet e veta, komplekse, të cilat nuk shpjegohen e argumentohen  objektivisht, as me një intervistë, ca më pak me një bisedë të rastit... Sepse vërtet R. Alia nuk kishte dorë e dok diktatori, por nuk duhet harruar se po ky Ramiz Ali, nga vitet ’60 e këtej ishte ndër 2-3 figurat kryesore më të fuqishme në vendimmarrjen e udhëheqjes së lartë të PPSH.. Pikërisht në këtë fazë “u zbuluan” nga Byroja Politike, u dënuan ashpër e u batërdisën një vargan i tërë grupesh armiqësore, “puçiste”, “agjenturore”. Nuk them se R. Alia ishte nismëtar a ideator i “zbulimeve agjenturore”, por ishte ideologu i Partisë. Ishte totalisht i angazhuar në të gjitha ato ç’ndodhën e si ndodhën, veçanërisht, në sektorin e tij, në “zbulimin, argumentimin dhe demaskimin e bazave teorike e ideologjike”, qoftë të grupeve armiqësore, qoftë të vendimeve, masave e kuturisjeve të tjera të atyre viteve.
Në një tjetër moment jeni shprehur se Nexhmije Hoxha ishte kundër goditjes së figurës së Stalinit, pasi kishte frikë se kjo do të dëmtonte Enverin. A i qëndroni këtij definicioni?
Përsëri ju doni të më ktheni tek ajo që përbën thelbin e mosmiratimit e pakënaqësisë sime për intervistën e botuar... Nga vetë mënyra e koha si e kur u krye biseda, u thanë e rithanë shumë gjëra. Fjala nxjerr fjalën, sidomos kur nisesh nga mendimi i sinqertë për të ndihmuar e qartësuar një studente të viteve dymijë e ca, për ngjarje e personazhe që u takonin viteve kur ajo ishte a s’ishte 7 a 8 vjeç... Mes të tjerave i fola edhe për diskutimet që bënte një komision ideologjik, i përkohshëm, në ndihmë të Byrosë Politike, ngritur  aty nga viti 1988. Në këtë komision kishte diskutime të lira, flitej pa dorashka për çdo gjë, pa pasur frikë se do të merreshin për kapital e se do të kishte pasoja. Në një nga takimet diskutohej për qëndrimin ndaj Stalinit. U tha se e gjithë bota ka mendim ndryshe, vetëm ne vazhdojmë ta vlerësojmë e mbrojmë figurën e emrin e tij. Për këtë problem na kishin tërhequr vëmendjen edhe figura të njohura publike në Kosovë, që në vitin 1979, kur isha atje bashkë më poetin Xhevahir Spahiu, Ali Podrimja, Nazmi Rrahmani, Ali Aliu e disa të tjerë na thoshin: “Ç’të mirë ju ka bërë Stalini? Përse e mbani si idhull?”. Pra në diskutim të lirë u tha se jo vetëm duhen hequr monumenti i Stalinit tek Akademia e Shkencave dhe ai te Kombinati i Tekstileve, në lagjen Kombinat, por edhe të flitet me kujdes në Parti e në popull, se, pavarësisht të mirave, rolit e kontributit në Luftën e Dytë Botërore, etj, etj, Stalini kishte pasur edhe shumë gabime, etj, etj. Nuk ka as njerëz, as udhëheqës të pagabueshëm, sepse edhe udhëheqësit njerëz janë...,ishte një nga argumentet. Në këtë moment Nexhmije Hoxha, pjesëtare aktive në atë komision, reagoi duke thënë: “Nuk mund të flasim kështu...Ka edhe udhëheqës të pagabueshëm”. Kaq. Nuk përmendi as Enver, as Marks, as kundërshtoi për ç’u diskutua. Kjo ka qenë e vërteta, për këtë pjesë të bisedës. Nuk është ndonjë fakt a tregues që të meritojë as vend në një intervistë, as tituj e nëntituj në gazeta. Në se do ishte vërtet një intervistë nuk do t’i kushtoja as një vend. Por edhe korrektimi e saktësimi mund të qe bërë fare lehtë, në se të paktën teksti do të më qe dhënë paraprakisht... Si për këtë rast, ashtu edhe për pasaktësi të tjera... 
Po e vërteta, sipas jush, e ndërhyrjes së ish-zv/ministrit të Brendshëm, Zylyftar Ramizi, në shpalljen e pluralizmit, si qëndron? 
Është përsëri në vazhdën e keqthënies së të vërtetave. Ka ardhur ose nga mosnjohja prej autores të hollësive, ose e keqkuptimit a keqinterpretimit të atyre që shtjelluam në atë bisedë të gjatë... Është një episod fare periferik, i përmendur prej meje për kolorit... Shpallja e pluralizmit a ligjërimi i tij është bërë në mbledhjen e Plenumit të Komitetit Qendror dhe jo në Byronë Politike. Madje ato momente Byroja Politike nuk mblidhej, nuk funksiononte si organ i rregullt. Ishte një ditë pas takimit të parë të Ramiz Alisë me studentët e dhjetorit... Në plenum u fol gjatë se zhvillimi i ngjarjeve, koha, etj, etj, diktonin domosdoshmërinë e pluralizmit politik, se, pas vendimit të sotëm, do të lindin e veprojnë edhe parti të tjera, opozitare me PP; se këtej e tutje Partia e Punës do të jetë një parti si gjithë të tjerat, se do të veprojë në kushtet e shtetit ligjor, të ekonomisë së tregut, etj. Asnjë kundërshtim nuk pati për ndryshimin e madh, si në diskutimet, edhe në votim..., aty nga fundi i diskutimeve u ngrit Zylyftar Ramizi, në cilësinë e anëtarit të KQ dhe tha se ne po flasim me terma “të buta”, jo shtet i së drejtës, jo shtet ligjor, jo ekonomi tregu, sikur duam të mbulojmë një të vërtetë. “Ta themi troç, PPSH-ja këtej e tutje do të jetë një parti që vepron në kushtet e një rendi borgjez-kapitalist. Domethënë, në se populli do na japë votën të drejtojmë, duhet ta kemi të qartë se do drejtojmë ndërtimin e kapitalizmit në Shqipëri...”. Kjo ishte batuta e Zylyftar Ramizit. Pra, ai thjesht hoqi nga fjalori eufemizmin. Nuk është se pas kësaj u thye akulli e u miratua pluralizmi. Gjithçka ishte vendosur paraprakisht..
Zoti Dede, a mund ta na rrëfeni saktësisht rrethanat se si u zgjodh Fatos Nano Kryetari i parë i Partisë Socialiste?
Këtë pjesë kolegia juaj e ka pasqyruar me saktësi në libër. Ishte kongresi i fundit i Partisë së Punës dhe i Themelimit të Partisë Socialiste... Radha e zgjedhjes së kryetarit ishte pasi u zgjodh Komiteti i Përgjithshëm Drejtues i Partisë Socialiste. Fatos Nano ishte kandidatura e Ramiz Alisë. Por Fatosi nuk donte të punonte në linjë partie. Me sa di synonte e i ishte premtuar portofoli i Ministrit të Tregtisë së Jashtme në qeverinë e Ylli Bufit. Menjëherë pas këtij refuzimi, ai u thirr në një bisedë private nga Ramiz Alia. Ishte në atë takim edhe Xhelil Gjoni. Kur erdhën, pas afërsisht një ore, Fatos Nano tha se kishte pranuar të ishte Kryetar i Partisë Socialiste, por kishte vendosur si kusht që, Ismail Lleshi, Servet Pëllumbi dhe unë (Spiro Dede), të ishim nënkryetarë. Kështu edhe u vendos nga Kongresi.