Me analizn e numrit t kaluar:Varfria, krcnimi asimetrik dhe demokracia trajtuam krizn me t ciln po prballet bota.N vazhdim t saj do t trajtojm shkakun e ksaj krize, e cila sht rnia me shpejtsi e eknomis botrore. N vitet 2000 ekonomit e bots u rritn me nj shpejtsi t madhe.Por,n ekonomi t ndryshme t saj , rritja e lart ekonomike krijoi munges stabiliteti. Ndrsa tani, t gjitha studimet rezultojn n prfundimin se zhvillimet ekonomike do t ken nj rnie me raporte t qarta. Pershmbll, ekonomia Amerikane n vitet 2002-2007 pati nj rritje reale me 3 % , rritje e cila n disa vite mbriti deri n 5 %. Ndrsa rritja n ekonomin e Kins i kaloi 10 %.



Institucionet ndrkombtare ,si FMN,n periudhn e fundit kan vndosur n rndin e puns dy mujore parashikimet e zhvillimeve t reja. N cdo studim t tyre,parashikimet n zhvillimet ekonomike botrore rezultojn n ngadalsim dhe ulje t ritmeve t tij.Sipas parshikimeve t fundit t bra nga FMN,ekonomia Amerikane q u rrit afr 3 prqindshit n vitin 2006 dhe 2.2 % n vitin 2007 ,kt vit parashikohet t rritet me 1.5 %. Nga parshikimet e bra, mbas nj zvoglimi q do t ndodh n mesin e par t vitit parshikohet nj rigjallrim i saj.Ky parshikim mund t jet optimizm.



Rritja e Rajonit t Euros n kto dy vitet e fundit isht mbi 2.5 %.Pr kt vit n Rajonin e Euros parshikohet nj rritje me 1.4 %,ndrsa pr vitin e ardhsm nj rritje m e vogl se sa kjo.Ekonomit e Italis dhe t Spanjs parashikojn se do t humbasin shpejtsin n mas t rndsishme.



Edhe n Angli mendohet se do t zvoglohet gjysm pr gjysm rritja eknomike nga ajo e vitit t kaluar.Edhe n vndet q ndodhen n zhvillim do t ket rnie n rritjen ekonomike,por para shikohet se kjo rnie nuk do t jet sa e vndeve t zhvilluara.Prshmbll,kur ekonomia Kineze u rrit me 11.5 % vitin e kaluar,prqindja e rritjes kt vit parshikohet t ngelet pak mbi 9 %.Edhe rritja eknomike e Hindis pritet t zbres nga 9.2 % n 7.9 %.Kur rritja ekonomike e Turqis vitin e kalaur ishte 4.5 %,kt vit parshikohet t jet 4 %.Kur n vndet e zhvilluara po humbet nxitimi shpejtsis s rritjes eknomoike, nuk mund t mbrihet n konkluzionin se ajo do t influencoj n t njjtn mas edhe n vndet n zhvillim.Prshmbll, rritja n vndet e Europs Qndrore dhe Lindore parashikohet t bjer nga 5.8 % n 4.4 %.Ndrsa n Azi, rritja ekonomike parashikohet t bjer nga 9.7 n 8.2 %.N parashikimeve e FMN-s dhe t institucioneve t ngjashme me t ekziston hipteza ,se me rnien e rritjes s krkess n vndet e zhvilluara, n vndet q jan n zhvillim kjo rnie do t mund t kompesohet me rrugn e rritjeve t krkess s brndshme ,e cila do t mund t prshpejtohet .



Pra,rritja e eksportit t vndeve q jan n zhvillim do t ngadalsohet,por kto vnde do t mund t rrisin shitjen n tregjet e brndshme.Me shprehje teknike,mendohet se tregjet e mallarave dhe te shrbimeve do t mund t ndahen midis vndeve n zhvillim dhe vndeve q jan n zhvillim. Disa ambiente nnvizojn se pr t kompesuar humbjet e mundshme t tregut t jashtm

t vndeve q jan n zhvillim sht e nevojshme q t zbatohen politikat eknomike q do t prshpejtojn rritjen e krkess s brndshme. Deri para disa kohesh,edhe FMN mbronte nj recet t ngjashme.



Por,n t kaluarn ,FMN, nnvizonte se n vndet q jan n zhvillim, kundra inflancionit n rritje sht e nevojshme aplikimi i politiks s paras s shtrnguar q shkurton rritjen e krkess s brndshme.



Dhe me t vrtete ,n vndet q jan n zhvillimn inflancioni tashm sht nj problem. N Kin inflancioni mbriti n 8 %. India po ecn kundr ers. N Brazil rritja e inflancionit sht n zhvillim. N Argjentin t dhnat reale mbahen sekret.Edhe n Europn Lindore inflacioni sht i lart.Edhe n Shqipri inflancioni po troket rndshm. Pr kt arsye ,kushtet makro ekonomike detyrojn mbetjen spektator n rritjen e krkess s brndshme n vndet q jan n zhvillim , duke i u drejtuar kompesimit t rritjes s krkess q sht n vndet n zhvillim.



Krahas influencs reciproke t tregjeve t mallrave dhe t shrbimeve,ka dalur influenca edhe e sistemeve finaciare.



Kriza q shprtheu n ndrtimet e kqia krahasohet si nj situat e vecant n vndet e zhvilluara . Kur bien cmimet e pasuris n vndet e zhvilluara ,edhe n vndet n zhvillim hyjne n prirjen e rnies. Ne kt e shikojm edhe n Shqipri.



Nga viti i ri e deri tani Borsa e Ne York ra 7 %,Borsa e Gjeramnis 18 %,Borsa e Anglis 9 %,e Francs dhe Zvicrs 14 % dhe e Japonis 13 %.Cmimet e aksioneve nt njtn periudhe n Rusi ran 8 % , n Kin 28 %, n Australi 14 %, n Hungari 16 %,n Poloni 13 %,n Hindi 22 % dhe n Turqi 24 %.



Bursat brnda tregjeve q jan n zhvillim ran shum pak,ndrsa n dy vnde ,n Meksik dhe Brezil u rritn.



Ekonomit botrore shikohen si n fillimin e nj periudhe jo pozitive.Rritja dhe pagesa pr punn e
jan n ulje.Zvoglimi i rritjes s produktivitetit t puns ,vecanrisht n Itali,Holland,Portugali dhe Spanj po shkon drejt dramatikes. Inflancioni dhe krkesat e shpenzimeve jan n rritje.Cmimet e lndve t para vazhdojn t rriten.Vndet q jan n zhvillim sht e vshtir t ngelen jasht ksaj periudhe.Kt e vrtetojn mjaft mir zhvillimet ekonomike t muajve t fundit edhe n vndin ton.Pr kt studimi i
nga Eurostat krahason mimet e sektorve t ndryshm pr vitin 2007 n Shqipri, Bosnj - Hercegovin, Serbi, Mal t Zi, Kroaci, Maqedoni dhe Turqi si dhe n 7 vende t BE-s :Austri, Bullgari, Greqi, Hungari, Itali, Rumani dhe Slloveni.



Shqipria vlersohet me mesatare mimesh t ushqimit m t larta se Bashkimi Europian. Sipas studimit rezulton se Shqipria dhe Bosnja ndodhen n vendin e 4- t t mimeve m t larta n rajon, n nivelin 70% t mesatares evropiane. Shum shqipatr mendojn se nje nga aresyet kryesore per keto cmime te larta jane tarifat e telefonise celulare,te cilat tek ne jane shum t larta dhe nuk po shikojn drite jeshile per normalizim.Nje shkak tjeter eshte cmimi i naftes ,i cili i jep efektet e rritjes nje jave perpara se OPEC t vendose ti rris ato n kuadrin botror. T mendosh se vetem 2 zerat e msiprme jane shkaqet kryesore te rritjes se mesatares se cmimeve ne shqiperi eshte nj tragjedi.



Guvernatori i Banks s Shqipris, Ardian Fullani n Komisionin e Ekonomis deklaroi se ekonomia shqiptare gjat vitit 2007 shnoi nj rritje prej 6 prqind dhe inflacioni u ruajt brenda parametrave t parashkuar t 3 prqindshit, ndrsa investimet e huaja u rritn me 6 prqind.



Ndrkoh ai tha se rritja e mimeve t ushqimeve dhe mallrave t tjer t konsumit n tregjet tona do t vazhdojn.Ai deklaroi se kriza botrore e ushqimeve do t ndikoj n ekonomin ton dhe se rrezikohet nj rritje e mtejshme e inflacionit. Por t dhnat tregojne se inflancioni sht shum m i lart se sa shifra q jep zoti Fullani dhe t ardhurat pr frym n vndin ton kan nj rnie reale te ndjeshme.Prandaj qeveria dhe politika e lart e vndit duhet t studjoj m shum kujdes zhvillimet kaotike q po prballet eknomia botrore dhe t hartoj dhe planizoj politikat parandaluese ndaj ksaj vale q mund t rris akoma m shum varfrin e komuniteteve ne nevoj ,t cilt jan pjes shum e konsiderueshme e popullsis ton.Koha krkon q hartimi politikave t zhvillimit ekonomik tu kthehet me shum vmndjeje resurseve t pa shfrytzuara t vndit ton.Ne kto resurse i kemi ne sektorin e bujqsis,t blektoris,t frutikulturs,t turizmit bregdetar dhe malor,t hidro energjetiks etj, t cilat mund t zhvillohen m me shpejtsi nga investimet e brndshme dhe ato t huaja.Pra koha krkon nj politik m konkrete , me t prekshme dhe m rezultative.Marrja me shpejtsi e ktyre masave do t shmang n nj mas t konsiderueshme influencat e jashtme t krizes dhe do ti jap ritme m t shpejta zhvillimit t vndit ton q sht n zhvillim.



*Drejtor i Institutit t Politikave t Siguris Kombtare.