Lidhur me traditn dhe koha kur shfaqen qartazi gjurmt e saj mesojm se tradita e ksaj bibloteke z fill hert.Prapa kohve me mjegull.Kodikt ,dorshkrimet e rralla t Himars dhe Vlors n shekujt XIII-XVI,bibloteka e Mekatit 1672,at t familjes Vlora shekulli XVIII,bibloteka e Manastirit t Zvrnecit,at t kishs Ortodokse 1916,t Odes s Tregtis 1920, biblotekn e Asimtarve 1939,Librarin Shpresa t Ibrahim Shytit si dhe mjaft biblotekave t pasura n familjet qytetare vlonjate.Kjo besohet t jet jetformimi i nj institucion ndr m t rndsisshm t kulturs kombtare.

Zanafilln e ka n vitet 36-37 dhe n t dytin,besohet n vitin 37 u konsolidua si nj e tr.Merren si pik referimi nj grup intelektualsh ,kuptohet smund t ishin ndryshe t asaj kohe, q formuan Biblotekn e Asimtarve.Por nga kujtimet q kam pr A.Asllanin shfaqet edhe dora e tij,nj dor pushtetari t mir.Kta intelektual dhuruan nga pjesa e tyre libra duke prbr nj fond t till me rreth 2000-3000-4000 libra,q prvecse dshirs prmbante edhe shenjn e respektimit t kulturs son dhe pasurimin e saj .Duke ndjekur rrfimin e L.Gjiks msojm se n traditn dhe kulturn e Vlors,nj vend t vecant z Bibloteka e Vlors.N mjaft dokumenta t shekullit t 18,shprehet ajo midis qndrave t tjera kulturore prmendet bibloteka e familjes Vlora,Ismail Vlora,Ibrahim Pasha,Mustafa Pash Vlora,t cilt rreth viteve 1812 kishin n banesat e tyre 5200 ekzeplar,libra,dorshkrime.Pas kohs s Mustafa Pash Vlors n vitin 1895 nga udhtart e huaj vihet n dukje se krahas familjes Vlora,nj pasuri kulturore si libri zotronin familjet e Elmaz Xhafer Kanins,Ibrahim Abdullait,Hamza Isait,Kol e Kristo Karbunara,Xhavid Vranari,Jani Minga,Dom Mark Vasa,Osmen Shehu dhe Tol Arapi.Duke zbritur npr orbitn e kohrave n vitet 20 si prmendet edhe n shtypin e kohs,vend z bibloteka e Syrja,Eqrem Vlors.Nj fakt gati i uditshm sht se n kto bibloteka t rralla private prkarshi librave t botuar,pra t lidhur gjendeshin dorshkrime t cilat prmbanin vlera enciklopedike,historike,letrare,etnografike,ku studjes si Karl Path,Mis Durhan,Zhusten Godar,Herbert,jan ndeshur me kto matriale etnografike dhe kto ata prshkruajn n studimet e tyre.Krjimi i ktyre biblotekave ishte inciativ e personave t veant privat,t shtyr nga ndenjat patriotike vun n shrbim t ksaj kulture fondet e tyre t librave,ndrtesat e banimit si dhe derdhn financa.Fondet e librave ishin t pakta,ndrsa literatura nuk u shrbente t gjith t interesuarve,por misioni i tyre ishte tepr i madh ato ngrehina kulturore u ngritn do dit me nga nj gur n themele t kulturs son,shprehet drejtuesia e ksaj bibloteke.

Bibloteka e ktij qyteti detar,n ringritjen e saj n zhegun e vers n 22 gusht 1946,ka regjistruar si fond themelor,biblotekn private t familjes s njohur Vlora.Kjo pasuri kulturore ishte mbledhur me durim ,ishte gjurmuar si bleta nga diplomati Syrja Vlora dhe intelektuali ,deputeti dhe diplomati Eqrem Bej Vlora.N vitin 1914 sasia e librave t ksaj bibloteke shnohet aty te 14640 vllime.Librat ishin n kto gjuh: latine, arabisht, turiqsht,gjermanisht,italisht,greqisht,shqip.Brenda ktij thesari kulturore kishte dorshkrime t pasura arabe,libra fetare si Bibla,Kurani.

Por librat e familjes Vlora ishin t llojit albano-ballkanologjik,gjendeshin aty dorshkrime,korispodenc,kur e veanta ishte korispodenca me shkrimtarin Duma.Sipas drejtores nga fondi tepr i madh i Vlorajve n kt biblotek gjndet albanologjia,fondi i ksaj familje me rreth 2000 libra t rrall,q prbjn fondin e art t bibloteks s Vlors.



Bibloteka e Arsimtarve sht bibloteka e par zyrtare e qytetit detar n pjesn jugperndimore,ku ndihej era e valve dhe prushzimi I historis.Daton vitin 37,si kohlindjeShrbyen dy dhoma t godins s familjes Harxhi.Shtypi i kohs bn fjal pr 7156 libra fond t ksaj bibloteke.N gazetn Jeta e re,q e kishte syrin e botimit n kt qytet,intelektualt i shtruan bashkis krkesn,pr t ngritur nj biblotek publike.Koh m von ,kryesisht pas lufts s dyt,me fondin ekzistues ,at t Eqrem bej Vlors mori form ky institucion kulturor n kt qytet.sht pasuruar nga dhurimi i revistave,librave etj nga patriot si Ibrahim Shyti,Ali Asllani,Musa Jonuzi,Dr Ali Mihali,Jani Minga,Reis Golemi,Kristo Karbunara,Mateo Matathia ,Pepe Zevi,Murat Trbai,Ahmet Muka.N Ujt e Ftoht sht shprehur shkrimtari Petro Marko,ishte nj biblotek e shkolls tregtare.Kurse shtegtimet e bibloteks kan nj itenerar t zgjatuar duke rn rreth e kryq e trthor, qytetit me ern e jodit.Fillimisht n ndrtesn n Ujin e Ftoht.Fillojn lvizjet,pr nj transferim tek shkallt e Kuzum Babas n lagjen e njohurMuradie.Tek godina e shtpis s Eqerem bej Vlors.N vitin 1974 transferohet prsri nga ajo godin n ndrtesn e familjes Matathia,ku qndroi pr gati 22 vite,sepse fondet u shtuan dhe krkesat e lexuesve pr salla.N vitin 96 shprehet drejtuesja e saj morrn nj letr largimi nga vendqndrimi i fundit.q shprehte plag t thella t hapura,n brazda vitesh.Godins i shfaqur pronari dhe pasuria kulturore do t shprngulej n nj drejtim tjetr.Drejt Skels.N disa mjedise t paprshtatshme rreth 6-7 dhomza, ku dikur kishin shrbyer si dhoma garderobe pr pallatin e kulturs Labria n Skel,u sistemua gjith pasuria prej 120 mij ekzeplamrsh, libra, revista, dorshkrime ,gjithshka q prbnin at, q njihet si biblotek.25mij libra ishte fondi i bibloteks s fmijve tepr e ngjeshur ,voluminoze dhe e pasuruar.

Drejtimi i bibloteks ka qn pasurimi dhe prpunimi shkencor i fondit,n mnyr q krejt kjo pasuri t arshivohej n baz t tekniks bibliotekare.Theksohet pasuria e ksaj bibloteke n fillim vitet 1993-94 shkonte n 120 000 ekzemplar,pasuri kjo e kulturs shqiptare e asaj bootrore.Ky trashgimnia e saj i ka shrbyer brezave pr kulturimin e tyre,paisjen me dije.N fondet e ksaj bibloteke qndron vepra t tilla si enciklopedia italiane,franceze,greke,ruse.Krahas ktyre zn nj vend t rndsishm vlerat albanologjike t autorve botror si Pouqeville,Antonio Baldaci,Justin Godart,Miss Durhami,Gazi Mustafa Kema,Aleksandr Ragkov I,P.Fulvio Cordignano,si Giovanna Biasotti,Hobhouse,J.C nga Petro Garzone Senatore,Thiers,Lamartiner,Lebeau.

N kt fond, nj vend t rndsishm zn botimet me vlera shum t mdha pr Sknderbeun,Ismail Qemalin,Flamurin ton kombtar,vepra t akademikut Shaban Demiraj,Aleks Buda,nga shkrimtart tan Kadare , Agolli, Arapi, Marko, Musaraj, Asllani .Thesari, q disponon bibloteka e Vlors,koht e fundit iu shtuan vepra t nj rndsie t veant si Prof. Shaban Demiraj,Nermin Vlora,Renzo Falaski dhe nga fondacioni Soros.Por dhurata mm e fundit sht dhurmi i Ministrit t Kulturs Bujar Leskaj me 5 milion leke nga financat e tij personale ku do t blihen mbi 17 mij libra ose 20% t fondit t librave t bibloteks si dhe dhuroi 200 libra n gjuhen shqipe dhe angleze.

N vitin 88 n 24 shkurt bibloteka e Vlors e themeluar nga fondi i pasur i Vlorajve ,uditrisht rregjimi i kohs i vuri emrin e shkrimtarit vlonjat Shevqet Musaraj,duke ln n hares Vlorajt dhe veprn e poetit pushtetar Ali Asllanit, q i kishte knduar Vlors: Gjesdisa Europn,gjesdisa Azin/gjer tek molla e kuqe,vajta gjerr n Kin/E me re t bardha,dhash edhe mora/Hazineja gjja,kur m hante dora/e me re t bardha,mora dhe dhash/Porsi Vlorn time,nj qytet nuk pash

Ngjarjet shkurt-mars97, q tronditn qytetin detar kryen aktin m t rnd t killerit n hitrosin dhe kultrn e tij .N mnyr tragjike u shkatrrua bibloteka publike e qytetit me nj vler t jashtzakonshme,q ishte krijuar, q prej vitit 37.U dmtuan i vetmi tempull i kultrs n qytet nga trazirat q ndodhn.Nga kjo u b e mundur t ruhen vetm 50-60% t ktij fondi.Kryesisht dmtimet ishin n librin artistik shqiptar,t huaj si dhe fjalort e metodt e gjuhve t huaj.Drejtoria e saj L.Gjika e kujton mjegullisht at dit kur varrhimsit e kulturs dhe neront dogjn dhe vodhn thesarin e saj.N mesditn e 16 marsit nj telefonat me nj z t prshpejtuar m thirri:Ti je drejtorja e bibloteks,ktu n Skel,kan hapur biblotekn dhe po rrmbejne librat e saj.Nn qiellin e zymt,nn thirrje me plag t thella.Me krisma kallashi shkova tek dera e saj.Disa djem me arm qllonin n ajr, t tjert rrmbenin librat me arka,shqyenin dyert,dritaret e saj.Thirra:Mosni,mosni dhe u drejtova andej,por rojtart me arm mu vursuln,Cfar do ti ktu-Jam drejtoria e bibloteks,mos e prishni at se ajo sht pasuri e s