Jagoda Marinic, autore e shkrimit

Turizmi sht nj fest tregtimi gjat gjith vitit: festivale elektro, ngjarje sportive, udhtime me transoqeanik. Qyteteve u merret fryma nga masa e turistve. Un e shoh kt zhvillim prej vitesh n Kroaci. Ésht e thjesht t’ia rrissh vlern ktij vendi: Mjafton vetm natyra, malet karstike dhe ishujt, deti i kthjellt, larmia e pejzazhit n distanca fare t shkurtra. E megjithat menaxhert e turizmit predikojn q kjo nuk mjafton: Kjo nuk mjafton! Duhet t ket m shum ofert, ndryshe turistt nuk vijn prgjat gjith vitit.”


Kroacia sht tani n mod, kuzhinieri me fam botrore, q ndrooi jet para pak kohsh, Anthony Bourdain qysh n vitin 2012 ka thn:”If you have not been here, you are an idiot!”


Sivjet u shtua edhe Kampionati Botror i Futbollit, gj q e bn t njohur n mbar botn kt cep t vogl toke prgjat Adriatikut.


Zhvillim me do kusht. E kjo n nj vend, bregdeti i t cilit nga njra an kufizohet me male dhe nga ana tjetr me det. Mbi pes milion prenotime turistike brenda fare pak muajsh, rrugt e tragetet jan t tejmbushura.


Disa brohorasin: shanse t pafund, pr t nxjerr para! Disa legalisht e disa t tjer duke iu shmangur zyrs së financave.


Paraja josh


Ofertat jan t shumta. Turistt tani s’kan nevoj t mjaftohen m vetm me peshkun e bardh dhe blitvan (kontornoja tradicionale dalmatine me patate dhe mangold). Jo, sepse sot jan t gjitha, q nga sushi e deri tek tapas e acai bols. Autentike? Askush nuk do m. Udhtart krkojn tani “global-urban-feeling”: njeriu udhton pr ta ndjer veten sikur ndodhet kudo.


Spliti, i njohur pr festn n pallatin e vjetr romak diokletian? Ishulli Hvar prej vitesh konsideorhet si destinacion kryesor. Vendasit nuk mbrohen prej zhurms si p.sh. banort e Barcelons n Katalonj. Nga njra an ishulli jeton prej turizmit. Qyteti Hvar sivjet megjithat ka vendosur rregulla rigoroze: pikniku n sheshin e pazarit mund t t kushtoj disa qindra Euro gjob.


Zhurma natn npr qytet po ashtu kushton shtrenjt, Menaxhimi i turizmit punon tani, q t trheq grupe t tjer turistsh dhe jo ata q festojn me furi. Kameriert, q servirin pijet natn, servirin t nesrmen mëngjesin. Ata t krkojn ndjes me kortezi, nse harrojn dika. Sorry, nata ishte e gjat”. Mbrojtje e punmarrsit? E vshtir. Personel? Kjo rregullohet prmes kontratave afatshkurtra. Studentt rrin n radh pr t punuar n ver pr pak para, npr baret e plazheve. Çmimet? T paarritshme. Por edhe pr ndonj turist.


Autentike? Harroje


Spliti, ky qytet i bardh krenar, trashgimi kulturore e UNESCO-s, sht kthyer n nj muze pr turistt. Aty nuk gjen m jet autoktone. Splicani”, q e kan kaluar fmijrin npr gurt e mermert t ktij qyteti, shkojn rrallher n qendrn historike. Prse? Pr t’u shtyr prej mass turistve?”


Kur sivjet vajta n pallatin diokletian dhe pash q ishte mbyllur


Croatia Records, dyqani im i vogl i preferuar, sa nuk m pushoi zemra. Kuptohet, koha e dyqaneve t disqeve ka marr fund, e ngushllova veten. Por tani ka gjithnj e m pak dyqane t vogla si dikur, mbijetojn vetm ato q u shrbjne turizmit.


Dyqanet trhiqen npr qendra tregtare n periferit e qyteteve, n shumicn e rasteve ato u prkasin rrjeteve ndrkombtare. Turizmi po i ndryshon gjithnj e m shum qendrat e qyteteve europiane, aq sa ato po shndrrohen n askund”, ashtu si aeroportet, kafenet, restorantet, dyqanet, t gjitha njsoj an e mban. Vetm sfondi ndryshon, emrat e qyteteve, q ndodhen n suvenire npr dyqanet e suvenirve. Jeta, e gjitha far e bn nj qytet urban autentik, po spostohet prej udhtarve, q ta ken sa m t leht pr t derdhur paran.


Prej tet serish qendra historike e Dubrovnikut kthehet n qytetin Königsmund nga seriali Game of Thrones…E pacnuar” sht fjala paradoksale e bumit. Dikur n qendrn historike t qyteteve kishte njerz q ushqenin macet e rrugs. Fmij, q thrrisnin, kur luanin futboll n rrug. Plazhi i qytetit ishte dikur vendi i shlodhjes s vendasve, edhe i t varfrve. Sot gjithka sht sken: n plazh t duhet t marrsh nj shezlon me qira, n t cilin t duhet t shtrihesh mbi djersn e atij q ka pushuar aty para teje, t bsh fotografi pr instagramin madje m e mira duke pasur n dor edhe nj got kokteji t shtrenjt.


Gjire t fshehta nuk ka m, sepse an e mban jan ankoruar anije, duke notuar nuk sheh me horizontin e kuqerremt, por kiin e anijes. Nse dshiron t shijosh n qetsi perndimin e diellit, t del prpara ndonj turist me dronin e tij, q gjmon n qiell pr ta konservuar kt ast.


Madje edhe nn uj t dalin turistt me kamera. Sivjet nj risi ishte q nuk t duhej m nj mbajtëse e zgjatuar për celularin, sepse ndrkoh celulari pothuajse sht i ngjitur n dor. Celulari i turistit filmon gjithka pr t, skanon mjedisin prreth si npr nndetse.


Ndrsa vetë turisti ecn me kokn prpara, sepse kamera ia filmon t gjitha. Ndoshta n mbrmje ai arrin t shoh se ku ka qen gjat dits.


Sken e kohs s lir pr masat


N radh pr t’u br viktim e bumit sht Vis-i, ishulli i vogl para Splitit, sepse atje do t luhet pjesa e dyt e Mamma Mia. Ishulli grek Skopelos, ku sht xhiruar pjesa e par, e ka humbur ndrkoh shpirtin e vet. N ishullin prrallor Brac ndrkoh banort jan duke u strvitur pr kryengritjen kundr koncernit turistik gjerman TUI dhe nj investitori vendas, q po planifikojn nj kompleks hoteli pr tre mij turist kjo n nj fshat peshkatarsh me m pak se tre mij banor!


Ishte nj koh, kur n Euop jetohej, studiohej, hulumtohej, peshkohej. Bheshin kpuc, e qepeshin rroba dhe bhej turizm human. Por turizmi oktapod po zgjerohet gjithnj e m shum dhe fitimet nuk po investohen pr prmirsimin e infrastrukturs vendase.


….far i josh tjetr mijra turist n rrugicat e ngushta t perls s Adriatikut”


Natyrisht prfitojn shum vendas. Derisa ata, si n Dubrovnik, e kuptojn, q papritur dhjet mij vet n dit e vizitojn perln e Adriatikut. Pikrisht Dubrovniku, qyteti i liris, q dikur kishte t shkruar pavarsin n portat e veta dhe ka luftuar pr shekuj npr beteja. Por n shekullin e 21-të erdhi dshtimi i fundit: turizmi e ka pushtuar qytetin, pa asnj rezistenc.


Bekimi me paran q sjell turizmi po shndrrohet n nj plag, nse synimi i vetm mbetet q qyteti t kthehet n nj sken pushimesh pr ata q mund t’i financojn udhtimet. Nse vendi shitet pr hi gj, tek ata q mendojn vetm pr vete. Shpirti i ktyre qyteteve t kontinentit ka qen dikur polisi.


Qyteti! Ato jan menduar si bashksi qytetarsh dhe hapsir publike. Ka ardhur koha q Europa t’u jap t drejtn e bashkvendosjes vendasve, se far turizmi konsiderojn t favorshm pr qytetet dhe fshatrat e tyre t peshkatarve, se si mund t prfitoj prej ksaj infrastruktura lokale dhe si natyra mund t vihet srish n qendr t vmendjes e jo prfitimi. Ka ardhur koha n radh t par, q t flitet pr nj Europ, q srish t ket m shum se sa turizm, kryesisht n jug.


Jagoda Marinic është një shkrimtare gjermano-kroate. Së fundmi është botuar libri i saj Made in Germny – çfarë është gjermane në Gjermani?” Aty ajo trajton temën e identitetit gjerman në kohë migracioni.


3 shtator 2018 (gazeta-Shqip.com) / DW