Ka ndjer lvizje shpirti.Ardhur nga mjegullina qiellore.Rrzoheshin kshtu meteor.Brenda atij shpirti, goditje galaktikash.Pika e vess.Prmbi varrin e askujt.Pika e lotit prmbi krah-drursh lakuriq,tatpjet bregut po zbret.Shkaprdredhur.Kshtu nis nj rrfim,poetja dhe shkrimtarja Vilhelme Vranari(Haxhiraj).U shkrmoqn ndrrat.Tim vllai ju shprehen:Ti nuk e meriton se je reaksionar!K?Fletn e nderit.Dshmi vajtimtarsh.Deti brenda meje,lviste shpirtin.Poeti me emr brilantsh,Xhevahir Spahiu ka sjellur kt dshmi :Pr Vilhelmn,qielli ishte i vrant,ashtu si mbiemri i saj(Vrana).Kritiku Fisnik Sina:Vilhelme ka vrar frikn...Srish Xhevahiri shprehet:Vilhelme vjen n letrsi si Antigona e lashtsis pr t pajtuar shpirtrat e lnduar t shqiptarve...E nx dot vall pena ime, rrfimin e saj?Dritzimi njeh,kohardhjen n dimr t 45, koh q au dheun.Atje sipr n kshtjell,tundeshin portat e llamrins.Pasardhse e familjes princrore t Gjergj Aranitit.N kshtjelln ku vuri kmbn kryetrimi yn Sknderbeu.Ardh Sknderbue zemr trimi,pr Donikn.Atje n aire,Sknderbeu mbolli dhjet rrnj ullinj.Kurorn e vendosi n Ardenic.Ahengu mes ullinjve,portokajve dhe mjaltit t Kanins.Shtpin e dogjn nazistt n luftn e dyt t prbotshme.M von u ndoqm fare nga kshtjella,toka u sekuestrua.Koh ngatruar me internimet,xhaxhai,babai krejt fara e Vranarajve dbohej nisej n internime.Aty nga viti 1966,kur ishte duke kryer shkuar drejt prfundit t studimeve n UT,ju hoq e drejta e studimit si nj familje e persekutuar nga rregjimi.

-Cfar ngjau me ju Vilhelme,kur ra trbimshm kamzhiku i ditve t thinjura?Vilhelme gjegjet:Nj jet q ngryset mbi gjilpr.Koha karakatin.Cfar quhet vrasje.Vrasje ndrrash,sht krim,vyrtytesh,buzqeshjesh.Aty nga vitet 70 i drgova nj letr prokurorit t prgjithshm,arsyeja ishin ndrprer dhunshm studimet.Nn e dy famijve n 1975 mbrojta temn Krahinat autoktone t jugut.Synoja nj punim shkencor kundr tezs s hedhur vorioepirote ku prmendja dhe Camrin.Me toponime,vende,ngjarja,histori.Kjo i shrbeu dekanatit si shtys pr t
krjkes pr t filluar pun n arsim.M thirrn n Komitetein Ekzekutiv.K
nj krkes pr tu punsuar n arsim.Isha degdisur me 165 kuadro dhe internuar me 16 gusht 66.E ka
dekanati,plotsova.Po e bn dot luftn e klasave?Luftn e klasave ka kush e bn se kam hequr n kurriz.Zyrtari komunist:Ti nuk je e aft t bsh luftn e klasave,ske t drejt t ushtrosh zanatin.Dhimbshn na lan t presim.25 vjet endje me gjilpr.N 1991,isha ndr katr grat e para, q krkuam dritzimin e liris dhe sidomos t gruas.N 21 prill 1992,i paraqitm si shoqat grash,parlamentit shqiptar,krkesat tona t cilat Arbnori i lexoi pik pr pik.Pjesmarrjen e grave n jetn shoqrore,politike,heqjen e turnit t tret pr grat,javn 5 ditshe,kompesim i dyfisht kur punohet t shtun,t diel,legalizmin e emigrantve,bashkimin e tyre familjar,rritjene pags ,lejen e shtatzanis.Kam qn kryetare e gruas pr 8 vite n qytetin bregdetar.Kthen ret e rnda t shiut,kur m par mungonte vrapimi i ers,m 3 shtator 97,largohem nga arsimi isha zvdrejtore dhe ai mot ishte dhe mbeti njolla m e ert n mndje dhe fytyrn e ktij qyteti historik.Rrmova kujtesn dhe pash koh, q puqeshin dhe ngjasonin si dy binjak.Para 91 dhe pas 97.Guxoj dhe e pyes,kur ajo zhytet n heshtje:Si u shkruajt loti nuk ka faj?Loti nuk kishte faj ai ishte brenda meje i mpiksur prej kohe.Ishte shprehje e ndrrs.Bardhosh Gae i merr poezit dhe i drgon tek botuesi.N 1996 isha kthyer nga Italia.Ferhat Cakrri m shprehet:Urime,u shtua edhe nj poete.Cfar ishte loti?Shprehje e dhmbjes,shprehje e gzimit,shprehje e dashuris pr jetn.Brenda lotit ishin 70 flet,me 55 poezi.

-N kushte lindi romani:Dhmbje nne?Npr rrug gjmonin kallash.Ishte mars97.Prtej qelqeve t shtpis pash se si digjeshin vlerat,biblotekat,muzeu,si grabiteshin amforat,si ikte npr at koh rrmujshme,historia jon.Ndoshta mesdit mundet t ket qn.N skrivani lash at nat, njzet flett e par t romanit.Kohpritja zgjati rreth 3 muaj,ku u mpiksn plot 211 flet.Shkrimtari kosovar Rifat Kukaj i shkruante redaktorit t ktij libri O.Grillos....Midis librave,q mora nga Shqipria m plqeu romani i vlonjates, q titullohet Dhimbje nnet tjert e kan nj mesatare,po librat e bukur shkruhen rrall,t bsh....Si rrugtova me flett e ktij libri.Gjeta Toenn.E dorzova, u ktheva n qytetin tim t trazuar nga kohrrmujat politike.Odhise Grillo merr telefonin dhe pyet:Dua zonjushen Vilhelme?Shton :sht nder q m ka rn n dor ky dorshkrim.Zotri ju gjegja:Jam 54 vjee,jo zonjushe.Ska rndsi,letrsia mbruhet m mir,Balzaku n moshn 60 vje...Shkroi:Vilhelme vjen n sofrn e shkrimtarve si nj kirurge mir,q me bisturin e saj operon plagt e vjetra dhe t reja,q psuam...N fakt ishte dhmbja e nj nne,q rrfem jett e t bijs ,q shkoi e prmalluar prtej jets me nj arsye absurde,e ndaluan n dashuri,vajza dhe djali ishin dy bot t ndryshme.Pas u dritzua romani m nxorrn nga puna.Psova hemorragji cerebrale.Prurja m e afrt n at koh ishte novela Mamaja.Nj novel me nj rrfim prej 48 flet.Cfar trajton,ajo erdhi n jet si gjith grat e tjer,por nga barku i saj nuk doli asnj fmij,burrin ja kurthuan prtej murreve,8 vite burgim pr kt arsye lemeritse:Nuk pi dolli tha,pr mustaqet e muzhikut Stalin!.Novelat e tjer q rrodhn jan: E paragjykuara,Gjykimi pas vdekjes,Viktima,Njerka,Vetmohimi i nj gruaje.Duke vn n pah gruan ngrihet me nj forc kundr mohimit t t drejtave t grave,q dikatura i bri pron.Sipas autores femra sht e paragjykuar,fatin e saj e kan paracaktuar t tjert.Autorja ngrihet kundr ligjeve t shkruar,t pashkruara,q shkatrrojn qysh n embrion dashurin.Tek Njerkaautorja sfidon egozimin njerzor t atyre me bot t vogl,sipas t cils njerka sbhet dot nn,po je grua,je dhe nn dhe po je nn jep shum dashuri.Si poete gazetari Halil Rama shkruan:Trasat e bredharakve,e mbir mbi shpinn e nj gruaje,sht m e rnd se prangat n duart e nj burrri.Si prozatore Vilehlme shfaqet me skicat letrare Fundvjeshte 99,Dimr 2000,Pranvera 2000,Mbrmje vere,Atje ku jetojn zanat,Vetm blu.Kur Vivaldi i derdhte kto nota n pentagram.Vilhelme i jepte t gjalla,bukurit mahnitse t mms natyr.Ditt e vjeshts s poetve,stinn e mrzitshme t dimrit,rikthimin e jets n pranver.Ruan ende n kujtes shtpin dykate n Qishbardh,ku u fal edhe Sknderbue,shtpia me bae ku n prfundim t saj ishte nj rrug e vjetr romake me kalldrm.Kopshti ku zverdheshin shegt,fiqt dhe portokajt e ullinjt nxinin n dimrziun.Ngjiteshe n t prpjet.3 porta ishte shtpia.N portn e par fabrika e vajit,shtpia e miqve zopane,ka shkruar edhe Ali Asllani,2 dhoma zjarri njra orientale me shilte tjera me karige.Tek e dyta oborri me mozaik me koekt e drithit,n tjetrn grazhdt.

Bilanci:N 10 vjet krijimtari 16 libra.8 romane,2 vllime poetike,1novel,1vllim tregim, skica ,3 libra fabula pr fmij,gjnden n botim romani:Apokalipsi i nj dashurie,Fabula dhe gjeagjza pr fmij E dini,emr keni?ku paraqes kohn nga sekondi tek e fundit n formn e nj peme,ku shekullin e kam
me 10 kate.Disa tituj:Kush e vrau Kaftanazin?,Silueta,Dua gruan dhe fmijn tim,romani Jet n udhkryq botuar n 2001,ku pasqyron e pasojat e plagve t vjetra,t reja me gjith problemet sociale,n mnyr t vecant ngre paprekshmrin e moralit.N t gjitha veprat autorja prcjell nj mesazh se jeta sht e bukur,ndaj duhet jetuar.Librat e saj jan nj krkim i vazhdueshm,nj prpjekje e pandrprer pr nj jet t qet,t lumtur,pr nj t ardhme m t bukur e shpres.N fushn e artit skenik ka vn n sken: Atdhe.Shpresa sot jemi ne.Gzuar festn msuese,dhe ti nna ime.Gjallesat e pyllit protestojn.N fushn e prkthimeve ka gati tre botime librash t prkthyera nga italishtja:Zbulimi i universit nga Bobos,Natn e mir arush,Fabula t Ezopit.Vilhelme ka rendur tek t gjitha gjinit e letrave shqipe,duke gjurmuar tek prvoja e shkrimtarve shqiptar dhe atyre botror.Por ku mendon se letrsia gjndet brenda saj,me nj fjal gurgullon vetiu?Mbahet n dy gjini.Fabulat,q kan brenda filozofin dhe tek proza e gjat si mund t jet romani.N sokakun e tij ka rendur tre her,pritet nj lindje tjetr t tij.Tek Toena sht n prgatitje trlogjia Vshtroni meduzn.Prmbledhja e tre romaneve,ku bjn pjes :Prolog jete,Vshtroni meduzn,Dilema e s nesrmes.Mbritja ktu sht aritur gjat nj pun prej 14 vite raskapitje.Cfar sht kjo trilogji?ndrra dhe zhgndrra,ku lufta e t kundrtave mes dashuris,urrejtjes,reales,e vrteta dhe gnjeshtra,e dukshmja dhe e padukshmja,jeta dhe vdekja ngrthehen n ngjarje me aq vrtetsi sa do t shprehin ndoshta Shekspirin,me gjuhn e saj letrare shkrimtarja Vranari shprehet se n kt vend ku skishte skllavopronar,kishte skllevr,ku vend i begatshm ishte nj burg ku kishte vetm t burgosur.N kt vend t lasht do dit zhapiku i urrejtjes zgjatej n lartsi,djalli drgonte urrejtje duke i shpur njerzit n varreza dhe varre t paemr.Ky vend,ku liria paguhej m shtrenjt se jeta,ku nuk kishte pushtues dhe nuk luftohej kjo toka u la nga lumenj gjaku.Shkrimtarja thot:E sotmja tronditse nuk m le t harroj t shkuarn e hidhur dhe t mendoj pr t nesrmen n dilem.Ku e gjeti frymzimin pr kt libr t gjat.Duke hulumutuar n arkiv gjeti matriale shekullore ,mund ti bnte libr historie,por mendoj se romanizimi i tyre do t jetonte m gjat.Fillon me shekullin e 15 me familjen e Gjergj Aranitit me fatin e famijve t tij,me luftn e dyt t bots dhe jetn ndoshta autobiografike,q mund t jet jetshkrimi shum jetve shqiptare.E veant e ksaj grua fisnike nuk sht tjerrur tjetrkund.U gjet n portat e letrave shqipe aty rreth moshs 52 vjece.Brenda 10 viteve hodhi n qarkullim 16 libra,botime t formave dhe prmasave t ndryshme,sht nj femr q ndrkaq nuk harron se ka detyrime familjare dhe dy fmij si ngjej,vajza n emigrim dhe djali jurist.Un e kam vrar frikn e letrsis dhe lexuesi le ta gjykoj,shprehet zj Vranari,shkrimtarja q bn letrsi ndryshe at, q e krkon bota,kur n kt vend ende shkrimtart thyejn pendat n arn e socrealizmit.Cfar ka fituar nga librat?Nj emr t mir dhe mund t fitoj nj shkrimtar n nj vend t varfr.Isha n Varreze t Italis,aty disa poete italiane q e morrn vesh se kisha shkruar 16 libra m vshtruan disi m ndryshe.Nj poete japoneze m tha:Ti q ke shkruar 16 libra duhesh t jesh shum e pasur!Un tha poetesha japoneze kam
dy libra dhe shprblimi im ka qnn nj vil,vetur,nj sekretare, q zbardh flett e librave t mi.Shkrimtari Dionis Bubani e ka quajtur Vilhelmen se ka lindur shkrimtare,nuk u b sot.Ka vendosur nj gur t rnd n themele t letris shqipe.Teodor Laco shprehet Nj grua,nj nn,nj zonj e fisme q po troket n dyert e letrsis shqipe.Visar Zhiti:Jemi n Vlor dhe para lexuesit kemi nj autore vlonjate.Sot para jush qndron Petro Markome fustan.Ministri i Kulturs Bujar Leskaj:Nse Gjirokastra ka Musine Kokalarin,qyteti yn ka bijn e vet,Vilhelmen pa druajtje e quaj Musine Kokalari e Vlors.