Bruno Schulz (12 Korrik 1892 -19 Nëntor 1942) ishte një shkrimtar i madh polak, piktor, kritik letrar dhe mësues arti, i lindur nga prindër hebrenj, vlerësuar si ndoshta një nga stilistët më të mëdhenj të prozës polake moderne të shekullit XX. Schulz u lind në Drohobych, në sektorin austriak të Polonisë së Copëtuar dhe kaloi pjesën më të madhe të jetës së tij andej. Ai u vra nga një oficer gjerman. Është një personazh gati emblematik në letrat evropiane...

Ju të gjithë e njihni këtë çast, kur vera kaq e harlisur dhe e vrullshme, ajo pra, vera universale, përfshin në hapësirën e vet të pafund t'gjithë gjërat e imagjinueshme- njerëzit, vendet, ngjarje- e befas një ditë mbart një krisje të mezi perceptueshme. Rrezet e diellit bien ende me plotësi dhe me tepri; kurse peizazhi na i posedon krejt arrogant me një gjest klasik, për të cilin vetëm gjenia e Poussin-it* na ka lënë trashëgiminë për stinën, por ja ne çuditshëm po kthehemi nga shëtitja jonë e mëngjesit, habitshmërisht të mërzitur dhe krejt të zbrazur: mbase kemi qenë të turpëruar nga diçka! Ndjehemi disi të pa rehat, duke e shmangur edhe këqyrjen e njëri-tjetrit. Pse? Se, e dimë që në muzg, dikush do tërhiqet me një buzëqeshje të druajtur kah ndonjërës prej qosheve të izoluara të verës dhe do trokasë mbi murin e vet për të testuar nëse ka mbetur ende ndonjë ton i saj i plotë dhe i nxehtë. Dhe, sak në këtë eksperiment ekziston një kënaqësi e pabesë e tradhtisë dhe demaskimit, një regëtimë e vërtetë e skandalit; megjithëse, formalisht mbetemi ende plot me dashuri dhe besnikëri për të... E të jetë, kaq e besueshme. Një lloj shoqërie kaq bujare e sajuar... Por edhe pse ngjet kështu, haberi është i jashtëvendit, mbase ditën tjetër i përket ndonjë pagesë, që duket si lajmi i vjetër i plot para dy ditëve; që s'e ka më fare fuqinë shpërthyese të tollovisë. E ndërsa urdhri shkon e merr rrjedhën për në kursin e duhur dhe e përshkon atë fare gjakftohtë, apartamentet e përdhosura mbesin të boshta dhe të zhveshura- mbushur tanimë thjesht me jehonat e dikurshme të ndritshme dhe të patingullta, pa i dhënë jetë kurrsesi ndonjë keqardhjeje apo ndjenje të veçantë të ndokujt. Gjithçka që përbën shlyerjen e verës ruan ende një lloj drite që përshkon nëpër të plogështinë dhe kotësinë e një karnavali i cili qëndron diku, gati për t'u zvarritur drejt Kreshmave të Mëdha.
E megjithatë, pos të gjitha këtyre, mund të jetë pak si shumë herët për pesimizëm. Negocimet janë ende ndër udhë. Rezervat e verës si stinë mbesin ende të pashterura. Mund të sillen ende drejt një rikthimi të plotë... Aman reflektimi dhe shmangia nga rrjedha janë cilësi kurrsesi të panjohura për pushuesit. Madje, edhe hotelierët - ah, këta hotelierët aq të zënë e gjithnjë e me veshët e tyre ngrehur çdo çast kah punëve të verës - tash gjenden në kapitullim. Jo! Një e tillë besnikëri kaq e pakët dhe nderim kah besimit të një aleati dikur, nuk paralajmëron ndonjë stil aq të madh tregtie! Ata mbesin çikërrimtarë të vegjël dhe njerëz frikacakë e pa as ndonjë lidhje që zgjat ashtu si duhet. Secili ngjesh në barkun e vet qesen e çjerrë të parave. Ata i kanë braktisur me cinizëm maskat e tyre të politesës; kanë zhveshur xhaketat e tyre të darkës, teksa u shfaqen para rrëfyesve sicc edhe janë në të vërtetë …
Po ashtu dhe ne, gjithashtu, erdhi koha t'i mbledhim bagazhet tona. Unë jam pesëmbëdhjetë vjeç, krejt i parrahur me përgjegjësitë e jetës praktike. Deri në çastin e nisjes më ka mbetur e vetme ende një orë, ndaj turrem dhe njëherë jashtë t'i jap lamtumirë vendpushimit, të rivlerësoj vlefshmërinë e kësaj vere dhe të shikoj se çfarë gjëje tjetër mund të bëhet prej saj dhe se çfarë mund të lihet pas, tani dhe përgjithnjë, në at' qytet, i cili është i dënuar me shuarje pas këtij largimi. Por ndërsa qëndroj pranë monumentit të Mickiewicz në at' rondon e vogël të parkut, tashmë krejt i zbrazët dhe plot ajër në ndriçimin e mbrëmjes, mu aty në zemrën e zemrave të mia, sakaq e vërteta e krizës së verës, përfundimisht më feks nga brenda; në euforinë e këtij zbulimi, i ngjis instinktivisht edhe dy shkallë të monumentit dhe me një shikim të ngulitur, krahët e mi shpërhapen, e kështu realizoj një përkulje të plotë, sikur do t'i drejtohem vetë vetes para gjithë resortit përreth e sakaq shqiptoj:
"O stinë, unë po të fal! Ti ke qenë kaq shumë e pasur dhe e mrekullueshme. Asnjë verë tjetër nuk mund të krahasohet me ty. Po e kuptoj këtë veçmas sot, megjithëse më ke shkaktuar kaq shpesh hidhërim dhe ankth. Si një përkujtim, po t'i lë të gjitha aventurat e mia, t'hallakatura në gjithë parkun, rrugët dhe kopshtet e tua. Meqë s'mund t'i marr me vete ato bashkë me pesëmbëdhjetë vitet e jetës sime në shtëpi, ato le të t'mbeten ty këtu, mu tani e përgjithnjë paskësaj. Gjithashtu, kam vendosur një vizatim që e bëra enkas për ty si suvenir, sak aty në mes të kafazit të verandës në vilën ku qëndroja dikur. Ti, vërtet tani je e fundosur drejt hijesisë dhe qyteti do të kandiset drejt një gjithësie, bashkë me kopshtet dhe të gjitha gjërat që do qëndrojnë këtej e tutje në tokën e hijeve. Ti nuk le pasardhës. Ti dhe ky qytet keni vdekur, jeni të fundmit e racës tuaj.
Por ti s'je edhe aq fare pa faj, moj verë. Ndaj dua të të rrëfej se ku qëndron pikërisht faji yt. Ti je pa dëshirë moj Verë t'i pranosh kufijtë e realitetit. Asnjë realitet nuk do mund të të lehtësojë. Ti kapërcen para çdo gjëje e drejt e pranë realizimit dhe s'gjen dot ngopje me këtë realitet, ti ndërton thjesht superstruktura nga metaforat dhe figurat poetike. Ti lëviz drejt asosacioneve dhe aluzioneve, në të paparashikueshmet gjëra midis. Të gjitha gjërat thjesht të shkaktojnë përmendje për gjëra më të përtejshme dhe ato pastaj në kthim do t'shkojnë tërthorazi tek të tjerët dhe kështu vazhdon e gjitha deri në pafundësi. Në fund, llafazanëria jote bëhet vërtet e mërzitshme; teksa përkundet tepër mbi valëzimet e frazeologjisë tënde të pafundme...
Atje gjendet: frazeologjia, nëse do ta shfajësosh termin. E gjitha bëhet edhe më e qartë kur brenda shumë zemrave të mëdha dhe në po aq shumë vende të stërmëdha, një dëshirë e zjarrtë dhe e plotë për realitetet fillon e grumbullohet prej ngado. Në atë moment, ti je e zhdukur. Kufijtë e universalitetit tënd bëhen të dukshëm dhe stili yt i madh, Baroku yt i mrekullueshëm, i cili ishte një realitet që i shkonte më së miri ditëve të tua më të mira, na paraqitet thjesht sikur të jetë një shtirje. Sheqerkat e tua dhe dëshirimi yt, vazhdon dhe e pjell aq pastër përshtypjen e ngazëllimit rinor. Netët e tua ishin të pafundme dhe të jashtëzakonshme, njësoj si ai ngazëllimi megalomaniakal i të dashuruarve, apo ato që largohen e gëlojnë me shfaqjet, mu si mërmëritjet e vegimeve. Aromat e tua ekzagjerohen tej shkallës të magjepsjes njerëzore. Në prekjen tënde magjike, të gjitha gjërat dematerializohen, zgjerohen shumë e shumë kah largësisë, madje në forma nga më të lartat para ndonjëherë. Mollët e tua hahen midis ëndrrave për frutat e peizazheve qiellore. Pjeshkët e tua inspirojnë mendime të frutave eterike, saqë edhe aroma e vërtetë e tyre mund të hahet! Ti nuk mbajte asnjë nga ruajtjet e larta të ngjyrave prej paletës tënde; ti s'dije asgjë për ngopjen dhe saktësinë e bronzinave të errëta, verdhacake dhe të lerosura. Vjeshta është malli i shpirtit human të materialit, realitetit për kufijtë. E kur metaforat humane, projektet dhe ëndrrat do kenë filluar, kuptohet për arsye të pazbulueshme, e do të orvaten për realizime të vërteta, atëherë vjeshta do t'gjendet m'u aty tek dora. Ato fantazmat, shpërndarë deri më atëhere drejt e në sferat më të largëta të gjithësisë njerëzore, e kanë ngjyruar kupën qiellore deri në pikën më të lartë me hijet e tyre, këto edhe tërhiqen para njeriut, në kërkimin e ngrohtësisë së frymës së vet, strehën e rehatshme të shtëpisë së vet, tek ajo kamarja ku qëndron i palëvizur shtrati i tij. Shtëpia e njeriut qëndron si grazhdi në Betlehem, thjesht si një bërthamë, ku hapësira përreth mizëron me çdo demon apo çdo shpirt i sferave të ulëta dhe të larta. Koha e gjesteve të mrekullueshme dhe klasike, koha e frazeologjisë latine, e rrathëve teatrorë dhe jugor shkon kështu drejt një fundi. Vjeshta kërkon saktësinë, fuqinë e ashpër të penelit të Brygelit dhe Dyrerit. Ajo formë pëlcet jashtë prej një ngopjeje të materies, e cila ngurtësohet me ashpërina dhe nyje. Ajo e kap materien në grykën e vet dhe e mbërthen e shqetëson, e dhunon përfundimisht, që ta lirojë krejt prej ngushtimit të vet apo rrënimit, duke e mbajtur të shtrënguar frikën e vet nga beteja - ku kërcunjtë ashpërsisht latohen me shenjën e një figure të frikshme me grimasat e stampuara mbi fytyrat e tyre të drunjta."
Këtë dhe gjërat e tjera shpalla në gjysmërrethin e zbraztë të parkut, që dukej se zbythej para meje. Por fola me zë të lartë vetëm pak fjalë të këtij monologu, edhe ngaqë nuk mund të gjeja dot fjalët më të përshtatshme, apo sepse ishte një fjalim thjesht i pretenduar, ku thjesht gjestet mbushnin honet mes fjalëve të mia. Nxora arrën, frytin klasik të vjeshtës, origjinën natyrore të gjithë pajisjeve të dhomës, ushqyesin e madh e aromatizuesin e përjetshëm ... Solla ndërmend edhe gështenjat, këtë model frutash frënge, bilboquets-in***, krijuar në shërbim të lojërave të fëmijëve dhe mollëve të vjeshtës, të stërkuqura kah një të kuqeje të plotë, shtëpiake, prozaike mbi parvazin e dritareve të apartamentit.
Muzgu kish filluar gati ta helmonte ajrin përreth, kur u ktheva drejt pensionit. Dy karroca të stërmëdha, ndërkohë, qëndronin në oborr, gatitur për udhëtimin tonë drejt shtëpisë. Me frerët e hequr, kuajt rrinin të zhytur me kokat e tyre brenda hejbeve të ushqimit. Dyert qëndronin katërkanatash hapur. Qirinjtë digjeshin mbi tavolinë, ndërsa nga tutje regëtinte një fllad që futej drejt e në dhomën tonë. Muzgu i rënë sakaq linte të dukeshin njerëzit që nxitimthi përfundonin së bëri gati valixhet, bashkë me fytyrat e tyre humbur në muzg, çrregullimin në hapjen tonë apo dhomat e dhunuara - e të gjitha bashkë, më jepnin përshtypjen e një paniku në alarm dhe të mjerë të minutës së fundit, një si katastrofë tragjike dhe të pikëlluar. I morëm krejt vendet tona në kompartimentet e thellë dhe u mbartëm drejt udhës tonë. Ajri i thellë, i errët dhe i rëndë i fushave frynte mbi ne. Me kamxhikët e tyre të mëdhenj, karrocierët tërhiqnin melasat e plasaritura nga ajri tutje i intoksikuar. Ritmi i kuajve vazhdonte me trokun e rregullt. Kurrizët e tyre të mrekullueshëm, të fuqishëm dhe të urdhëruar tundeshin mes cekjeve të bishtave si ferrishte. Dhe, kështu, karroca që shpejtonte në mesin e një peizazhi vetmitar nokturn pa yje dhe dritë, ato dy konglomerate kuajsh, njëri pas tjetrit, ngarkuar me arkat gjëmimtare gulçonin me palljet e meshinit që i rrihte. Me kohë, ato dukeshin se do ndaheshin e do shpërhapeshin si gaforret, ikur në të gjitha drejtimet; atëherë karrocierët duhet që t'i mbanin më të shtrënguar kuajt nga kapistallët; teksa po i rendisnin thundrat e tyre tekanjoze, e kur pastaj e vendosnin kapistallin në rregull, do i disiplinonin shalat për udhëtim. Hijet e projektuara nga fenerët e ndriçuar binin tutje- larg natës. Ato rriteshin në zgjatim, e çirrnin të lirë veten dhe arratiseshin me një kufi të madh drejt egërsisë së boshtë. Ato vraponin tinëzisht mbi gjymtyrët e tyre të gjata dhe diku në distancë, kurse në skaj të një pylli e përqeshnin karrocierin me gjestet e talljes. Ndërkaq, karrocieri i fshikullon me kamxhikun e fortë, duke mos ua humbur fare ekuilibrin. Qyteti gjendet në dremitje e gati në gjumë, ndërsa ne vazhdojmë të ecim mes shtëpive. Këtu-atje, ndriçojnë fenerët sikur të donin të shkërbenin ndriçimin e pakët të disa shtëpive njëkatëshe apo atë pak dritë nga ballkoni aty, apo për të impresionuar në kujtime na shfaqen numrat mbi hyrje të kyçura. Papritmas, të kapur nga befasia, në atë orë të vonë, prehen dyqanet verbërisht të mbyllura, hyrjet e tyre dhe pragjet e tyre rrëshqitëse, tabelat teksa lëkunden në erën e natës, ku vjen portretizimi i një braktisjeje të pashpresë, kurse bonjakëria e thellë e gjërave lënë për veten e tyre, i rrëfen ato krejt' të harruara nga njerëzimi. Ndërsa ne po drejtohemi pranë sheshit kryesor, karroca e sime motre kthehet në një anës-rruge. E sapo drejtohemi kah sheshit të tregut, kuajt e alternojnë instinktivisht ritmin e trokut të tyre. Bukëpjekësi qëndron i zbathur në pragun e hyrjes së tij, na këqyr me një pamje të çuditshme nga sytë e tij të errët. Dritaret e farmacistit ende të zgjuara në këtë orë tërheqin myshterinjtë për ofertën e balsamit të mjedrës përgatitur prej tij në një vorbë të madhe. Kalldrëmi rrihet nën patkonjtë e kuajve dhe nga ngatërresat e zhurmëthundrave të tyre, që pak nga pak bëhet më e rrallë dhe më e largët, fillimisht dëgjohet pakëz e largët njëfish, pastaj dyfish më pak e derisa rrapëllima e patkonjve arrin në fund krejt si e përhumbur. Shtëpia jonë, fasada e vet e rrënuar, ngadalë fiton pamjen nga errësira dhe e gjitha na shfaqet tek ndalesa përpara karrocës. Shërbëtorja na hap derën. Në dorë mban një llampë parafine me një reflektor. Teksa ngjitemi shkallëve, hijet tona ngrihen jashtëzakonisht dhe përthyhen kundrejt tavanit të harkuar të kafazit të shkallëve. Në këtë orë, apartamenti ndriçohet zakonisht vetëm nga një qiri vetmitar, flaka e të cilit regëtin në një fllad nga një dritare e hapur. Reflektimi i hijes së letrës të murit është vjetruar prej shqetësimeve dhe shumë prej hidhërimeve na vinë t'trashëguar prej brezave të sëmurë. Mobilja e vjetër ngrihet nga gjumi, zgjat përtej vetminë e saj të stërgjatë, e duket që po e vëzhgon kthimin tonë me kujtime të hidhura e me një dituri të kujdesshme. Nuk mund të na arratiseni më, duket sikur na thotë. Në fund, do të ktheheni sërish në qerthullin e magjisë sonë; për të cilën ndajmë pothuaj mes nesh bashkë me të gjitha lëvizjet dhe gjestet tona apo edhe me ato ngritjet dhe uljet në ditët dhe netët tuaja të ardhshme. Ne jemi duke pritur... Ne e dimë... Është jashtëzakonisht thellë, m'u aty ku shtretërit krijojnë stivën me rrobat e freskëta të gjumit, që po i presin trupat tanë. Shluzat e natës gërvinë në presionin e masivëve të errët të gjumit, lava e vet e dendur është gati të depërtojë kah lirisë së vet dhe të derdhet mbi pendët e natës, nga dyert, nga armaturat e vjetra, nga stufat ku era mbetet duke pëshpëritur.
Nga origjinali në anglisht u përkthye prej John Curran Davis. Përktheu nga anglishtja, Ben Andoni. U botua fillimisht tek Sygna?y (Sinjalet) 1936, numri 17

(er.nu/Milosao/BalkanWeb)