Refugjate ne Ambasaden Gjermane



Ambasadori flet për 2 korrikun, kur ai hapi dyert e ambasadës gjermane për shqiptarët




“Nse nj popull nuk ka m frik, regjimi nuk sht n gjendje ta ket kontrollin”. Kshtu shprehet Werner Daum, nj gjerman q ka prjetuar nga afr ngjarjen historike t rnies s “murit t Berlinit” n Tiran. Ai tregon se si u hap ambasada e RFGJ-s n Shqipri dhe ngjarjet e korrikut 1990. Werner Daum, ish-ambasadori ad interim i RFGJ-s (1987-1990) n Shqipri tregon impresionet e tij pr kt ngjarje, detaje nga nisja e marrdhnieve diplomatike me Gjermanin dhe vizitn e ministrit gjerman t Jashtm t athershm, Genscher. Pr her t par, diplomati gjerman tregon se ka msuar tre vjet m par pr vendimin e Ramiz Alis, q t bombardonte ambasadn gjermane t mbushur me refugjat, nj vendim q ishte pezulluar me ndrhyrjen e Reis Maliles. Daum tregon se Gjermania i ofroi ndihm 40 milion marka n vit regjimit t Alis, q si kmbim ta afronte Shqiprin drejt integrimit n Evrop. Gazetarja q e interviston diplomatin ishte nj nga azilkrkuesit q kishin kaprcyer pragun e ambasads gjermane, pr t thyer prfundimisht hallkat e regjimit komunist q ishte n grahmat e fundit.


Zoti Daum, ju keni qen i ngarkuari i par ad interim i Republiks Federale t Gjermanis n Shqiprin komuniste. Cilat kan qen sfidat profesionale t nj diplomati n nj vend komunist?


Un do t doja t filloja me kushtet jopolitike, un ather u njoftova brenda nj afati shum t shkurtr, msova nga zoti Genscher (ish-Ministr i Jashtm) se ai kishte vendosur t m drgonte mua si prfaqsuesin e par t Republiks Federale t Gjermanis n Tiran. N sfond dua t them se ne kishim marrdhnie diplomatike me t gjitha vendet e Evrops. Evropa sot, ashtu si edhe ather, sht fusha kryesore diplomatike e politiks s fqinjsis dhe vendi i vetm, ku ne nuk ishim t prfaqsuar ishte Shqipria. Kjo ishte arsyeja. Ne donim ta trhiqnim Shqiprin n rrjetin e marrdhnieve politike t ndrsjella, t prgjegjsive t ndrsjella dhe un dua ta theksoj hapur, t varsive t ndrsjella, duke e nxjerr kshtu Shqiprin nga nj izolim t zgjedhur pjesrisht vet apo edhe t imponuar. Genscher-i kishte t drejt kur mendonte se zyrtarizimi i marrdhnieve nxit informacionet dhe se njerzve u krijohet kshtu mundsia t afrohen me njri-tjetrin dhe s fundmi kjo do t duhet t oj n ndryshime politike, edhe pse ne kt t fundit nuk e tham kaq shkoqur. Dhe kt ai ma tha mua. Kjo kishte t bnte me faktin se un isha nj diplomat jotipik, i cili nuk kishte menduar pr nj karrier ministeriale, por q kishte eksperienc n detyra t vshtira, n vende t vshtira dhe q ishte prpjekur me forcat e veta t arrinte rezultate n terren pa pasur nj ndihm direkte nga qendra, pr t ndrtuar nj koncept politik apo financiar dhe s dyti, un kisha nj bagazh intensiv kulturor, un kisha shkruar disa libra dhe Genscher-i mendonte se ai q shkruan libra ka interes t angazhohet n nj veprimtari t re. Ishin kto dy argumentet e tij: aftsia ime praktike t shkoja diku dhe q isha n gjendje t ndrtoja dika t re si dhe aftsia e prezantimit intelektual.


Si nisi puna juaj n Shqipri? A e njihnit ju Shqiprin, far dinit ju pr Shqiprin kur filluat detyrn tuaj n Tiran?


Un pata m pak se nj muaj koh prpara se t filloja punn n Tiran. Ditn e nesrme (pasi ministri i Jashtm m ngarkoi me kt detyr) un fluturova pr n Paris, ku bra nj kurs intensiv t gjuhs shqipe me nj msuese private dhe prpara se t nisesha pr nj udhtim aventuresk pr n Tiran, isha n gjendje t kuptoja shqip. N at koh nuk kishte fluturime direkte, madje dshira ime ishte t qndroja edhe nj muaj n Gjermani prpara se t filloja detyrn e re, por m duhej t nisesha menjher pasi “konkurrenti politik”, Kryeministri i Landit t Bavaris, Franz Josef Strauss, kishte planifikuar nj fluturim me avionin e tij pr n Tiran. Qeveria federale sigurisht q donte q prfaqsuesi i saj t ishte n Tiran dhe kjo s fundmi funksionoi. Pr udhtimin nga Boni n Tiran m'u deshn tri dit, pjesrisht me tren, pjesrisht me avion dhe nj pjes t mir duke pritur n aeroportin e Beogradit. Un nuk dija asgj pr Shqiprin, kisha dgjuar pr Enver Hoxhn, un sigurisht e dija se ku ndodhej Shqipria gjeografikisht, vetkuptohet q un kisha dgjuar n shkoll pr Sknderbeun, dhe kjo ishte e gjitha sa dija. N kursin 14-ditor t gjuhs q zhvillohej nga ora 9 e mngjesit deri n 8 t darks n Paris kam dgjuar shum mbi Shqiprin, por sht nj gj krejt tjetr nse nj vend dhe njerzit i prjeton drejtprdrejt, nse e shikon horizontin me syt e tu, krahasuar me at q dgjon nga larg apo lexon npr libra.


Kan kaluar 20 vjet q kur Shqipria sht hapur dhe n kto 20 vite diskutohet dhe polemizohet vazhdimisht mbi at se far sht biseduar dhe cilat tema jan prekur n negociatat mes diplomatve gjerman dhe prfaqsuesve t qeveris e t partis komuniste shqiptare prpara vendosjes s marrdhnieve diplomatike me Gjermanin? A dini ju m shum rreth ktyre bisedimeve dhe temave t prekura n to?


Po, sigurisht q un di disa gjra, natyrisht q nuk ishin vetm prfaqsues t Partis Komuniste, por edhe prfaqsues t shtetit shqiptar, t qeveris. Nga prfaqsuesit e Partis Komuniste ishte Sofokli Lazri, me t cilin mund t diskutohej, pasi pavarsisht bindjeve dhe qndrimeve t tij politike, ai ishte nj njeri inteligjent. Por nuk kam dijeni se cila sht konkretisht polemika n Shqipri, q un mund t prgjigjem drejtprdrejt.


Kur dshiron dika me pasion, prfytyron edhe gjra jo t realizueshme


Ather pr ta saktsuar: vizita e Hans-Dietrich Genscher-it zgjoi tek shqiptart nj shpres t madhe n ndihmn q Gjermania do t’i jap Shqipris, n popull u komentua se Genscher-i ka premtuar si t thuash “ekun e bardh”. A ishin kto ndihma t lidhura me kushte t caktuara, apo ishin kto shpresa t pabaza e disi naive?


Tani un e kuptoj pyetjen tuaj shum mir, por sht e vshtir t prgjigjesh. S pari, pasi shpresat dhe naiviteti jan cilsi psikologjike. Nse njeriu dshiron dika me pasion t madh, sidomos n nj periudh t vshtir, ather ai prfytyron apo shpreson n nj rezultat q n realitet nuk mund t jet i realizueshm. Nse ka shpresa q i korrespondojn realitetit m e shumta mund t ket vshtirsi t prshtatjes me to. Pra pyetja nse shpresat ishin t tepruara nuk sht nj shtje objektive, por sht m shum nj shtje e prfytyrimeve apo e ndjenjave njerzore. sht sigurisht e vrtet q n bisedat paraprake me Shqiprin kishte dy interesa: regjimi komunist n Shqipri ishte ekonomikisht n falimentim, ishte n nj gjendje t till q me forcat e veta nuk mund t ekzistonte pr nj koh t gjat. Kishte ose nevoj pr ndryshime, ose ashtu si edhe shpresonte qeveria e athershme shqiptare pr para nga jasht, q do t lejonte q makineria t mund t vazhdonte t funksiononte akoma. Ne sigurisht q ishim gati ta ndihmonim Shqiprin ashtu si edhe kishim
me vendet e tjera t Evrops. Shuma, pr t ciln bhej fjal ishin 40 milion marka n vit. Po ndihma nuk jepet asnjher me para n dor, por n formn e projekteve. Pra kthimi n realitet i nj premtimi pr ndihm krkon nj periudh kohore. Kshtu nj nga projektet e para ishte riorganizimi trsor i nj ndrmarrjeje t mbarshtrimit t gjedhit n perndim t Tirans. Kjo kishte t bnte me importimin e racave t lopve t cilsis s lart, q japin shum qumsht, me ndrtimin e stallave moderne, furnizimit me ushqime, t impianteve t transportit dhe t ftohjes pr ruajtjen e qumshtit etj. E gjitha kjo krkon kohn e vet dhe realizimi i ktij projekti filloi rreth nj vit pasi un kisha mbrritur n Tiran. Pra nuk sht se parat erdhn menjher. Ky ishte interesi i pals shqiptare.


Interesi i pals gjermane ishte t integronte Shqiprin n strukturat e dialogut evropian, q vepronte nn Kshillin pr Bashkpunim dhe Zhvillim Evropian (sot OSBE). Shtetet komuniste t Evrops Qendrore dhe Lindore ndrkoh ishin prfshir n kt organizm, por Shqipria mungonte. Qllimi i ktij bashkpunimi ishte q fillimisht ministrat, zyrtart t kishin mundsi t udhtonin m shum, t kishin shum m tepr kontakte, por q m von edhe t tjer prfaqsues nga ekonomia apo kultura, pra sa m shum njerz t shikonin vende t tjera evropiane, t shikonin se si punohet dhe veprohet atje, q t’i bashkoheshin strukturave t shumta q ofrojn liri, por edhe nj struktur s cils duhet t’i prmbahesh. Pra pala shqiptare synonte t merrte para ose projekte nga Gjermania, kurse ne synonim ta afronim Shqiprin n ato dhjetra apo qindra organizma dhe struktura q ishin aktive n mbar Evropn.


Pra, pati bisedime paraprake dhe u vendosn n vazhdim marrdhniet diplomatike, gj q ndodhi n vitin 1987?


Po marrdhniet u vendosn n vitin 1987 dhe u zyrtarizuan me nnshkrimin zyrtar dypalsh dhe pas ksaj un u drgova n Tiran pr t hapur ambasadn gjermane. Un arrita n Tiran vetm pak or prpara se t mbrrinte Franz-Josef Strauss-i nga Bavaria. Un shkova menjher n hotel “Dajti” dhe nga zyra e recepsionit atje nisa nj faks, prmes t cilit e deklarova t hapur ambasadn gjermane n Tiran, prgatita nj etiket kartoni, ku shnova tek dera e dhoms s hotelit “Ambasada e Republiks Federale Gjermane” dhe pastaj u drgova nga pala shqiptare me makin zyrtare t prisja Franz-Joseph-Strauss-in, kjo ishte dita ime e par e puns n Tiran.


Dua t’i kthehem pyetjes lidhur me shpresat e zgjuara tek shqiptart: thuhej n popull se Strauss-i vinte n Tiran q nga viti 1983 dhe zhvillonte biseda zyrtare, gj q interpretohej si tentativ e Enver Hoxhs pr t’u hapur drejt Perndimit, pasi e kishte kuptuar se nuk mund t vazhdohej m tutje me at lloj izolimi unikal? A dini ju hollsira rreth vizitave t Strauss-it n Shqipri dhe bisedave q ai zhvillonte n Tiran?


Un nuk di hollsi rreth ktyre vizitave apo bisedave. Mendoj se ato nuk duhen mbivlersuar, pasi ishte pjes e politiks s brendshme gjermane, Franz-Josef-Strauss-i e konsideronte veten si ministri i Jashtm m i mir, por q n fakt nuk ishte. Ai ishte nj njeri shum inteligjent, ashtu e njoha edhe n Shqipri. Por sigurisht q ai si do politikan donte t tregohej kudo prezent. Sigurisht q vizitat e Franz-Josef Strauss-it si prpara, por edhe ajo e vitit 1987, dy or pasi un kisha hapur ambasadn e Republiks Federale t Gjermanis n Tiran kan luajtur nj rol politik. Qeveria Federale e prfaqsuar n politikn e jashtme nga Hans-Diettrich Genscher-i q vinte nga nj parti tjetr nga ajo e Strauss-it, u prpoq t bj m shum se ’do t bnte n kushte t tjera pikrisht pr t mos ia ln meritat kryesore Strauss-it.


Prsri tek kushti ndaj Shqipris pr t’u antarsuar n KSBE. Kjo ndodhi vetm n vitin 1990. Do t thot kjo vones se pala shqiptare nuk i pranoi kushtet dhe se qeveria komuniste tregohej kokfort? Prse zgjati kaq shum ky proces?


Nuk do t thosha kshtu. Nuk kishte kushte, por ishin nj seri pikash, q n thelb t onin n dy pozicione: Shqipria donte para, kurse ne synonim integrimin e Shqipris n shumllojshmrin e shkmbimit t eksperiencave njerzore, t shkmbimeve kulturore dhe ekonomike. Sigurisht q ne do t prgzonim faktin nse Shqipria do t bhej menjher antare e KSBE-s, por vendosja e marrdhnieve diplomatike, ndihma ekonomike prej 40 milion Markash do t sillnin nj shkmbim specialistsh n fusha t ndryshme q nga teknik t thjesht e deri tek njerz t kualifikuar, inxhinier, gazetar, duke e rritur kshtu interesin pr Shqiprin dhe pr kulturn shqiptare. Ne synonim q kto kontakte t shtriheshin n sa m shum fusha dhe ne ishim t bindur q kjo s shpejti do t sillte nj rritje eksplozive t ktyre kontakteve.


Enver Hoxha sht akuzuar si diktator i pamshirshm, por edhe si nj udhheqs i rrugve t veanta, kshtu ai e ka drejtuar Shqiprin n aleancat nga m t ndryshmet duke filluar me Jugosllavin, pastaj me Bashkimin Sovjetik, m tej me Kinn, por ndonse Shqipria ishte vendi i par q u shkput nga Traktati i Varshavs, ajo mbeti bastioni i fundit komunisto-stalinist n Evrop. Cilat mendoni se jan arsyet pr kt?


Un mendoj se n kt drejtim kan ndikuar shum faktor: Enver Hoxha ishte nj nacionalist dhe sipas tij, Shqipria duhet t jet Shqipri dhe jo pjes e ndonj traktati si ai i Varshavs apo i Jugosllavis. Kshtu nse kthehemi m tej n koh n vitet 1945-1946 Jugosllavia donte q Shqipria t ishte shtet brenda Federats Jugosllave. Ktu luante nacionalizmi nj rol t rndsishm. Ju e that me t drejt se Enver Hoxha ishte diktator dhe sistemi i ngritur prej tij ishte nj diktatur e tmerrshme. Duke filluar n vitet ‘50-t e kryesisht n vazhdim n vitet ‘60-t dhe ‘70-t t shekullit t kaluar kemi t bjm me nj periudh t rnd, me diktaturn m t ashpr n Evrop, sidomos sa i prket shtypjes q iu b fes si asaj katolike, ortodokse greke dhe myslimane, kjo sht nj plag e rnd prjetshme n historin e Shqipris, ka prgjegjsit e kan arritur n mnyr brutale. Pra jan t gjith kta faktor t ndryshm, q kan si qllim mbajtjen e pushtetit n duart e diktaturs dhe kjo ka luajtur nj rol t rndsishm n zgjatjen e saj.


Zoti Daum, si e keni prjetuar Shqiprin n periudhn prpara korrikut 1990?


Do t doja t kthehesha prapa n koh. Un kisha tri vjet q isha n Shqipri. Si e thash edhe m par Genscher-i ma ofroi mua postin e ambasadorit n Tiran, pasi un n t kaluarn nuk isha nj burokrat tipik, q preferon t udhtoj me “Mercedes” dhe me shofer, por nj njeri q lviz m kmb, q takon njerzit dhe flet me ta pr t msuar se si mendojn kta njerz, q mson gjuhn e vendit ku ndodhet. Gjat qndrimit n Shqipri un m shum e kam par veten si ambasador i shqiptarve tek qeveria ime, sesa anasjelltas. Un gjat qndrimit tim n Shqipri mundohesha t kuptoja se pse shqiptart kan nj mentalitet tjetr nga i yni, far shpresash dhe far dshirash kan ata. Pr t'i msuar kto njeriut i duhet nj periudh kohe, kjo nuk mund t bhet me sot e me nesr, aq m tepr n nj vend diktatorial, pasi edhe n periudhn e Ramiz Alis Shqipria ishte nn nj diktatur shum t keqe, dhe mua m duhet ta pranoj se kt un nuk e kam kuptuar q n fillim.


M sht dashur t paktn nj vit pr t kuptuar se Shqipria ishte nj diktatur e vrtet. Pse nuk e konstatova un kt? T gjith personat zyrtar dhe jo zyrtar q un takoja ishin t przemrt, t hapur, simpatik, miqsor, q ndaj ironis politike nuk reagonin me inat, si ishte rasti n vende t tjera si Rusia, ekosllovaki apo edhe n Rumani e Serbi. Prkundrazi ata reagonin me nj buzqeshje n fytyr ndaj shakave politike madje prgjigjeshin me shaka politike. Pra mentaliteti shqiptar bnte q nj diplomat i huaj q fliste gjuhn e vendit t ngatrrohej n mendimet e tij. S dyti aparati shtetror ishte ekstrem eficient, policia e fsheht ose sigurimi dinte do gj, kontrollonte do gj, nse un flisja me njerz n rrug ata thirreshin dhe merreshin n pyetje. Un nuk lejohesha t'i ftoja ata njerz me t ciln do t dshiroja t flisja, sepse do i ftuar duhet t merrte leje. Un kam dhn shum pritje, dreka apo darka, nj ose dy her n jav n hotel “Dajti” dhe aty pihej shum raki Prmeti. M von kam msuar se pr seciln nga kto pritje 6-7 vet punsoheshin, q nprmjet aparateve prgjuese t instaluara n shtyllat e hotelit, q t onin n bodrumet e hotelit, prgjonin do bised, e shkruanin dhe t nesrmen njoftonin ministrin e Brendshm. Pra nuk ishte e leht t kuptoje se far ndodhte n vend. Un e kam dashur Shqiprin q n fillim, i kam dashur shum shqiptart, at natyr t mrekullueshme me male dhe det, pyjet. Jam ndier shum mir atje. Un lejohesha t udhtoja, un isha prfaqsuesi i vetm diplomatik i huaj, q lejohesha t udhtoja gjithandej, pasi sillja me vete ato 40 milion Marka n vit, dhe duhet t njihja vendin. Un mund t thosha se sot ose n nj jav dua t shkoj n Alpe, pasi ndoshta bjm atje nj projekt pr pyjet, un mund t thosha se un dua t shkoj n Liqenin e Presps, pasi mund t restaurojm afresket e kishs, ose dua t shkoj ktu apo aty, pasi mund t bjm nj projekt pr ndrtim rrugsh. Mua nuk mund t ma ndalonin kt. Kshtu m krijohej mundsia t takohesha me njerz dhe un kam takuar personalitete t mrekullueshme, shum m tepr se n Tiran, njerz me karakteristikat tipike t zemrgjersis dhe me njerzillkut t Mesdheut t Vjetr. Kto jan kujtime q i kam t ruajtura akoma. Por pas nj viti arrita t kuptoj se far regjimi i tmerrshm ishte ai, se si sillej ai me mendimin ndryshe, si i degdiste n miniera njerzit, q shprehnin mendime q nuk i plqenin regjimit, se si i fuste ata n vrima 3-4 metra nn tok dhe nuk i lejonte t dilnin prej andej, se si i ka persekutuar prfaqsuesit e kishs katolike, apo ka varur e torturuar ata t myslimanve, bektashinjve apo ortodoksve. Nj prjetim t tmerrshm kam pasur n nj fshat afr Sarands. Ishte periudha e Pashkve dhe m treguan se nxnsit n shkoll nuk pyeteshin direkt nse kishin festuar Pashkt, por nse kishin pasur dje n shtpit e tyre vez t ngjyrosura. Nse ata prgjigjeshin pozitivisht, ather prindrit e tyre thirreshin n polici dhe ndaloheshin pr nj koh t gjat. Mendo q kjo ka ndodhur n fund t viteve ‘80-t. Dhe pikrisht kjo mnyr sjelljeje brutale ndaj njerzve me mendim ndryshe, apo ndaj fes m bri mua nj kundrshtar t regjimit. Edhe pse i kam vlersuar prpjekjet e regjimit pr t ndrtuar vepra n vend, lufta ndaj mendimit ndryshe, nisur edhe nga eksperienca e keqe q ne kemi pasur n historin gjermane m ka irrituar shum dhe m von kam
do prpjekje pr rrzimin e ktij pushteti.


Ju that se u jeni afruar njerzve dhe keni folur me ta. Por njerzit kishin frik t flisnin n at koh me diplomat t huaj. A e ndienit ju kt frik dhe a u afroheshin njerzit juve?


Njerzit nuk mund t m afroheshin mua. N Tiran ishte thuajse e pamundur. Megjithse un n Tiran, nisur edhe nga predispozita ime kam qen shpesh n rrethe artistsh, shkrimtarsh, n radh t par mes shkenctarsh, pasi kjo lidhej edhe me formimin tim, dhe n kto rrethe dgjoja shprehje npr dhmb. Ndryshe ishte jasht kryeqytetit, un sapo thash, q isha diplomati i vetm q mund t udhtoja kudo n vend. Natyrisht q un isha i survejuar paka se isha vetm, por npr fshatra ishte e mundur t flisje me njerzit.


Kam dgjuar se kur ju keni qen nj her n Shkodr, dikush ju ka folur n rrug dhe ju ka thn: “Ju lutemi t bni dika pr ne”, kurse ju i jeni prgjigjur: “Ju duhet t bni dika vet pr veten tuaj n mnyr q ne t‘ju ndihmojm. A sht e vrtet kjo?


Mund t jet me siguri e vrtet, megjithse ky rast konkret mua tani nuk m kujtohet, por kjo sht nj fjali q un e kam thn shum her. Situata ndryshoi n vitin 1990 n mnyr radikale. Nga fillimi i vitit 1990 shqiptart fituan guxim, ata dgjuan n televizion se n vendet e tjera komunistt u przun nga pushteti, ata kishin par fotografit e rrzimit t murit t Berlinit, ata fituan guximin t flasin m shum me njri-tjetrin, ata dgjonin nga radiot italiane apo greke, ndoshta edhe nga “Deutsche Welle”, se far po ndodhte n bot, dhe papritur ata nuk kishin m frik. Dhe nse nj popull nuk ka m frik, ather qeveria nuk sht n gjendje ta ket kontrollin. Nga fillimi i vitit 1990 njerzit filluan t m flisnin si n Tiran edhe n Shkodr, por veanrisht n Shkodr. Un n at koh lvizja n shum qytete si n Tiran, Shkodr, Elbasan, Sarand dhe shpesh zbrisja nga makina dhe lvizja m kmb. Kshtu un kam shkuar n kmb n kshtjelln e Rozafs, dhe m kujtohet q kam takuar nj grup vajzash simpatike, me t cilat kam biseduar jo vetm rreth politiks. Un kam lvizur me qllim npr rrug, kam shkuar npr kafene dhe njerzit m flisnin. far ndryshimi krahasuar me vitin 1987!


Javt e para, pasi kisha arritur n Shqipri shkova n nj kafene n Tiran, nj kafene e madhe, emri i s cils nuk m kujtohet, por ku kishte vetm burra, un zura nj vend q ishte i lir. Menjher tre burra q ishin ulur n at tavolin u ngritn dhe u larguan. Ata ma lan tavolinn mua dhe un u thash “Mirdita!”. Pash ndrkaq ‘50-t apo ‘60-t burra prreth meje q ishin kthyer nga un dhe m vshtronin t heshtur. Kamerieri m solli nj kafe dhe nj pjat me mjalt, kto ishin ato q ai mund t m ofronte, por gjithkush prreth heshtte. Tre vjet m von kur un shkoja n nj kafene t gjith m flisnin, dhe un e kuptova dhe njoftoja n shtpi n Bon se regjimit po i vjen fundi, njerzit nuk kan m frik. Por asnj nuk donte t m besonte, madje as qeveria shqiptare nuk e besonte. Ata mendonin se kishin kontrollin mbi vendin.


A do ta besonit ju qershorin e vitit 1990 se shqiptart nj muaj m von do t krkonin strehim n ambasadat perndimore n Shqipri?


Jo, kjo pr mua ishte nj surpriz e plot dhe un mendoj se kjo ishte nj surpriz edhe pr vet shqiptart. Q nj gj e till do t ndodhte ishte pr mua e qart. Disa vjet m von un kam lexuar disa raporte q kisha shkruar. Kshtu n mars un i shkruaja Bonit se Shqipria po shkon n drejtim t duhur, se regjimi nuk mund t ekzistoj m pr nj koh t gjat. Kisha dgjuar se n La, 15 mij katolik ishin mbledhur n Ditn e Antoniusit t Shenjt, por qeveria nuk i ka vrar ata. 20 vite m par ata do t ishin pushkatuar t gjith. Pr mua ishte e qart se kur ndodh dika e till kjo sht pika e kthess. Un do t thosha se mbledhja e 15 mij njerzve n La ishte nj pik kthese. Pr mua situata ishte e qart dhe un kt ia kam komunikuar Bonit me shkrim, por edhe n prputhje me kt ka qen sjellja ime n rrug.


Erdhi fillimi i korrikut dhe papritur ambasada gjermane u mbush me 3200 shqiptar q krkonin t largoheshin nga Shqipria. Si arritt ju ta mbani situatn nn kontroll?


Un dua t them se nuk ishin 3200, por 3199, por nuk ishte se shqiptart erdhn n ambasadn gjermane. Shqiptart e par shkuan n ambasadn greke, un kisha shum miqsi me ambasadorin grek, ai quhej Kakabasis, fliste perfekt gjermanisht, kishte ndjekur nj shkoll gjermane, ai ishte miku im m i mir ndr diplomatt. Ai nuk ishte vetm nj mik, q fliste gjermanisht si un, por ne ishim edhe komshinj, pasi ambasada greke ndodhej direkt pran ambasads gjermane. Natyrisht q shqiptart erdhn fillimisht n ambasadn greke, sepse ata ishin shqiptar q vinin nga Jugu i Shqipris dhe q flisnin greqisht, dhe mendonin se ndoshta ambasada greke mund t’i ndihmonte ata. T part ishin rreth 15 deri 25 veta, t tjer shkuan tek ambasada egjiptiane, italiane, disa shkuan tek ambasada franceze. Dhe un u dshprova q deri n ato momente asnj nuk kishte ardhur n ambasadn gjermane. Mua m vinte turp dhe mendova se nuk sht e mundur q njerzit t krkojn strehim tek egjiptiant, grekt apo italiant, por jo tek ne. Dhe me ndrgjegje t plot i thash punonjsit t sigurimit t kufirit federal se q sot e tutje ambasada do t jet e ndriuar n mbrmje, q t gjitha dritat do t ndizen, dhe se porta e madhe q sheh nga rruga do t lihet e hapur q t bjer n sy, kanati i ders nuk do t jet i hapur fare, por i pakyur dhe kjo duhej t ishte e dukshme. Un nuk mund ta duroja q njerzit nuk t mos krkonin strehim n ambasadn gjermane. Kjo mori dhen dhe njerzit e par erdhn, pastaj erdhn t tjer, pastaj nj kamion q prishi murin rrethues t godins. Un kto veprime i prshndeta, por tani dua t them q kjo nuk u prshndet nga qeveria ime dhe kjo m'u tha n telefon. Un komunikoja me qeverin n Bon vetm nprmjet linjs telefonike satelitore, pasi nuk mund t drgonim fakse apo t shkruanim letra. Duhet thn se qeverit flasin pr demokraci ditve t diela, por n aktivitetin e tyre ato e kan pr detyr t ruajn stabilitetin dhe jo t bjn nj ndrhyrje aktive. Asnj qeveri nuk do q ambasada e vendit t saj t mbushet me azilkrkues. Dhe kshtu vazhdoi dhe un sot jam shum i knaqur q e kam
kt, madje edhe pse n kundrshtim me porosit e qeveris sime.


Zoti Daum, si ishte kontakti me qeverin shqiptare n ato dit t nxehta korriku 1990?


Ne kishim kontakt t vazhdueshm, un shkoja t paktn nj her n dit n Ministrin e Jashtme, dhe aty takoja ata zotrinj, q ishin deri ather t przemrt dhe miqsor (emrat nuk dua t’i prmend) por ata kishin papritur fytyra krejt t tjera. Nga pozicioni i tyre: ata krkonin t m bnin t qart se bhej fjal pr ekzistencn e qeveris s tyre, dhe se qeveria shqiptare nuk ishte e gatshme t trhiqej. Veprimet e mia si p.sh., ndezja e dritave t godins s ambasads apo lnia hapur e ports s ambasads: pra sinjali “Hajdeni t gjith, ju lutem!” ishin veprime q vetm n plan t dyt kishin karakter humanitar. Pikspari pr mua ishte e qart se nj gjendje e till katastrofike n qendr t kryeqytetit do t ngjallte patjetr rrzimin e qeveris. Pr mua ishte qart se qeveria shqiptare do t prpiqej ta evitonte kt. Un mendoja se qeveria nuk do t prdorte mjete ushtarake, sepse prndryshe do t prballej me konsekuenca shum t kqija, por nuk isha i sigurt pr kt. Vetm dy apo tre vite m par kam msuar nga ambasadori shqiptar n Londr, q n at koh ka qen shef i kabinetit t Reiz Maliles, se qeveria e Ramiz Alis kishte vendosur ta sulmonte ushtarakisht ambasadn gjermane, edhe ambasadat e tjera, por m shum ambasadn gjermane. Nse do t ndodhte kjo ather un nuk do t isha ktu prpara mikrofonit tuaj, por do t kisha ndoshta nj monument n Tiran.


Un nuk mendoj se ata mund t guxonin ta bnin kt. Kjo do t thoshte pastaj luft apo jo?


Un nga kolegu n Londr msova se qeveria e kishte vendosur pr kt sulm, por Reiz Malile kishte krcnuar se do t jepte dorheqjen publikisht dhe do t’i bnte publike t gjitha detajet. Pra ai arriti ta bllokoj kt vendim. Po e prsris q kt e kam msuar vetm tre vjet m par dhe m duket shum fakt interesant.


N ato dit ju ishit diplomat dhe un nj shqiptare q krkonte t shkonte drejt Perndimit. T dy kishim ndrmarr nj hap t rrezikshm, pr t cilin un personalisht nuk jam penduar. Por desha t di prej jush, se si i keni prjetuar ju njerzit n territorin e ambasads ato dit?


Un nuk kam folur me 3199 njerzit, q ishin n ambasad ato dit dhe sot jam shum i dshpruar q nuk kam folur me ju. Kishte intelektual, q ndodheshin n ambasad, kam folur me disa prej tyre, por shum pak. Njerzit tan t sigurimit kan
nj pun t pabesueshme pr t mbajtur rregullin dhe ne thuajse nuk kemi fjetur tr ato dit. Ne na duhej t kujdeseshim p.sh. pr higjienn. Pas disa ditsh na u ndrpre uji. Uji duhet jo vetm pr t’u lar, por n radh t par pr t pir. Punonjs t ambasads shkonin me bidon n ndrtesat karshi pr t na furnizuar me uj. Un nuk dua t hyj n detaje, por ishte nj situat tepr e vshtir dhe kan ndodhur gjra t tmerrshme. Ishte nj situat revolucionare npr rrug dhe pjes t popullats kontribuuan me mjete revolucionare q arritm t siguronim buk pr mbijetes. Siguria m n fund kishte dal jasht kontrollit dhe me siguri q ne nuk do t mund t rezistonim edhe nj jav m gjat, ishte e paimagjinueshme. 1200 shqiptar t tjer ishin n ambasadn italiane, disa qindra n at greke, nuk e di tamam se sa, por tri ambasadat kryesore perndimore ishin t prekura dhe kjo u b tema kryesore n Evrop dhe n Kombet e Bashkuara, duhej gjetur nj zgjidhje dhe u gjet nj zgjidhje.



Si e shikoni ju kt ngjarje n procesin e hapjes s Shqipris? A ishte kjo vall si nj klithm q shqiptart i drejtuan Perndimit pr t'i treguar, se duhej rrzuar bastioni i fundit stalinist i Evrops dhe se Shqipria duhej hapur drejt Perndimit?


Absolutisht po, e shikoj tamam kshtu si e prshkruat ju. Por kjo nuk mund t arrihej nse n ambasadn time do t kishte vetm 12 azilkrkues, madje as 24, por vetm me kt katastrof dhe me rrezikun real t nj konfrontimi real t prgjakshm, si rrjedhoj e nj ndrhyrjeje eventuale ushtarake t qeveris shqiptare. 3200 vet n ambasadn ton dhe mbi 1200 n at italiane ishin numra q do t nxisnin nj ndryshim t shpejt politik. Dhe ky ishte qllimi im. Un doja ashtu si edhe e thash m par vetm n plan t dyt nj ndihm humanitare. N radh t par un doja t jepja nj sinjal politik. Sigurisht, q si a that edhe ju, kjo ishte nj loj e rrezikshme, por un isha i sigurt q do t kishim sukses.


Si e keni prjetuar Shqiprin pas ngjarjeve t korrikut?


Qeveria ime vendosi q ne nuk duhej ta prsrisnim nj gj t ngjashme dhe kjo ishte e drejt. Pr mua personalisht ishte e qart q ky ishte fundi i regjimit, se mund t zgjaste ndoshta edhe 6 muaj apo nj vit, por isha i sigurt se situata nuk mund t stabilizohej m. Un isha i bindur se procesi ishte vn n lvizje dhe se do gj tjetr do t ndodhte vetvetiu n mnyr t natyrshme. Qeveria e Bonit tha se gjendja sht qetsuar, se njerzit jan drguar n shtpit e tyre, se un do t hiqja flamurin gjerman nga ambasada dhe dera do t qndroj e hapur, kurse un do t luaja zyrtarisht rolin e kujdestarit t shtpis. Kshtu un vazhdoja t merrja rrogn, por nse dikush vinte aty, kjo nuk ishte m ambasad, por nj shtpi. Kshtu qndrova rreth nj muaj derisa mora nj telefonat nga Boni, prej nga m'u njoftua q duhet ta l Shqiprin menjher, kjo ishte edhe dshira e pals shqiptare, paka se un isha tani vetm kujdestar i shtpis. U largova me makinn time, me fotografit e prindrve t mi dhe me bizhuterit e mamas sime e disa gjra t mia private. Teksa udhtoja nj grua e moshuar iu afrua makins dhe theu xhamin e saj me nj gur. Kshtu udhtova pa xham deri n Beograd pas 16 or udhtimi dhe arrita n ambasadn gjermane atje. Dy dit m von m than se un isha
jeshil n fytyr dhe se nuk kishin par ndonjher nj fytyr t till. Gruaja ime, e cila ndodhej n Beograd, fillimisht nuk m njohu. Dua t theksoj se un isha krenar pr rolin tim aktiv n nj pik kthese n historin evropiane, jo vetm kundr atij regjimi kriminal n Shqipri, por edhe kundr qndrimit kundrshtues t qeveris sime, q n fakt ishte i kuptueshm.


A ishte kjo nj eksperienc unikale n aktivitetin tuaj diplomatik?


Kjo do t ishte nj tem pr nj mij intervista t tjera. Un disa her kam pasur konflikte me ministrat e mi, konflikte q kan prfunduar n mnyra t ndryshme. Pas detyrs sime n Shqipri, ministri i Jashtm, Genscher dhe veanrisht Sekretari i Shtetit, edhe pse sektori i personelit krkonte t m ulte n post, m than se Zoti Daum ju keni vepruar drejt. Dhe kjo m inkurajoi shum. M von un kam punuar si prfaqsues n Organizatn pr t Drejtat e Njeriut t Kombeve t Bashkuara, ku edhe aty un gjithmon i kam thn hapur ato gjra q mendoja se ishte e drejt dhe morale, pavarsisht qndrimit politik t qeveris sime.