Nse arti sht vepr e hapur (U. Eko) dhe mund t njihet, t rikonstruktohet, t interpretohet dhe t riinterpretohet n shum mnyra (Zh. Derida) ather edhe krijimtaria artistike e piktorit, profesori dhe teoricieni tiranas Gazmend Leka, sht vepr e till, q do t thot se ofron mundsi t shumta njohjeje dhe interpretimi. Arti i ktij artisti sht fenomen me shum shtresa e kuptime, m shum nivele e pusulla estetike e jasht estetike, sht pr m tepr bot e ngjeshur shenjash e simbolesh ikonografike e fantazmagorike, imagjinatave e intuitive, pr njohjen e s cils lipset nj kod i prgjithshm gnoseologjik, prkatsisht nj ekuivalent interpretues integral. Dhe ky kod obligimisht duhet t jet i natyrs intelektuale, midis t tjerash edhe pr faktin se n artin e Gazmend Leks, ka ndrhyrje t shpeshta filozofike, mendime t thella kontemplative si dhe kundrime shkencore, t cilat mund t’i diktoj vetm mendja e ndritur dhe intelekti i lart i njeriut. Pra vetm prmes gnoseologjizmit inteligjibil, mund t msohet drejt e n mnyr t plot, pr alkimin vizatimore, pikturale, grafike e multimediale t Gazmend Lekes, pr domethnien e shenjave, simboleve dhe sinjaleve t ndryshme, me t cilat ai ndrton, sendrton dhe kuptimson formn dhe prmbajtjen e artit t vet.


Forma artistike, apo jashtsia e opusit kreativ t G. Lekes, sht mjaft tenebroze dhe jo doher e plqyer pr shqisa. Mirpo, ai nuk iu referohet shqisave, q do t thot se nuk krijon pr to, por pr shpirtin estetik, mendjen dhe pr intelektin. Mu pr kt, interpretuesi duhet t ngritt n nivelin estetik e intelektual, n mos t barabart, ather t prafrt me at t ktij krijuesi, nse do q t’i afrohet sado pak universit t tij kreativ, konkretisht strukturalizmit racional, q s bashku me sistemin e simboleve, prbejn boshtin shprehimor t artistit G. Leka me artin e t cilit, n skenn artistike shqiptare fillon nj etap e re, nj mnyr m ndryshe e t menduarit, t konceptuarit dhe t krijuarit.


do simbol, shenj, piktogram, idiolekt e ideogram q paraqitet n formn artistike, n fakt lot rolin e zdhnsit, prkatsisht t transmetuesit t krejt asaj q pulson dhe gjallron n habitusin e brendshm e prmbajtjesor t veprs s piktorit Gazmend Leka. E kjo prmbajtje sht fush e gjer artefaktesh t nxjerra, apo m mir t thuhet, t rrmbyera nga jeta, historia, miti, mitologjia, e madje edhe nga gjithsia. Prmendem gjithsin, prkatsisht galaktikn, nga se fitohet prshtypja se ajo, pra yjsia, me t ciln ai komunikon si me akordet e muziks s Bahut, e frymzon mjaft. Mirpo, n esenc, frymzimi, prkatsisht qenia dhe qensia krijuese e Gazmend Leks, sht fare e tokzuar, e lidhur ngusht dhe organikisht me tokn shqiptare, me autoktonin kombtare, me “Shqiprin e shenjt dhe kozmike”, e cila, si nj spiritus movens v n lvizje tr qenien e tij krijuese, madje m tepr se sa q jemi t prirur t shohim dhe t pranojm.


Filozofi dhe esteti i spikatur Hegeli konsideronte se e bukura sht perde q msheh t vrtetn. Kt shtje q mendimtari gjerman e qmtoi prmes gnoseologjis spekulative, piktori yn Gazmend Leka e trajton n mnyr praktike, duke e margjinalizuar t bukurn, pikrisht pr hire t s vrtets. Madje as gama koloristike nuk shquhet me iltri, e aq m pak me bukuri shqisore, sepse piktorin e intereson e vrteta, qoft ajo madje struktur e zez, atonale dhe e heshtur. Megjithat, n kt struktur t mugt dhe t heshtur koloristike, ka bukuri imanente, ka timbr poetik, q t pushton ngadal e qet, q t shpien n “dimensionin e fundm”, n t cilin nuk dallon dot ku mbaron realiteti e ku fillon shajnia, ndrra. Kjo me fjal t tjera, do t thot se identiteti i veprs s ktij artisti, nuk konsiston n hierarkin e raporteve formale, sado q edhe ato jan t rndsishme si njsi konstituive, por n orbitn e t vrtets; n kalimin nga modeli mimetik, narrativ e dekorativ, n konceptin kreativ, imagjinar e poetik. N kt mnyr, kjo vepr bhet oaz shpirtrash t veant, strehimore ndrrimtaresh, poetesh dhe filozofesh, ndrr e shtresuar me koh n ndrdijen e piktorit, t ciln ai e nxjerr n form t sensacionit plotsisht t vetdijshm kreativ, pr ta vendosur n rrafshin kompozicional. Kjo s’do mend sht shkalla m e lart dhe m e avancuar e komunikimit artistik t Gazmend Leks, sht mbi t gjitha koherenc paradigmatike e krejt asaj q shihet, dhe t tjetrs q nuk shihet por ndihet, mendohet, pra ekziston.


N imazhet vizatimore, grafike e pikturale t artistit ton, nj frekuenton konglomerat i tr numrash, figurash dhe trajtash gjeometrike, plot nj arsenal sentencash e kuptimesh semantike, q zgjojn ndenjen e kalueshmris, zbrazsis, t mistereve okuliste e kabaliste, q gjendet diku midis t Mirs dhe t Keqes, Erosit dhe Tantalosit, Harmonis dhe Kaosit, Hiit dhe Diit, Engjllit mbrojts dhe Satanit. Nuk sht qllimi i piktorit t na fus n labirintin e mistereve dhe sekreteve, por q t’i dekodoj ato me alkimin e artit t vet, me shifrn universale gjithnjerzore e gjithkohore - me Kodin e Dashuris. Komunikimi i Gazmend Leks me kt mnyr, ndonjher at e bn t duket i pakapshm t mos themi mistik, mirpo, n fakt ai sht mendimtar i thell, q njeh mir gjeologjin e miteve dhe t legjendave, kuptimin simbolik t morfologjis gjeometrike dhe fuqin e saj n prcaktimin e qiellit- me an t trekndshit, t toks - me an t katrorit, t shpirtit - prmes katrkndshit, pastaj t prsosmris, apo infinitivit - nprmjet t rrethit vicioz.


Sa m tepr q thellohesh n mugtirn vizuale t piktorit ton, dilema t bhet m e madhe: sht kjo poetik reale e jets, apo sht domosdoshmri jetike, t ciln ai nuk e honeps dot, pr t vetmin shkak se nuk i do kushtzimet, domosdoshmrit, pra as kufizimet. Madje edhe jetn nuk e konsideron t kufizuar. Ajo shtrihet prtej vdekjes fizike, prtej “Gurit t sakrificave”, pr t vazhduar s frymuari n dhe me dialektikn shpirtrore t artit. Kt dshiron t na kumtoj piktori i figurs ekspresive e poetike, Gazmend Leka, poeti i prfytyrimeve imagjinative, artisti subtil i forms, vijs, trajts dhe i strukturave pikturale e antipikturale, autori i “Rojs s Sekretit”, “Gjergj Elez Alis” dhe i “Kalorsit t Shkrettirave”, “Grabitsi i zjarrit t Vullkanit”. Dshiron t na prkujtoj at q thoshte Hegeli, se edhe nata e zez, e zeza sht fenomen fizik, estetik e shpirtror, qenie e gjall, e jo dukuri e vdekur, apo errsir e neveritshme ku edhe gjedhet dukn t zeza, si mendonte Shelingu. Dhe n t gjitha rastet dhe situatat, njeriu mbetet n qendr t vmendjes s krejt opusit artistik t Gazmend Leks, duke u
Unum, mas e do gjje, apo “homo mensura” sikundr q do t thoshte filozofi i lasht grek, Protagora.


Piktori dhe grafiku Gazmend Leka vjen nga sistemi totalitar, ku do gj pra edhe arti (apo para s gjithash arti) matej, mohej dhe vlersohej n baz t kritereve politike dhe ideologjike. Prandaj kalimet nga klishet afro gjysm shekullore soc-realiste, (skajshmrisht t ideologjizuara), n moduset e kohs, n modelet artistike moderne (plotsisht t lira), n Shqipri, u prcolln me dilema e tundime t mdha. Pr krijuesin shqiptar ky kalim ishte proces prlot me sfida e gracka, terren fare i pa njohur, prafrsisht si kalimi nga errsira n drit. Mirpo, Gazmend Leka kt proces transitor e kalon me intuitn e nj demiurgu vizionar, i cili me koh kishte parandier se do t vinte asti kur do t’i mundsohej t shprehej krejtsisht i lir, pa censura e autocensura, pa kufizime e mbikqyrje. Ajo koh erdhi, dhe piktorin G. Leka, nuk e gjeti t befasuar, konfuz, apo gafil, si e gjeti shumk nga komuniteti artistik n Shqipri, por t prgatitur pr veprim krijues. Kjo i mundsoi q fare natyrshm t futej n botn e artit modern, n modernitetin artistik dhe estetik, pr t krijuar nj bagazh t madh t realizimesh pikturale, grafike, vizatimore, kolazhiste etj.


Gjat kohs q merret me art, profesor-piktori Gazmend Leka, krijoi cikle e trsi tematike t shumta, nga t cilat shquhen “Ditari i Aklimistit, “Nostradmusi”... si dhe cikli i pikturave me dimensione t mdha. Nuk themi se ai sht krijues madh se pikturon imazhe me prmasa t mdha, se trajtoi dhe trajton tema e prmbajtje, gjithashtu t mdha, por pr faktin se ato i ndien, i mendon, dhe i artikulon me gjuh artistike t przgjedhur, fare t rrall n artin pamor shqiptar. Me artikulime t tilla, Gazmend Leka ndrtoi artin e tij emblematik, domethns n prmbajtje, sugjestiv pr nga forma, dhe njkohsisht braktisi edhe elementin e fundit t praktiks imitative katr e m tepr dekadshe, thuajse kurr nuk ka frekuentuar me t. Pra kemi t bjm me nj artist (ndr ne) arketipor, namin dhe rndsin e t cilit me siguri do ta dshmoj koha.


Pr sendrtimin e ideve dhe vizioneve t tij kreative, autori prdor laborator t ter mjetesh, duke filluar nga e lapsi, krejoni, tushi, sepia, ngjyra, e deri tek kanavaci, druri, metali, letra dhe materialet tjera; duke hyr n to edhe vet, duke u
pjes prbrse e tyre. Piktori i mirfillt identifikohet nprmjet t ngjyrs, kurse Gazmend Leka prmes ngjyrs dhe strukturs s saj; prmes ideve dhe shqetsimeve t materializuar me flakadanin e kompresorit, me flakn e shpirtit estetik t artistit, n qenien e t cilt kotet romantiku q ende ka iluzione se bota, njeriu, mund t fisnikrohen me art dhe prmes artit, q ende beson se diku ekziston Gjyqi i Ndrgjegjes, ku njeriu do t ringjallet pr t’i dhn llogari Zotit.


N kontekst me krejt q u tha, imponohet pyetja mbase stereotipe por e pashmangshme: cili sht ideali kreativ i Gazmend Leks dhe ka synon t thot, t rrfej, t aktualizoj ai me alkimin e tij artistike? Prgjigjja mund t supozohet: pr kt nostalgjik kronik, pr kt piktor q aq shum sht i magjepsur me sfumaturn koloristike t Rembrantit, vet akti krijues sht ideal, lutje, urat, madje edhe relikt e kult, sht pr m tepr rrfim i sinqert e pa ekuivok, pr njeriun, groteskun, absurdin, tjetrsimin apo ikjen, vetmin, pr filozofin e jets dhe mbijetess, pr udhtimin e kometave, pr shtrngatn e shpirtit, pr t kaluarn dhe t tanishmen, pr grshetimin e tyre spontan dhe t natyrshm, dhe pr dukurit t tjera fenomenologjike t trajtuara dhe t konkretizuara me vokabularin e pastr dhe t qart t artit bashkkohor.


Krijuesi e ka vshtir t trajtoj kohn, historin, autoktonin, pra t kaluarn, e t mbetet bashkkohor prkatsisht modern, si sht Gazmend Leka. ’sht e vrtet, Gazi sht modern n at mas sa sht tradicional, dhe sht real pr aq sa sht ideal. Mu pr kt, pr pikturn e tij mund t thuhet, madje me plot goj, se sht dikotomi realo-ideale, sintez e fryms tradicionale dhe t asaj moderne, unitet n larmi, trsi e t kundrtave q vazhdimisht dhe reciprokisht mohohen dhe plotsohen, sht mbi t gjitha drit q me nurin e vet ndrion tr artin pamor shqiptar.


Piktori dhe profesori Gazmend Leka, sht n dijeni t plot pr lvizjet e reja q po ndodhin dhe po evidentohen n skenn artistike evropiane e botrore. Madje sht sprovuar n shum mediume artistike, konkretisht n skenografi ilustrime, kopertina, postera, logo, karikatura e madje edhe n performanca, instilacione e n projektet tjera t artit konceptual. Pra artisti yn ka shijuar po thuaj se t gjitha vokacionet e artit pamor, prandaj i kupton mir, si e kupton edhe konceptualizmin q sht imperativ i koh dhe shprehje e zhvillimit tekniko-teknologjik e industrial. Mirpo megjithkt, ai i qndron besnik, madje me kokfortsi pikturs s kavaletit, t ciln e konsideron si “njohje vertikale t qenies s vet”.


Dhe n fund t ktij boceli studimor monografik, t shtojm se nga arti i piktorit ton, Gazmend Leka, nuk kundrmon arom trndafili, por arom shqiptarie, arom lashtsie e qytetrimeve nj her t humbura e pastaj artistikisht t gjetura dhe t rigjetura.


*Studiues arti