Sistemi i ri i financimit q po shqyrtohet nga Ministria e Arsimit ka ngritur nj sr pikpyetjesh pr botn akademike, e cila ka propozuar mnyrn se si ky model mund t mbijetoj n Shqipri. A duhet q t financohen institucionet private fitimprurse? Kush do t jet mnyra e shptimit t universiteteve rajonale dhe degve t nevojshme, por q nuk preferohen? far sjell ndryshe n arsimin e lart modeli lituanez dhe ai kilian dhe si mund t prfshihen ato n universitetet tona?


Jofitimprurs?


Dr. Henri ili, administrator n Universitetin Evropian t Tirans dhe Dr. Ervin Demo, drejtor i Komunikimit n Universitetin e Tirans, duket se ndajn t njjtin mendim pr mnyrn se si universiteti privat duhet t funksionoj n nj model t till: jofitimprurs.


Sipas Dr. Demos, sistemi i kuponve mund t prekte edhe universitetet private vetm me disa kushte. “Do t ishte normale nse kto universitetet do t ishin t regjistruara si universitete jofitimprurse. N nj rast t till shteti jo vetm duhet t’i prfshinte n skemn e kuponve, por duhet t parashikonte edhe fonde t tjera pr t’iu ardhur n ndihm”, – thot ai, duke folur pr “standard”. Por, kjo sfid duket se pranohet nga nj pjes e tyre. Njri prej aksionarve t UET-s, njkohsisht administrator i saj, thot pr gazetn se dika e till mund t jet nj opsion i pranueshm dhe se t paktn universiteti q ai drejton sht i gatshm q ta ndrmarr si sfid. “T paktn ne si universitet jemi t gatshm t shndrrohemi nga nj shoqri private n nj organizat jofitimprurse, pra e tipit “charity”, rndsi ka nj sistem i cili e motivon studentin, shprblen m t mirt dhe motivon gjith sistemit”, - thot Dr. ili.


Sistemi i ri


Dy modelet m t favorizuara, sipas burimeve t gazets, deri tani jan sistemi lituanez dhe ai kilian, kan t dyja n themel t funksionimit t tyre kupont. Kta kupon, q kan nj vler t caktuar, t llogaritur n baz t kostos s studimeve, u jepen studentve n dor dhe studentt przgjedhin shkolln ku duan t vijojn studimet. N Kili, 5% e maturantve m t mir prfiton kuponin, ndrkoh q pjesa tjetr e kuponve shprndahet pr ata q kan nevoj ekonomike. Deri m sot, buxheti pr arsimin e lart u jepet universiteteve publike, n baz t buxhetit q ato krkojn. Nse nj sistem i till do t prezantohet, ather kupont do t’u jepen maturantve prfitues, t cilt do t zgjedhin universitetin q duan t vijojn studimet, qoft ky privat apo publik, e m pas shteti do t jap shumn prkatse q prmban kuponi tek ky universitet. Elementi i dyt n kt model ka t bj me kredit studentore, q jan t panjohura pr sistemin shqiptar. Kto kredi jan t buta, me garanci t shtetit dhe t universitetit dhe n Lituani e n Kili shrbejn m s shumti pr at kategori maturantsh q nuk prfiton kupon, pasi tarifat do t shumfishohen. Pr kt arsye, dy modelet ofrojn mundsin q studenti t marr kredi t barabart me tarifat e studimit dhe njzet pr qind m tepr q do t’i shrbejn pr jetn e prditshme, pr nj afat 15-vjear. Me garancin e shtetit dhe t universitetit, ata paguajn vetm interesat pr 6 vitet e para, shifr kjo q shkon m pak edhe se tarifat aktuale t studimit; ndrsa pas gjasht viteve t para nisin t paguajn edhe principalin. Krahas dy instrumenteve t para t financimit t studimeve, ekziston edhe instrumenti i tret q ka t bj me bursa dhe financime t vogla pr jetn e prditshme t studentve, kryesisht pr ata n nevoj ekonomike.


Demo: Sistemi i ri, vetm me privat jofitimprurs e mbshtetje pr universitetet rajonale


1. Ministria e Arsimit dhe e Shkencs po prgatit reformn e re t financimit t universiteteve publike dhe private n vend. Duket se modeli q shihet me m shum prparsi deri tani sht modeli lituanez dhe ai kilian, q kan t prbashkta sistemin e kuponve, kredit pr studentt dhe bursa t vogla pr shpenzimet e prditshme, duke shmangur njkohsisht diferencimet ndrmjet universiteteve publike dhe atyre private. Sipas mendimit tuaj, cilat jan pjest pozitive dhe negative t aplikimit t nj skeme t till n arsimin e lart shqiptar?


Nj nga pasojat negative sht q, duke iu referuar statistikave dhe t dhnave q disponojm pr mnyrn se si studentt rekrutohen nga universitete t ndryshme, nse i referohemi ndarjes s kuponve vetm pr studentt e mir, problemi afatshkurtr do t ishte q nj pjes e konsiderueshme t universiteteve t ndryshme, sidomos ato rajonale nuk do t ken mundsi t prfitojn asnj kupon, prfshi edhe Universitetin Bujqsor t Tirans. Kjo pr shkak se studentt q kan mesatare t lart jan shum t pakt ose thuajse inekzistent n kto universitete.


E dyta, ekziston risku q deg t caktuara t cilat kan nj prioritet, ose duhet t ken nj prioritet pr zhvillimin e vendit, si jan shkencat ekzakte, shkencat e reja kompjuterike, pr shkak se tradita e deritanishme tregon se niveli i studentve q shkon n kto universitete nuk prkon me ata q kan rezultatet m t larta, sjell q edhe kto t prjashtoheshin nga modeli i kuponve, q do t thot m pak t ardhura pr kto deg, ka do t prkthehej n nj shum q do t mund t prmirsonte cilsisht kto deg dhe q do t garantonte nj zhvillim t qndrueshme t ktyre degve. Pa kto deg, zhvillimi ekonomik afatgjat i Shqipris vihet n pikpyetje.


Nse kjo skem do t aplikohet, duke prfshir edhe sistemin privat t arsimit t lart, problemi i par moral n kt rast do t ishte q taksapaguesit shqiptar, buxheti i shtetit, do t subvenciononte dividentt dhe fitimin q kan universitetet private q sht e padgjuar n asnj nga vendet ku arsimi i lart sht n pararoj. Do t ishte normale nse kto universitetet do t ishin t regjistruara si universitete jofitimprurse. N nj rast t till shteti jo vetm duhet t’i prfshinte n skemn e kuponve, por duhet t parashikonte edhe fonde t tjera pr t’iu ardhur n ndihm. Por prderisa kto universitetet funksionojn pr t maksimizuar fitimet, do lvizje e shtetit pr t’i financuar krijon nj problem si moral, ashtu edhe nga pikpamja e modelit q przgjedhin pr funksionimin e arsimit t lart n terma afatgjat, pasi kjo mund t dmtoj nga pikpamja e t ardhurave universitetet publike. Nj shembull i mir pr ta ilustruar sht se far efekti pati heqja e Takss mbi Vlern e Shtuar pr universitetet private, pr sa i prket planeve t tyre t zhvillimit, ku e vetmja gj q evidentohet deri tani sht q kto universitetet thjesht rritn fitimin e tyre me 20% t t ardhurave. Ky prjashtim nga TVSH-ja nuk u reflektua as n uljen e tarifave as n ndonj plan agresiv n investimet e tyre pr mbshtetjen e stafit pedagogjik apo zgjerimin e mjediseve dhe teknologjis s msimdhnies dhe kupont do t vazhdojn t shkojn n kt drejtim duke rritur fitimet e pronarve t universiteteve private.


2. Nse do ta detajonim, cilat jan propozimet konkrete q ju do t ofronit pr skemn e re t financimit?


S pari, ekzistenca e autonomis financiare pr universitetet publike sht nj kriter jo thjesht i kohs, por edhe nj krkes vitale pr funksionimin e qndrueshm t universiteteve publike. Kjo nuk nnkupton q reforma financiare pr universitetet publike lidhet detyrimisht me sistemin e kuponve. Ato jan dy gjra q nuk kan lidhje me njra-tjetrn. Autonomia financiare dhe liria akademike e universiteteve publike duket sikur iu ofrohet ktyre universiteteve n kmbim t heshtjes s tyre pr sistemin kuponve.


3. Cilat kategori duhet t prfitojn pr secilin nga instrumentet e ktij sistemi, sipas mendimit tuaj? Cilat instrumente duhet t prdoren n baz t merits, e cila n baz t nevojs e n far mase dhe far prqindje e ktyre kandidatve pr student duhet t prfitoj?


Personalisht un do t isha pro do lloj ndihme ose burse t plot q do u ofrohej studentve q do t studionin n deg t cilat duhet t klasifikohen si deg t rndsis s veant dhe ato jan deg q vijn nga Shkencat Natyrore: matematika, shkencat kompjuterike ose shkenca t tjera q kan pasur boshllk si n cilsi dhe n numr dhe q ndikojn n mnyr t drejtprdrejt n zhvillimin e s ardhmes s vendit ton. Deg si ato ekonomike e juridike kan nj krkes q sht organike, dhe nuk ka nevoj pr nxitje q do t kishte pasoj rritjen n numr dhe n cilsi t tyre.


4. A sht moralisht e drejt q n universitetet private q jan fitimprurse, t lvrohen fonde publike, nj pjes e t cilave do t shkoj n fitimin e pronarve t ktyre universiteteve? A do t ishte m e drejt q me kt reform t prcaktohej edhe riinvestimi i t ardhurave t universitetit n do vit akademik n vend t shprndarjes s dividentit?


Absolutisht nuk sht morale! Ajo q do t ishte normale sht q universitetet private duhet t riklasifikohen n universitete jofitimprurse nse do t donin t ishin pjes e sistemit t kuponve, ose universitetet publike t privatizohen.


5. N modelin aktual, universitetet publike, kryesisht pr shkakun se bazohen n buxhetin e shtetit kan nj kontroll m t madh nga qeveria, qoft pr sa i prket financimit, por edhe pr sa i prket prcaktimit t kuotave e tarifave t shkollimit, si edhe metods s pranimit n universitet. Me reformn e re t financimit, sipas mendimit tuaj, far duhet t ndryshoj n kta element dhe deri ku duhet t shkoj autonomia e universiteteve publike pr kto shtje, n astin kur nuk sht m buxheti i shtetit, varsia kryesore e universiteteve publike?


Si e prmenda m prpara, autonomia financiare dhe liria akademike jan gjra q nuk duhet t lidhen me reformn e kuponve, q do t thot q universitetet duhet patjetr t ken liri pr prcaktimin e kuotave, degve dhe pse jo nj lloj lirie pr sa i prket prcaktimit t tarifave edhe n rastet kur sistemi i kuponve nuk sht i miratuar. Nse ky sistem vihet n jet, ather sht e padiskutueshme q universitetet duhet t ken kt lloj lirie, jasht do lloj ndikimi nga ministria, qeveria apo shteti n trsi.


ili: T gatshm t kthehemi n universitet jofitimprurs


1. Ministria e Arsimit dhe e Shkencs po prgatit reformn e re t financimit t universiteteve publike dhe private n vend. Duket se modeli q shihet me m shum prparsi deri tani sht modeli lituanez dhe ai kilian, q kan t prbashkta sistemin e kuponve, kredit pr studentt dhe bursa t vogla pr shpenzimet e prditshme, duke shmangur njkohsisht diferencimet ndrmjet universiteteve publike dhe atyre private. Sipas mendimit tuaj, cilat jan pjest pozitive dhe negative t aplikimit t nj skeme t till n arsimin e lart shqiptar?


sht e qart q nj financim publik q drejtohet drejt studentit dhe jo universitetit sht shum efikas, shum motivues dhe i ka t gjitha mundsit t jet solidar. Po ta shohim, cili sht n bot sistemi universitar m i prparuar, sht sistemi anglosakson sipas t gjitha renditjeve botrore. Aty ka dhjetra vjet q sistemi sht i organizuar pikrisht n kt mnyr, nprmjet sistemit t kombinuar t bursave dhe pagesave. Parimi sht i thjesht, edukimi q t jet i mir kushton, por njkohsisht askush nuk duhet t mbetet pa arsimuar. Duke orientuar mbshtetjen publike drejt kategorive q e duan shkolln por nuk mund ta paguajn at, duke orientuar politikat publike drejt degve strategjike por pa treg, drejt universiteteve rajonale q i duhen zhvillimit rajonal, si edhe drejt ekselencs, ne i kemi t gjitha mundsit q t angazhojm qeveria plus shoqrin shum m tepr para se sa i duhen sistemit. Por jo vetm kaq, duke e orientuar financimit drejt studentit, duke vendosur n qendr studentin, ne n t vrtet krijojm motivimin e t gjitha stafeve publike dhe private pr t krijuar nj shrbim m t mir, pr t plotsuar m mir krkesat e studentve dhe tregut, duke u krijuar po ashtu mundsin q askush t mos mbetet jasht dyerve t shkollave, por kjo e orientuar nga rezultati, nga gjendja ekonomike, apo nevojat specifike t shoqris, pr deg t caktuara.


2. Nse do ta detajonim, cilat jan propozimet konkrete q ju do t ofronit pr skemn e re t financimit?


Propozimet tona konkrete ne kemi shum koh q i kemi
publike: ato jan t thjeshta dhe t qarta. Qeveria mbshtet studentin dhe jo institucione t veanta, sht studenti ai q krijon me zgjedhjen e tij t lir hierarkin e diplomave. Nga ana tjetr, ne propozojm q objektiva politike dhe publike t do qeverie, si mbshtetja e shtresave sociale, universitetet rajonale, apo financimi i degve pa treg, t mund t konsiderohen brenda nj sistemi t madh dhe t integruar financimi. N shkmbim t ksaj ne krkojm me forc, nj sistem t drejt dhe t paanshm akreditimi dhe renditjeje, krkojm si operator privat t na imponohen n shkmbim t ksaj reforme edhe kuota t caktuara bursash sociale apo nevoja t tjera q ka shoqria pr sistemin. Po ashtu, t paktn ne si universitet jemi t gatshm t shndrrohemi nga nj shoqri private n nj organizat jofitimprurse, pra e tipit “charity”, rndsi ka nj sistem i cili e motivon studentin, shprblen m t mirt dhe motivon gjith sistemit.


3. Cilat kategori duhet t prfitojn pr secilin nga instrumentet e ktij sistemi, sipas mendimit tuaj? Cilat instrumente duhet t prdoren n baz t merits, e cilat n baz t nevojs e n far mase dhe far prqindje e ktyre kandidatve pr student duhet t prfitoj?


T gjitha duhet t jen t grshetuara n shrbim t shoqris. do skem duhet t’i shrbej m s miri t gjitha kategorive, si kategorit n nevoj ashtu edhe ekselentt, pra studentt m t mir. Prqindja e prfituesve do t varet nga mundsit ekonomike q do t ket buxheti i shtetit, por edhe universitetet n vetvete, t cilat nuk mund t mbeten pas ktij trendi; por besoj se instrumentet e ndryshme q prcaktohen jan ato q bjn t mundur q t gjith studentt t ken prfitimet e tyre.


4. A sht moralisht e drejt q n universitetet private q jan fitimprurse, t lvrohen fonde publike, nj pjes e t cilave do t shkoj n fitimin e pronarve t ktyre universiteteve? A do t ishte m e drejt q me kt reform t prcaktohej edhe riinvestimi i t ardhurave t universitetit n do vit akademik n vend t shprndarjes s dividentit?


Un thash edhe m lart se ne jemi t gatshm q t paktn universiteti yn t kthehet n nj organizat jofitimprurse, me kushtin q t jemi t gjith t barabart n treg dhe studentt t vlersojn universitetet. Ky sht nj opsion i mundshm q nuk duhet ln jasht shqyrtimit.


5. N modelin aktual, universitetet publike, kryesisht pr shkakun se bazohen n buxhetin e shtetit kan nj kontroll m t madh nga qeveria, qoft pr sa i prket financimit, por edhe pr sa i prket prcaktimit t kuotave e tarifave t shkollimit, si edhe metods s pranimit n universitet. Me reformn e re t financimit, sipas mendimit tuaj, far duhet t ndryshoj n kto element dhe deri ku duhet t shkoj autonomia e universiteteve publike pr kto shtje, n astin kur nuk sht m buxheti i shtetit, varsia kryesore e universiteteve publike?


Sistemi i ri i financimit i nxjerr universitetet publike nga kontrolli i qeveris, sepse n astin q universitetet publike do t ken mundsi t prfitojn nga studentt e jo m nga shteti drejtprdrejt nuk ka m sens kontrolli aktual q ato kan. Stafet e universiteteve publike jan t lira t ken autonomin dhe menaxhimin e tyre q kan koh q e krkojn. Ndrsa universitetet private do t ken mundsi t jen t barabarta n tregun e arsimit t lart.