Ku punim i shkurtr do t prpiqet t jap nj prshkrim t prgjithshm t diskursit orientalist n politikn shqiptare t viteve t tranzicionit. Pas shpjegimit n nj mnyr t prgjithshme t konceptit t orientalizmit, punimi do t fokusohet n pasqyrimin e ktij koncepti n ligjrimin publik t politiks shqiptar gjat 17 viteve t fundit.



Koncepti i orientalizmit



N kuptimin e tij m neutral, Orientalizmi nnkupton studimin e shoqrive, kulturave, gjuhve si dhe popujve t Lindjes s Afrt dhe t Largt nga ana e studiuesve perndimor. Orientalizmi prfaqson zhvillimin e historis s ideve, t cilat u formsuan nga veprimtarit imperialiste t vendeve evropiane gjat shekullit t 18-t dhe t 19-t. sht gjersisht nj fakt i pranuar se libri Orientalizmi i akademikut Edward Said, botuar n vitin 1978, prbn nj nga kontributet kryesore teorike n kt fush, nprmjet paraqitjes s aspekteve negative t ktij termi prmes nxjerrjes n pah t interpretimeve nnmuese dhe paragjykuese t kulturave dhe popujve lindor nga ana e studiuesve perndimor.



Ndarja fillestare e Perndimit me Lindjen n botn perndimore u kristalizua pr her t par n luftn greko-perse t shekullit e V-t para Krishtit, ku historiant grek hoqn nj vij t qart ndarse ndrmjet kulturs s tyre qytetare dhe despotizmit pers. Megjithat, nj dallim institucional ndrmjet Lindjes dhe Perndimit nuk ekzistonte deri ne fund t shekullit t III-t pas Krishtit, kur perandori romak Diokleciani bri ndarjen administrative t perandoris n oriens (lindje) dhe occidens (perndim). Nga ana tjetr, shfaqja dhe prhapja e fes islame gjat shekullit t VII-t shkaktoi vendosjen e nj kundrshtie t fort, madje edhe t nj polariteti ndrmjet krishtrimit evropian dhe kulturs islame s Lindjes dhe t Afriks s Veriut, kur gjat Mesjets, myslimant ishin kthyer n armiqt e huaj t krishtrimit. Gjat ktyre shekujve, kulturat e lashta t Kins dhe Indis njiheshin edhe m pak se ajo myslimane nga ana e evropianve.



Orientalizmi u shfaq si nj fush e specializuar e studimeve akademike n shekullin e XIX-t, i nxitur nga penetrimi imperialist dhe tregtar i fuqive evropiane n vendet e Azis. Studimi i Islamit prbnte thelbin e ksaj fushe, pasi edhe pjesa m e madhe e njerzve q jetonin n hapsirn e quajtur Lindje ishin mysliman. N t njjtn koh, interesi pr kulturn myslimane u nxit edhe nga rritja e vllimit t shkmbimeve tregtare n pellgun e Mesdheut. (Lockman,2004)



T parat studime serioze t Budizmit dhe t Hinduizmit u kryen nga studiues si Eugene Burnuof dhe Max Mueller. Studimi i Islamit u shfaq gjithashtu gjat ksaj periudhe dhe n mesin e shekullit t XIX-t, studimet lindore (orientale) prbnin nj disiplin akademike t konsoliduar. Megjithat, s bashku me rritjen e numrit t studimeve n kt fush, pati edhe nj shtim t prqasjeve raciste dhe t steriotipeve t lindorve t prapambetur dhe dinak dhe n kt kuadr, studimet akademike shpeshher ndrthureshin me paragjykime raciste dhe fetare ndaj bots lindore.( Racism and Colonialism , 2004)



Pr m tepr, sistemet politike dhe ekonomike lindore vazhdonin t konsideroheshin si sisteme despotike feudale dhe pretendohej se inercia e tyre kulturore ishte penges e vazhdueshme pr progresin e mtejshm. N kt kuadr, shum teoricien kritik e konsiderojn kt lloj t Orientalizmit si pjes prbrse e konceptit m t gjer dhe ideologjik t kolonializmit, pasi ky Orientalizm pretendonte se kolonializimi i vendeve t Lindjes nuk ishte nj proces i mbizotrimit me qllime t prfitimit politik dhe ekonomik, pr bhej pr t nxjerr lindort nga prapambetja politike dhe keqadministrimi ekonomik, pra pr t shptuar lindort nga vetja e tyre.



Goditjen m t madhe nga ana teorike, kjo prqasje e Orientalizmit e mori nga libri i mirnjohur me titull Orientalizmi i akademikut Edward Said. Nj nga idet qendrore t Said-it ishte se njohuria pr Lindjen nuk sht krijuar nprmjet fakteve, por prmes konstrukteve t imagjinuara q i konsideronin t gjitha shoqrit lindore si t ngjashme me njra-tjetrn dhe poseduese t karakteristikave t njjta, t cilat nuk gjendeshin n shoqrit perndimore. N kt mnyr, kto njohuri e portretizonin Lindjen si antitezn e Perndimit. Said pretendonte se Lindja dhe Perndimi funksionin si terma t kundrt n botkuptimin orientalist, kshtu q Lindja ishte ndrtuar si nj inversion negativ i kulturs perndimore. Said gjithashtu u prqendrua edhe n vijimsin e konstrukteve orientaliste n studimet dhe raportimet perndimore, si nj mjet pr ushtrimin e fuqis s Perndimit mbi Lindjen, pra si nj mjet hegjemonie. (Lockman,2004) Kshtu, Lindja prbnte tjetrin, t huajin e Perndimit.



Me shprbrjen e Bashkimit Sovjetik dhe mbarimin e Lufts s Ftoht, vrehet nj rikthim i ideve orientaliste, veanrisht n prqasjen ndaj Lindjes s Mesme. Periudha pas Lufts s Ftoht sht karakterizuar nga diskutimet rreth terrorizmit, t cilat formsojn pikpamjet rreth asaj se sa rajoni i Lindjes s Mesme dhe Islami, si fe mbizotruese n kt rajon, prbjn nj rrezik pr Perndimin. Kto diskutime sigurisht q fituan nj dimension tjetr pas sulmeve terroriste t 11 shtatorit 2001.(Ibid,234) Rikthimi i ideve orientaliste ka ndodhur edhe n kontekstin e popullarizimit t tezs s Samuel Huntington-it rreth prplasjes s qytetrimeve. N fakt, vet kjo tez prmban nj karakteristik t rndsishme t mendimit orientalist, at t shikimit t rajonit t Lindjes s Mesme dhe t bots myslimane si nj qytetrim t vetm dhe homogjen dhe jo si nj trsi kulturash de rrymash t ndryshme nga njra-tjetra. sht e qart se duke e portretizuar botn myslimane si nj qytetrim t vetm, Huntington nuk bn gj tjetr vetm sa prforcon dikotomin dhe kundrthnien Lindje-Perndim, e cila sht aq themelore n mendimin orientalist.



Lindja n ligjrimin politik shqiptar t tranzicionit Ndikimi i orientalizmit



Ndikimi i mendimit orientalist n ligjrimin publik n shoqrin dhe politikn shqiptare nuk sht nj dukuri e shfaqur gjat periudhs s tranzicionit, por si e argumenton edhe Enis Sulstarova n librin e tij Arratisja nga lindja ky mendim ka shfaqur ndikimin e vet q n vitet e Rilindjes Kombtare, ku rilindasit, krijimin e nj identiteti t qart dhe t qndrueshm kombtar e mbshtetn tek kundrvnia e ktij identiteti ndaj Perandoris Osmane si dhe n projektimin e osmanve si tjetri gjakatar dhe dominues. Perandoria Osmane portretizohej si shkaktare e prapambetjes s theksuar t trojeve shqiptare. N kt mnyr, prpjekjet pr krijimin e identitetit kombtar shqiptar u prqendruan n zmbrapsjen e do lloj identifikimi me shtetin osman, i cili nga ana e tij prbnte Lindjen, t keqen, t huajin, pra at nga i cili duhej hequr dor. Ky mendim e vazhdoi ekzistencn e vet edhe n themelimin e shtetit shqiptar si dhe n periudhn e mpasme. N t njjtn koh, gjat viteve t monarkis, prpjekjeve pr tu larguar nga Lindja iu bashkngjitn edhe reformat e deklaruara pr oksidentalizimin e vendit, gj q e prforcoi edhe m tej dikotomin Lindje-Perndim n ligjrimin publik dhe politik t kohs. Sigurisht q n forcimin e ksaj kundrvnieje ndikoi edhe fakti q edhe Turqia qemaliste, thelbi i Perandoris s shprbr Osmane, kishte
objektiv t saj oksidentalizimin e vendit si dhe arritjen n nivelin e qytetrimit bashkkohor, me t cilin q sigurisht q nnkuptohej Perndimi.



Ndrkaq, regjimi komunist vazhdoi ti portretizonte 500 vitet e sundimit osman n vend si nj periudh t errt n historin e kombit shqiptar, gjat s cils Shqipria u shkput nga Evropa dhe nga qytetrimi i saj i ndritur.(Sulstarova, 2006) Si sht paraqitur edhe nga Sulstarova, edhe Ismail Kadare, shkrimtari m i njohur i Shqipris komuniste dhe asaj t ditve tona, ka qen nj nga promovuesit kryesor t Orientalizmit n vendin ton.(Ibid)



Kshtu, me rnien e komunizmit, tek Kadare si dhe tek ish-funksionar t regjimit t komunizmit vihet re nj zhvendosje paradigmatike nga lufta kundr fes dhe besimeve prapanike tek denoncimi i rrezikut t islamizimit t vendit si dhe promovimi i ides s konvertimit masiv t shqiptarve mysliman n krishtrim, me qllim lehtsimin e rikthimit n Evrop.



Nj nga ngjarjet kryesore q pasqyron ndikimin e mendimit orientalist n ligjrimin politik shqiptar sht antarsimi i Shqipris n Organizatn e Konferencs Islamike (OKI) n vitin 1992, i cili u kundrshtua me forc nga opozita e majt dhe nj pjes e mediave t kohs. Partia Socialiste udhhoqi debatin e acaruar publik, duke krkuar mbshtetjen e publikut pr dika q ajo e konsideronte si nj hap prapa.( Miranda Vickers dhe James Pettifer ,1998) Neshat Tozaj, nj nga eksponentt kryesore t PS-s gjat atyre viteve u shpreh n vitin 1995 se:



N nj koh, kur Shqipria po troket n dyert e Evrops, ajo antarsohet n Lidhjen Islame... Anatemimi i t qenit vend islamik qndron mbi Shqiprin, nj anatemim t cilin ne po e vendosim n ballin ton me nj hekur t nxeht... ndrkoh q (Sknderbeu yn) luftoi me turqit osman pr nj erek shekulli dhe ngadhnjeu mbi to, jo vetm pr t shptuar Shqiprin, por edhe pr t`u
nj barrier pr Evropn e krishter.(neshat Tozaj, 1995)



Ndikimi orientalist n ligjrimin politik shqiptar vihet re n shprehjet e prdorura edhe nga politikan e tjer. Kshtu, nj nga prdoruesit m t mdhenj t ktij ligjrimi sht Fatos Nano. N vitin 1997, me ardhjen n pushtet t opozits, ai u shpreh se qeveria e tij do t zhdukte efektet e 555 viteve histori, duke u referuar prsri periudhs osmane si nj periudh obskurantiste pr Shqiprin.



Megjithat, sht interesant fakti q pavarsisht ksaj retorike, gjat qeverisjes s tyre tetvjeare, socialistt nuk bn asnj lloj prpjekjeje pr t dal nga OKI, gj q dshmon pr nj vlersim m objektiv gjat qndrimit n pushtet t prfitimeve ekonomike dhe gjeopolitike q rrjedhin nga antarsia n kt organizat.



Diskursi orientalist n politikn shqiptare shfaqet n raste dhe forma t shumta, si pr shembull n etiketimet e ish-kryetarit t opozits dhe t kryeministrit aktual n organin zyrtar t Partis Socialiste, Zri i Popullit si Berisha mysliman. Edhe krahasimi i Tirans me Kandaharin nga ana e Edi Rams mbart gjurm t qarta t mendimit orientalist. Por nga prdorimi i ktij diskursi nuk prjashtohet as krahu i djatht i politiks ku disa her Sali Berisha i ka ngjitur kundrshtarve n politik etiketime me ngjyrime arabo-islamike, duke e quajtur Ilir Metn si sheiku Meullah, ish-drejtorin e TVSH-s si Molla Omar dhe Ramn si Edvin Yassin al Kadi. Ervin Hatibi i ka prezantuar ngjyrimet negative q Islami merr nga palt kundrshtare n politik si nj proces t islamizimit me forc t kundrshtarit me qllim denigrimin dhe uljen e tij.(Ervin Hatibi, 2005)



Nj rast i qart i dshirs pr tu shkputur nga Lindja sht edhe fjalimi i mbajtur nga Presidenti i mparshm Alfred Moisiu m 10 nntor 2005 n Forumin e Oksfordit. N fjaln e tij t titulluar Toleranca ndrfetare n traditn e shqiptarve, Moisiu u shpreh ndrmjet t tjerash se feja islame n Shqipri nuk sht nj fe burimore, por e sjell n vend nga ushtrit osmane dhe se si rregull, Islami n Shqipri sht siprfaqsor. Nse grmoni pak n do shqiptar, ju do t zbuloni rrnjt e tij t krishtera. Me t njjtn logjik, Moisiu u shpreh edhe se ju do t gjeni 15 shekuj krishtrim n do mysliman t Shqipris apo se nga pikpamja lineare fetare, t gjith shqiptart jan t krishter.



N kt vazhd jan edhe deklaratat e Tritan Shehut se myslimant shqiptar nuk jan mysliman t vrtet, por viktima t nj konvertimi t dhunshm nga turqit dhe se krishtrimi prbn identitetin e vrtet kulturor t shqiptarve.



Konkluzion



Diskursi orientalist vazhdon t jet i pranishm gjat ditve t sotme n disa segmente t politiks shqiptare, gj q sht evidente n ligjrimin e tyre publik. Ky diskurs sht n vijim t mbizotrimit t orientalizmit n ligjrimin publik shqiptar q n periudhn e Rilindjes Kombtare, edhe pse i shfaqur n forma dhe mnyra t ndryshme, n varsi t rrethanave politike dhe sociale t kohs.



sht e qart se n thelb t ktij ligjrimi te nj pjes e politiks shqiptare qndron dshira pr t projektuar Lindjen dhe t kaluarn osmane si dika nga e cila duhet hequr dor sa m par prkundrejt qytetrimit perndimor apo Evrops s krishter, duke imentuar kshtu ndarjen Lindje-Perndim. N t njjtn koh, rruga kryesore pr demonizimin e Lindjes dhe t s kaluars osmane mbetet asociimi i personazheve dhe ngjarjeve negative me simboliken fetare islame. Gjithashtu shihet se kjo dshir pr tu arratisur nga Lindja, si e prkufizon Sulstarova, sht intensifikuar tek nj pjes e politiks dhe medias sidomos pas sulmeve terroriste t 11 shtatorit 2001.



Arsyeja kryesore pr largimin nga Lindja mbetet besimi i nj pjese t elits politike dhe intelektuale t vendit se identifikimin me Evropn e krishter do t lehtsoj rikthimin e Shqipris n familjen evropiane dhe antarsimin n strukturat euroatlantike, me nj theks t veant n antarsimin n BE. Gjithsesi, ajo far kjo pjes e elits nuk arrin t vrej sht se vet BE nuk i referohet asnjher fes si nj kriter pr antarsim n kt institucion. N kt kuadr, vlen t prmendet fakti se pavarsisht trysnis s madhe t ushtruar nga Vatikani dhe Polonia, lidert e BE-s nuk pranuan t prfshijn referenca fetare n preambuln e Kushtetuts Evropiane , e cila prmendte burimet e qytetrimit evropian. sht e qart se pas Rilindjes Evropiane dhe Iluminizmit, qytetrimi evropian sht zhvilluar mbi baza laike, t gjithpranuara nga pjesa m e madhe e politiks dhe shoqris s kontinentit. Ajo ka n fakt duket se i mungon nj pjese t elits shqiptare sht vetdijsimi se ajo ka nevojitet pr antarsimin n strukturat euroatlantike sht realizimi i reformave t nevojshme politike, ekonomike e administrative, pavarsisht vshtirsive dhe kostove q shoqrojn kryerjen e ktyre reformave dhe jo referimi i vazhdueshm ndaj koncepteve identitare dhe qytetrimore.