Libri/ Për herë të parë botohet enciklopedia rajonale e Beratit




Pas nj pune disavjeare, shtpia botuese “Jonalda” i jep n dor lexuesit nj enciklopedi pr qarkun e Beratit. Autor i veprs sht gazetari Zylyftar Plaku. Natyrisht, sht nj nism private, por botimi ka rndsi pr komunitetin e asaj treve dhe m gjer. Berati sht nj qytet me tradita t lashta n arsim, kultur, arkitektur, qytetrim t pandrprer etj., q s bashku me Skraparin e Kuovn kan prmasa m t gjera sesa nj trev e zakonshme n rrafshin kombtar.


Enciklopedia sht nj vepr gjithprfshirse q i ka munguar ksaj hapsire dhe sht e para q realizohet n vendin tone n prmasa t tilla rajonale, ndrsa sht realizuar me nj kujdes t veant, duke marr n konsiderat botimet m t mira t ksaj natyre apo t prafrta, q jan
n vendin ton. Para se t nisej nj pun e till (dhe n vazhdimsi), sht
konsulenca e domosdoshme n institucione t specializuara, si Akademia e Shkencave e RSH-s (Qendra e Enciklopedis) dhe sht marr ndihm e kshillim metodik dhe shkencor, me qllim q vepra t jet sa m dinjitoze.


“Berati Enciklopedi” sht nj vepr sintetizuese e natyrs enciklopedike, e cila sht realizuar pr nj periudh t gjat kohe, q nga viti 2001, e cila synon t jet nj vepr gjithprfshirse me vlerat dhe arritjet e t gjitha kohrave, pa asnj paragjykim, si dhe t gjithkujt qofshin kto vlera. Vepra ka m shum se 3000 zra dhe jepen njohuri t shumta e t plota t veprimtaris s popullit t trevs s Beratit, Skraparit, Kuovs nga fusha t ndryshme t jets. N vepr prfshihen ngjarje, dukuri, figura, procese, probleme nga m t ndryshmet, n momente t ndryshme dhe me pesh t historis, q nga koht m t lashta e deri n vitin 2005.


Historia e Beratit, Skraparit dhe Kuovs i bn nder ksaj vepre, duke evokuar traditat dhe arritjet, ndihmesn dhe rndsin e shum figurave me prmasa shum t gjera q nga periudha pagane, Krishtrimi, koha e Bizantit, dyndjet sllave, periudha osmane, vitet pas shpalljes s Pavarsis, para e pas Lufts s Pare e t Dyt Botrore, familje e figura si Muzakajt, Skurajt, Qyprylinjt, Vrionasit etj. Berati, Skrapari dhe Kuova kan nxjerr figura t mdha, t cilat kan nderuar kombin. Ata i prkasin ksaj treve, e cila historikisht ka qen frymzuese dhe ushqyese pr ta, me prgjegjsin morale dhe qytetare, me karakterin e fort, me virtytet dhe prkushtimin.


“Berati Enciklopedi” sht hartuar si nj studim shkencor n formn e fjalorit, duke respektuar t gjith parametrat, nocionet dhe kriteret shkencore pr fenomenet, ngjarjet, vendet e njerzit.


Synimi i veprs sht t nxjerr n pah identitetin e trevs me tiparet e veanta dhe origjinalitetin e saj, duke e transmetuar at n breza, me krenarin e ligjshme pr vendlindjen e t parve, por edhe me dshirn q pasardhsit t msojn e t njohin rrnjt e tyre, rrugn e prpjekjeve t vendlindjes, t trevs nga kan ardhur, pavarsisht se ku e ndrtojn jetn e tyre.


Ndihmesn q ka dhn Berati dhe treva e tij, q nga lashtsia e deri n ditt e sotme, kontributin e qindra personave n momente kthesash, kulmesh e rniesh, n rrafshin lokal dhe kombtar, e gjeni n kt vepr duke ruajtur prpjestimet dhe t lidhur organikisht n baz t parimit analiz-sintez.


Pjesn m t madhe t zrave n kt vepr e zn materialet e shkencave shoqrore, si: arsimi, shndetsia e historia, por edhe shkencat natyrore e teknike, si: emrtimet gjeografike t trevs, monumentet e kulturs e t natyrs, flora e fauna, pasurit natyrore e minerale, artizanati, industria, bujqsia etj. Berati, Skrapari dhe Kuova jan ngritur e industrializuar me vepra t tilla t kohs, si industria e nafts, uzina e aviacionit, uzina mekanike e kombinatit, kombinati i tekstileve, uzina mekanike e Polianit etj. Berati ka pasur edhe nj zhvillim arsimor e kulturor t veant, duke filluar q nga shkolla e par n Kishn e Shn Vllaherns e deri me hapjen e shkollave turke, greke, vllahe e shqipe.


Historia politike, shoqrore, ekonomike, kulturore dhe fetare e Beratit, Skraparit dhe Kuovs zn vendin e tyre n historiografin kombtare. Lexuesi mund t vrej se zrat jan ndrtuar n mnyr t till, q japin informacion t gjer n momentet kye t ngarkuara me ngjarje, qofshin kto edhe kombtare, por q kan t prfshir trevn e Beratit, jan zhvilluar ktu apo kan marr nism nga ktej.


Pr kushtet ekonomike e shoqrore, si dhe lidhjet q ka pasur Berati me Skraparin e Kuovn, sht gjykuar si i vshtir veimi i veprimtaris s personave apo ndikimi dhe prfshirja e ngjarjeve n nj zon t ngusht pa prekur Beratin apo e kundrta. Kjo e bn materialin e ksaj vepre m organik. Ka informacion t gjer n lidhje me t shkuarn, por sht gjykuar se pozicioni gjeografik, historia dhe tradita e zhvillimit t Beratit ka pasur specifikn e vet edhe pr faktin se ka qen nj qytet qendr, n momente t rndsishme t historis dhe ka marr e ruan shum emrtime, ngjarje e dukuri q jan t prmasave m t gjera sesa vet treva Berat, Skrapar, Kuov.


Vmendje e veant i sht kushtuar periudhs s Rilindjes Kombtare apo edhe Lufts Antifashiste Nacionallirimtare, t cilat gjejn paraqitje n shum zra t veant n kt vepr, por t zhveshur nga njanshmrit dhe ngarkesat politike. Lexuesi do t gjej pr kt si figurat e Frontit Nacionallirimtar dhe t Partis Komuniste, ashtu edhe ato t Ballit Kombtar e t forcave t tjera t skens politike n qarkun e Beratit. Shum zra u kushtohen institucioneve fetare, kulturore e shoqrore, sportit, gazetave e televizioneve, letrsis etj.


Zra t veant u jan kushtuar veprave t tilla, t prmasave t mdha pr kohn si: Baza Ajrore e Kuovs, Baza e Armats s Jugut, Uzina Mekanike e Nafts n Kuov, Uzina e Aviacionit, Uzina e Polianit, Kombinati i Tekstileve, Bllokut t fiqve n Uznov, Blloqet e ullinjve, Blloqet me vreshta, Parku Kombtar i Tomorit, kanionet etj. Por, n kt vepr zn vendin e tyre edhe zrat q i prkasin ndrtimit, transportit, telekomit, blegtoris, bujqsis, shrbimit shndetsor; institucionet e ndryshme dhe repartet ushtarake, monumentet e natyrs dhe zbulimet arkeologjike, burimet ujore, vendbanimet e hershme e t sotme, duke mos ln pa prshkruar asnj fshat apo qytez, mal apo lum, liqen apo ujmbledhs, sistemin rrugor apo fushat, urat, vendet e pelegrinazhit, toponimet kryesore etj., etj.


Lexuesi do t gjej informacion t shumt e t detajuar, nprmjet zrave, pr ato q interesohet, sepse ata jan ndrtuar n mnyr t till pr t’i ardhur n ndihm nj mjeku, nj msuesi, nj nxnsi a studenti, nj agronomi a veterineri, cilitdo q interesohet pr arkeologji apo histori, nj fermeri, nj turisti etj. Nuk jan ln pa u prshkruar n vepr pikat turistike apo lagjet, vendet e vizitueshme, pasurit burimore t Beratit, Skraparit e Kuovs, turizmi e kushtet klimatike e kulturore, pikat e pushimit apo hotelerin, me informacione q kan interes jo vetm pr banort e trevs dhe ata q kan lindur ktu, por edhe pr turistt e t tjer q mund t zgjerojn njohurit e tyre, prfshi ktu edhe subjektet e biznesit q veprojn n qarkun e Beratit.


Vmendje e veant n enciklopedi u sht kushtuar figurave q kan dal nga treva e Beratit, Skraparit dhe Kuovs, por me kriterin q kan lindur ktu. N raste t veanta jan futur n enciklopedi persona q nuk kan lindur n Berat, Skrapar, Kuov (ose n fshatrat e tyre). Kshtu, p.sh., kur vjen momenti q t njihesh me deputett e qarkut t Beratit, i gjen t gjith, por gjen jetshkrimin vetm t atyre q kan lindur n Berat, Skrapar apo Kuov. Kshtu edhe pr figura t fushave t tjera. N zra jan radhitur shum figura, n baz t kritereve t paracaktuara, t cilat jan shprehse dhe mishruese t traditave e aspiratave t popullit, atdhetar, heronj t popullit apo heronj t puns socialiste, nna t shpallura heroina, qoft edhe sepse lindn shum fmij, sipas vlersimeve t kohs, dshmor, sportist deri edhe argjendar t zot apo kuzhinier me aftsi t veanta, etj.


Sipas t njjtit kriter jan prshkruar shkrimtar t trevs s Beratit, gazetar, piktor, skulptor, aktor, kngtar, valltar, instrumentist, por edhe udhtar, personalitete e albanolog t huaj q kan shkruar pr Beratin. Kjo fush e rndsishme plotsohet me veprimtarin dhe historikun e institucioneve kulturore, shoqrore, sportive, mediatike, fetare, shndetsore, postare e telefonike etj.


Enciklopedia n fjal sht nj vepr shkencore pr gjithka q lidhet me qarkun e Beratit. Tematika e ksaj enciklopedie ka nj shtrirje brenda kufijve territorial t qarkut t Beratit, si ndarje administrative e sotme, por n vitet para 1912-s prfshin ndodhi t nj treve edhe m t gjer pr arsye se Berati ishte qendr e rndsishme administrative ku prfshihej edhe Vlora, Fieri, Mallakastra e Lushnja. Enciklopedia e Beratit do t’i shrbej njohjes m t thell dhe m t gjer t trevs, duke e specifikuar at nga ajo kombtare, jo pr nga shkaqet dhe rrjedha e ngjarjeve dhe fenomeneve, por vetm nga ana gjeografike dhe territoriale, sipas ndarjes s sotme administrative.


Vepra ka natyrn e saj si fjalor enciklopedik, ndaj jep informacion t ngjeshur, nuk hyn n imtsi dhe lidhjen ndrmjet fushave apo shtjeve e bn duke prdorur referimin me shnimin prkats: (shih). Lexuesi mund t kshillohet me shpjeguesin pr prdorimin e enciklopedis. Vepra sht hartuar pr t’u shrbyer shtresave t gjera shoqrore dhe jo vetm nga Berati, Skrapari apo Kuova, sepse ka brenda saj nocione e zra q rrokin nj gjersi njohurish t vlefshme edhe pr specialist t fushave t ndryshme. sht synuar q ky botim t’i shrbej gjithashtu brezit t ri shkollor, arsimtarve, medias, zyrtarve, specialistve t fushave t ndryshme, q jetojn n rajonin e Beratit, por edhe m gjer, si udhrrfyesve, specialistve n institucione t tjera qendrore, pr shkak se mban n vetvete, n prbrje t zrave, informacion t shumt statistikor pr secilin z veas e n trsi pr qarkun e Beratit.


“Berati Enciklopedi” sht fryt i nj pune shumvjeare, kontributi dhe kshillimi me shum materiale t botuara e arkivore, konsultime me specialist t shum fushave, bashkpunimi me shum dashamirs, q u aktivizuan duke servirur materialet, por edhe duke nxitur t tjer n kt ndrmarrje.


Por, asnjher nuk pretendohet, pas botimit t nj vepre, se sht arritur gjithka dhe aq m tepr n vepra t tilla enciklopedike. Botimi i ksaj vepre sht fillimi i nj pune t madhe, e cila do t shrbej si baz pr t pasuruar kt arkiv n t ardhmen, pr ta prmirsuar, pr nj ribotim t mvonshm me korrigjimet dhe saktsimet e domosdoshme q i krkon rrjedha e kohs. Autori i saj, gazetari Zylyftar Plaku, i cili e ka shoqruar botimin edhe me nj letr n zarf pr lexuesin, sht i bindur se pas ksaj do t jen t shumt ata q do t bjn vrejtje dashamirse, propozime pr korrigjime e prmirsime, pr prfshirje t zrave t tjer, t cilt pr arsye kohe apo pamundsi informacioni, kan mbetur jasht faqeve t ktij botimi. Pavarsisht nga puna e br, si botim i par, “Berati Enciklopedi” ka edhe mangsit, pr t cilat autori mendon t’i prmirsoj n botimin e ardhshm pas sugjerimeve q do t bhen dhe puns n vijimsi.


Z. Zylyftar, cila sht “Enciklopedia e Beratit”?


sht nj pune studimore q ka vijuar pr shum vite q nga viti 2001, n bashkpunim me studiues e personalitete n fushn e letrave. Vepra sht ndrtuar n formn e nj fjalori enciklopedik dhe sht e para e ktij lloji n vendin ton q del me prfshirjen e disa rretheve apo qarkut, si i thon tani. Kujtojm se botimet enciklopedike n Shqipri jan t vona dhe jo me eksperienca. N vitin 1985, Akademia e Shkencave nxori fjalorin e par dhe tani pas 25 vitesh ka prfunduar dhe po nxjerr nga shtypi botimin e dyt. Prpjekje jan
pr Tepelenn, Sarandn, Dibrn, Kuovn, por q jan emrtuar si t till nga autort q nuk kan zbatuar kriteret e nj fjalori enciklopedik. Pun serioze sht
n at t Kurveleshit dhe t qytetit t Elbasanit. E gjith kjo prvoj sht marr n konsiderat dhe kemi punuar q prmirsimet t jen t dukshme duke shfrytzuar prvojn.


Si sht pritur ky botim?


Sapo ka dal nga shtypi, por n qarqet akademike dhe intelektuale sht prshndetur e vlersuar. T tjerat do t’i shohim m pas, sepse sht lexuesi ai q do t flas.


Nj vepr e till e prfunduar, far do t thot pr Beratin?


Dua t saktsoj se sht nj pun e filluar dhe e kryer deri diku, pra nj transhe e nisur dhe jo nj rrug e prfunduar. Enciklopedit pr nga natyra asnjher nuk prfundohen, por pasurohen. Kshtu e mendojm edhe kt vepr. Presim sugjerimet dhe vazhdojm t punojm pr shtesa e prmirsime. Treva e Beratit ka shum figura q kan
emr dhe nuk jan prfshir, pr arsye t mungess s t dhnave, por edhe munges bashkpunimi n disa raste. Kjo do t prmirsohet.


Mbi baz t cilave t dhna sht punuar pr kt vepr?


sht punuar n baz t burimeve arkivore dhe t dokumentacionit statistikor zyrtar. Bile, edhe kur jan
prshkrimet e zrave q kan t bjn me personat, sht bazuar mbi dosjet e tyre zyrtare, pra jo mbi bazn e atyre q dshirojn t tregojn t afrmit apo pasardhsit.


Cilt prfshihen n at vepr si personalitete dhe mbi baz t cilave raporte?


Jan vendosur dhe zbatuar kritere, sipas t cilave, personi doemos duhet t ket lindur n rajonin (fshat, qytet) e Beratit e pastaj t jet figur me veprimtari t spikatura. Jan prfshir heronj e deputet, drejtues t lart ushtarak e t policis, personalitete me tituj e grada shkencore, drejtues t rndsishm, artist etj., etj.


Kujt do t’i shrbej kjo vepr?


Mendoj se gjithkujt. Nj msues gjen gjithka, nj agronom pr bujqsin e blegtorin, kullotat etj. Inxhinier e studiues, nxns e drejtues t strukturave shtetrore, turist e biznesmen. Aty gjen at q ti dshiron, p.sh., nse do nj fshat dhe e di emrin e tij, do t gjesh pr t. Nse do pr vern apo prpunimin e drurit, do gjesh edhe ndrmarrjet q kan qen historikisht dhe q veprojn, bile edhe statistika prodhimi apo siprfaqe kur vjen fjala pr kullotat, numrin e rrnjve kur vjen fjala pr ullirin, popullsin kur sht fjala pr nj fshat a lagje, bile n periudha t ndryshme si n vitet 1926, 1945, 1990 dhe 2005. Mendoj se hartimi i veprave t tilla rajonale krkon pun t madhe, por jan nj burim i mir pr t shkuar n hartimin e nj enciklopedie t plot mbarkombtare, duke u punuar nga shum aktor t fushave n qytete, rrethe, prefektura e m gjer. Ka ardhur koha q t veprohet, sepse n shum fshatra ka mbetur vetm emri i tyre dhe rrnoja shtpish, ndrsa historia dhe figurat njerzore t trevs nxisin e rrisin dinjitetin e komuniteteve, duke synuar m t mirn. Pse jo, botime t tilla jan materiale t plota, pastaj pr t’u shprndar n internet e q brezat t’i ken n arkivat elektronik.