Etja e shqiptarve pr tu njohur me figurn e Nolit sht e jashtezakonshme, e rrall dhe kuptimplot. Pr kt gj, un mund t flas nga prvoja ime personale. Her pas here, takoj bashkatdhetar t cilt, duke ditur se un u njoha nga afr me Nolin kur banoja n Boston, m luten tu flas pr kujtimet e mia pr Nolin. Duan t din do gj q mbaj mend nga takimet dhe bisedat me Nolin.



Por njohurit e mia jan si dy pika uji, n krahasim me detin e njohurive q na jep Prof. Nasho Jorgaqi n librin e tij dy-vllimesh, Jeta e Fan S. Nolit. Ne habitemi me t dhnat gati t panumrta, q ai i jep lexuesit pr t gjitha fazat e jets s gjat t Nolit, q nga lindja n Ibrik-Tepe, afr Stambollit, e deri te dita q mbylli syt n Florida, USA. pun kjo q mund t bhej vetm nga nj shkrimtar, q e shihte prpilimin e biografis s Nolit si nj detyr t lart kombtare dhe personale, madje, gati si nj mision t shenjt. Ai i jep lexuesit njohuri pr ngjarjet e mdha dhe kthesat vendimtare n jetn e tij, por edhe pr ato nga m t voglat, vjelur nga jeta e prditshme e Nolit, deri dhe sa gota uj pinte n mngjes dhe llojin e ajit p prdorte.



Pr figurn e Nolit jan botuar studime, kujtime, libra dhe punime t do lloji, para dhe pas vdekjes s tij. Prandaj, sht brenda logjiks q shqiptart anemban t din shum gjra pr Nolin. E megjithat, guxojm t themi se dijenia e tyre sht e kufizuar dhe e zbeht, kur sht fjala pr njohjen e detajeve nga jeta poliedrike e Nolit. Sa nga neve, p.sh. dim se Noli i ri punoi n nj mbltore n Stamboll, ndrsa n Athin, nga nevoja pr t
rrojtjen, iu desh t punonte si karrocier, si kopist pr nj dramaturg, dhe si sufler pr nj shoqat teatrale? Sa nga neve dim se Noli hartoi dramn e par Zgjimi n greqisht, tema e s cils ishte zgjimi i shqiptarve, dhe se ai shkroi vjershn e tij t fundit Vdekja e Sulltanit, pes muaj para se t vdiste? Sa nga neve dim se Noli ishte i pari shqiptar n bot q fitoi diplomn Doktor i Filozofis n lmin e shkencave humane nga Universiteti i Bostonit m 1945? Biografia e Fan S. Nolit vlon me qindra fakte interesante si kta, q dshmojn jo vetm pr kujdesin dhe punn e madhe krkimore t autorit, por q shrbejn edhe si nj stoli apo dekor pt ta
veprn m t afrt, m trheqse, m t bukur.



Po t pyesnim se far e trhoqi N. Jorgaqin t shkruante librin enciklopedik pr Nolin, do t msonim se at e trhoqi jo vetm aktiviteti dhe krijimtaria e shumanshme e Nolit, por edhe vet jeta e tij e ndrlikuar, me t prpjetat dhe tatpjetat, me dritat dhe hijet. E trhoqi, si thot vet, jeta private e Nolit, karakteri, temperamenti, bota e tij mendore dhe shpirtrore.



N rrugn e shqiptarizmit



Prof. Jorgaqi na jep t msojm se rruga e gjat e shqiptarizmit t Nolit filloi q n Ibrik-Tepe (emri turqisht pr Qytez), e q andej vazhdoi n Adrianopoj t Turqis, n Athin, n Misir (Egjipt), n Amerik, n Shqipri dhe n vende t tjer t Evrops. Ishin njerzit e familjes dhe rrethit n Qytez t part qe e edukuan Nolin me ndjenjat dhe krenarin atdhetare. Por ishte takimi me Rilindasit n Misir q ushqeu dhe ndezi flak ndjenjat e tij pr tu aktivizuar n rrugn e shqiptarizmit. N Misir Noli i ri hyri n rrethin e shquar t pionierve si Spiro Dine, Thanas Tashko, Jani Vruho, Filip Shiroka dhe ajupi, dhe si pasoj u njoh mir me gjendjen dhe problemet e lvizjes kombtare. Atje, nprmjet shtypit, ai polemizoi me grekt dhe grekomant me armt e fuqishme t dituris q kish prvetsuar, si dhe me armt e guximit, logjiks s mphreht dhe gjuhs s zjarrt, aq sa kish rrezik t vritej nga armiqt e trbuar anti-shqiptar, q smundn ta mposhtnin dot me fjal. N Misir Noli u poq si gruri n kalli, dhe mori vendimin ti kushtonte gjith energjit dhe aftsit e tij shtjes atdhetare.



Sipas kshills q i dhan atdhetart Tashko dhe Vruho n Misir, Noli erdhi n Amerik (m 1906), pr t organizuar mrgimtart e thjesht e t pashkolluar shqiptar, q t punonin pr atdheun e tyre, i cili ishte ende nn sundimin e Turqis osmane. Jorgaqi prshkruan me hollsi jetn e re t Nolit n Amerik, nj jet e vshtir, e pasigurt dhe e mbushur me konflikte. Ktu ai ardhi n kontakt me atdhetar si Sotir Peci, themeluesi i gazets Kombi; Faik Konica, Kost ekrezi, Kristo Dako, motrat Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi, Mihal Grameno, etj. Rrethi i figurave t njohura shqiptare u zgjerua edhe m shum pr Nolin, kur ai udhtoi n Evrop m 1911 npr kolonit shqiptare t Odess, t Bukureshtit dhe Sofjes. Ai turne i dha rast Nolit t takohej me Asdrenin, Luigj Gurakuqin, Dervish Himn, Aleksandr Xhuvanin, Nikolla Naon, etj.



Fan Noli prfitoi nga njohja dhe bashkpunimi q pati me shumicn e figurave t lart-prmendur. Megjithat, Prof. Jorgaqi v n dukje se msuesit m t mdhenj pr Nolin ishin Napoleoni, Jesu Krishti, dhe Sknderbeu. Ishin kta ndaj t cilve ai drejtohej pr kshilla dhe udhzime, duke pyetur vetveten: do t bnin ata pr t zgjidhur problemin q kish prpara? Pr Heroin Kombtar, shkruan Jorgaqi, Noli ka thn: Sknderbeu frymzoi poett tan, frymzoi historiant dhe skulptort tan.Ngandonjher pyes veten i habitur nse kemi ndonj tjetr njeri n mes nesh q sht aq i gjall sot sa edhe Sknderbeu. Shtojm ktu se pr nj koh, n vitet e par n Amerik, Noli u influencua fort nga shkrimet e filozofit gjerman Fridrih Nie, eksponenti i forcs dhe vullnetit t paepur.



Portret i Nolit karakter i ndrlikuar



Gjat 83 viteve t jets s tij, Noli jetoi 18 vjet n vendlindjen, 6 vjet n Greqi dhe Egjipt, disa vjet npr Evrop, 50 vjet n Amerik dhe vetm 5 vjet (1920-24) n Shqipri. N kt rrug t gjat, jeta e Nolit u ndrlikua tepr. Po japim ktu m posht prmbledhjen e karakterit t tij, q i bn vet N. Jorgaqi. Noli ishte njeri i kontrasteve nga m t uditshmet, por dhe nga m njerzoret. I dashur dhe i lidhur me njerzit, po dhe i vetmuar, i adhuruar dhe i nderuar, po dhe i braktisur dhe i prfolur; me shum ndjeks dhe pak besnik t vrtet; i urt dhe i matur, po ndonjher rebel dhe inati; ndrrues dhe romantik, po dhe realist dhe pragmatik,...i sjellshm e korrekt, po jo fort i shquar pr mikpritje.



Diku gjetk, lexojm se pr tu mbrojtur nga shigjetat e kundrshtarve, Noli nj her a dy her e gjeti t arsyeshme t mos zinte ngoje ose dhe t mohonte ndonj t vrtet. Ky pohim tregon sa i drejt dhe sa i sinqert sht autori i ktij libri me portretin q i bn figurs s Nolit. Tregon se ai shkruan me prgjegjsi shkencore, se ka respekt pr t vrtetn, dhe nuk e sakfrifikon at pr t fshehur ndonj t met apo dobsi t Nolit.



Noli ishte i pajisur me cilsi t larta, t cilat u zhvilluan dhe u rafinuan me kalimin e kohs. Ai kishte zgjuarsi t rrall, dijeni dhe kultur t pasur, pen t zjarrt, elokuenc q t rrmbente, ishte poliglot cilsi kto q e vendosn at n krye t mrgats shqiptare n Amerik. Nga ana tjetr, thot Jorgaqi, rrethanat e jets; m sakt, besimi i tronditur ndaj njerzve, e bn Nolin njeri t mbyllur, enigmatik dhe skeptik. Ai kishte miq e shok me qindra, por asnj konfidant q ti hapte zemrn dhe ti besonte t fshehtat. Le t hedhim tash nj vshtrim panoramik mbi jetn personale, intelektuale, politike, letrare, dhe fetare t Nolit.



1) Jeta personale e Nolit



Prof. Jorgaqi jep nj pasqyr t ndritur pr jetn personale t Nolit, me t dhna pr familjen e tij, pr shndetin dhe ushqimin, pr jetn e tij romantike, pr Qytezn e Kolonjs, pr vitet e pleqris dhe vdekjen. Theofani, apo Fani, si e thrrisnin shkurt, lindi natn e Krishtlindjeve, sipas kalendarit t vjetr, kurse me kalendarin e ri m 6 janar 1882, ditn e Ujit t Bekuar. Ai ishte nj nga 13 fmij, shtat prej t cilve vdiqn foshnja. Ishte merita e Nolit q ai i ruajti lidhjet me familjen, sado i angazhuar q ishte, gj q tregon njerzillkun e tij n kendin m thelbsor t shoqris, at t familjes.



Si fmij, Noli ishte tepr i dobt, shndetlig, aq sa nj her, kur u smur keq, pandehn se vdiq, dhe zun ta qajn. Gjendja delikate e shndetit e bri Nolin vegjetarian. Me koh, ai u b besnik i betuar i ushqimit vegjetarian deri n at pik sa shkonte dhe fliste hapur npr kishat e Peshkopats pr t mirat shndetsore t vegjetarianizms.



Nga biografia e Nasho Jorgaqit msuam dika t papritur, dhe pikrisht pr ann romantike t jets s Nolit. N Qytez kur ishte djal i vogl, dhe m von n Adrianopoj, n Amerik dhe n Hamburg, Gjermani, Noli pati raste t dashurohej dhe t martohej, por t gjith tentativat dhe marrveshjet dshtuan, sikur nuk ishte e thn q t martohej dhe t bnte nj jet normale me familje.



Kur ishte Kryeministr i Shqipris, Noli njher, i prfshir nga malli pr vendlindjen e t parve t tij, shkoi n Kolonj dhe pr t parn her (dhe t fundit) pa me syt e tij Qytezn. Pas arratisjes nga Shqipria dhe rikthimit n Amerik, Noli kishte dshir t paprmbjtur pr t vizituar Shqiprin, si n kohn e Ahmet Zogut, ashtu dhe n kohn e monizmit t Enver Hoxhs. Por, ashtu si Moisiu ifut, thot Prof. Jorgaqi, q nuk mundi t shkelte n tokn e premtuar nga Zoti, edhe Noli ishte i dnuar nga fati t mos shkelte m n tokn amtare.



Noli vdiq n kopshtin e shtpis dimrore n Fort Lauderdale, Florida (m 13 mars 1965), me libr n duar. Vlen t themi se tre kapitujt e fundit t biografis, ku prshkruhen me imtsi smundja, vdekja dhe varrimi i Nolit, jan si nj film i bukur dhe tepr mallngjys. N kto faqe, m shum ndofta se kudo gjetk, duket dora e strvitur e autorit, dora e intelektualit dhe njeriut t letrave.



2) Jeta intelektuale e Nolit





Fan S. Noli, thot N. Jorgaqi, rrezatonte menuri e urtsi, humanizm e kultur. Ai ishte padyshim prfaqsuesi m eminent i kulturs s shqiptarve n Amerik. Jeta shkollore ishte nj nga faktort q e prgatiti at pr at vend t lart. Ai ishte nxns par exellence, i lindur pr bankat e shkolls dhe sallat e bibliotekave.



Noli u diplomua s pari nga gjimnazi grek i Adrianopojs, pr t vazhduar m von studimet e lart n Amerik. Ksisoj, nga viti 1909, kur u regjistrua n Universitetin e Harvardit, dhe deri m 1945, kur mbaroi studimet n Universitetin e Bostonit, ai fitoi katr diploma t larta, q nga bakaloreata e deri n doktoratn, n fusha t tilla si letrsia, biografia dhe muzika. Studimet pr muzik Noli i bri n New England Conservatory of Music. Atje ai bri hapa t dukshm jo vetm si student i muziks klasike, por edhe si kompozitor. Njohurit e tija muzikore trhoqn vmendjen dhe fituan respektin, madje dhe admirimin e dirigjentit t famshm t Orkestrs Sinfonike t Bostonit, Artur Fidler.



Pr Nolin, na informon N. Jorgaqi, studimet dhe jeta intelektuale ishin natyra e tij e dyt. Prandaj, na duket si udi fakti se Noli i vogl nuk donte aspak t shkonte n shkoll, dhe e ma e tij, Maria, u detyrua ta shpinte n shkoll lidhur n nj thes.



E prfundojm kt pjes duke shnuar se n nj fjalim q mbajti Noli nj her, ai tha se shqiptart jan raca m e vjetr e Evrops, dhe se gjuha shqipe sht gjuh ariane.



3) Jeta politike e Nolit





Faqet ku diskutohet jeta politike e Nolit, prbejn ndofta tablon m t shklqyer t biografis. Dhe kur themi jeta politike, e kemi fjaln kryesisht pr kohn e shkurt dhe dramatike t Nolit n Shqipri (1920-24). Autori i ksaj vepre e prshkruan kt periudh me pen t frymzuar. Aty-ktu ka faqe me analiza q meritojn t quhen brilante.



Noli shkoi n Shqipri m 1920, i caktuar nga Federata Pan-Shqiptare e Amerks Vatra, si deputet i shqiptarve t Ameriks n parlamentin e ri t Shqipris. N. Jorgaqi trajton me radh e me sistem ngjarjet q pasuan. Ai shkruan pr udhtimin e Nolit n Gjenev ku ai luajti rol kryesor pr antarsimin e Shqipris n Lidhjen e Kombeve (1920), pun kjo q Noli e vlersoi si suksesin m t madh n jetn e tij. Shkruan pr themelimin e Partis Popullore, ku Noli u gjend krah pr krah me Ahmet Zogun, ndonse Faik Konica e kish kshilluar t mos bnte alianc me nj neprk si Ahmetin. Shkruan pr vrasjen e djaloshit idealist Avni Rustemit, pr t ciln gishti iu vu Zogut si fajtori kryesor; dhe pr fjalimin e zjarrt t Nolit n varrimin e Avniut q ngriti popullin m kmb dhe oi n arratisjen e Zogut, dhe emrimin e Nolit si Kryeministr i Shqipris.



Mandej Prof. Jorgaqi bn nj analiz t holl q ngjall admirim, prsa u prket dobsive t Nolit si politikan dhe qeveritar, t cilat m n fund uan n falimentimin e qeveris s tij. Ai v n dukje, nj pas nj, gabimet e qeveris revolucionare t Nolit. E para, njohja e qeveris komuniste t Bashkimit Sovjetik, q alarmoi demokracit e Perndimit. E dyta, mungesa e zgjedhjeve pr t legjitimuar qeverin sipas praktiks s shteteve demokratike. E treta, fjalimi i Nolit n Lidhjen e Kombeve n shtator 1924, i cili ishte vrtet elokuent, por edhe jo-realist dhe i pamatur nga ana diplomatike. E katrta dhe m e rndsishmja, mos-zbatimi i reforms agrare, t ciln vet Noli e ka komentuar me kto fjal: Duke ngulur kmb pr reformn agrare, un ngjalla zemrimin e aristokracis s toks, kurse, duke mos e zbatuar at, un humba prkrahjen e mass s fshatarsis. Si pasoj e ktyre gabimeve, Zogu u kthye n Shqipri n krye t nj ushtrie, qeveria e Nolit u rrzua m 24 dhjetor 1924, dhe Noli me shok u arratisn n Evrop.



Jorgaqi na thot se duke ikur nga Tirana, Noli u b merak m shum pr faqet e Rubairat t Omar Khajamit, q kish prkthyer dhe harroi ti futte n valixh, sesa pr jetn e tij n rrezik. Pastaj shton: Ndoshta ajo (letrsia) kish qn jeta e tij e vrtet edhe n at koh kur drejtonte fatin e vendit.



Por kjo nuk sht e gjitha. Analiza q i bn autori jets politike t Nolit n Shqipri shte m e gjer dhe m komplekse. Ai trajton n thellsi gjendjen tejet t prapambetur t Shqipris n at koh, arsyet dhe pasojat e refuzimit t Lidhjes s Kombeve pr ta ndihmuar financiarisht qeverin e Nolit, dobsit e Nolit si politikan, si dhe faktor t tjer. Diskutimi i holl dhe i prpikt q i bn Prof. Jorgaqi grryerjes dhe shembjes s themelive dhe strukturs s qeveris t Nolit, mund t shrbej si rregullore pr politikant e Shqipris s sotme, se si mund t shmangen gabimet q ojn n shthurjen e shtetit dhe shkatrrimin e kombit.



Jeta e Nolit n arrati.



Pjes e jets politike t Nolit sht dhe koha q ai kaloi n arrati, pas largimit nga Shqipria. Ai po largohej, si thot Prof. Jorgaqi, i mundur, pas aq prpjekjesh pr ti dhn popullit lirin dhe drejtsin shoqrore. Pr t mbjell farn e demokracis e t mendimit t lir, farn e reformave Noli ka thn se trishtimi m i madh n jetn e tij ishte largimi nga Shqipria m 1924, sepse kjo i dha fund puns (s tij) n atdhe.



Noli jetoi n arrati pr pes vjet (1925-30). Ai ndenji m shum n Vjen, por nj pjes t kohs n mrgim e kaloi n qytete t ndryshm t Gjermanis. Jorgaqi v n dukje se n Vjen Noli krijoi lidhje t ngushta me organizata radikale dhe revolucionare si KN (Komiteti i lirimit Nacional), dhe KONARE (Komiteti Nacional Revolucionar), q synonin rrzimin e Zogut me kryengritjen e armatosur t vegjlis shqiptare. Shkurt thn, Noli n kt koh u b nj udhheqs revolucionar, pr shkak t rrethanave. Madje, m 1927 ai guxoi t shkonte deri n Mosk, si i ftuar n festimin e 10-vjetorit t Revolucionit Socialist n Bashkimin Sovjetik. Udhtimi i Nolit n Mosk nxiti armiqt e tij ta akuzojn si bolshevik dhe si agjent i Mosks. N t vrtet, pohon Jorgaqi, Noli ndjente nj far afrsie shpirtrore me t majtn, dhe pr m tepr kish dika te qndrimet radikale t Nolit q sprputhej me kriteret e demokracive si Amerika, etj. Edhe kt her, autori i ksaj vepre tregon qndrimin e tij shkencor dhe objektiv ndaj figurs pr t ciln shkruan.



Prmendim kalimthi se n kt periudh Noli, i njohur dhe i nderuar n Evrop si figur prparimtare, mori pjes n konferenca anti-imperialiste dhe anti-fashiste ku ndodheshin personalitete t till t si Albert Einstein, Frederic Joliot-Curie, etj. Ja, nj tjetr fakt nga biografia q tregon nivelin q kish arritur Noli n rrethet m t lart t kulturs evropiane.





Konfrontimet me serbt dhe grekt.



N jetn e tij politike, Noli pati konfrontime dhe debate me fqinjt e Shqipris si serbt dhe grekt. N. Jorgaqi na njofton se Noli u ndesh me propagandn anti-shqiptare t Greqis, q kur banonte n Athin m 1900, pastaj n Misir, n Amerik, n sallt e Lidhjes s Kombeve n Gjenev edhe gjetk. Si grekt, ashtu edhe serbt kundrshtuan hyrjen e Shqipris n Lidhjen e Kombeve, me argumentin se nj Shqipri me shumicn e popullsis myslimane do t bhej nj Turqi e vogl n Ballkan. Myslimanizmi n Shqipri ishte
hal n sy pr grekt dhe serbt, prandaj bnin prpjekje pr ta kthyer Evropn e krishtere kundr Shqipris.



Ksaj propagande Noli, si Kryeministr i Shqipris, iu prgjegj duke theksuar me krenari se n Shqipri ka mbretruar kurdoher toleranca fetare, dhe pr m tepr marrdhniet midis myslimanve dhe t krishterve shqiptar mund t shrbejn si shembull pr vende t tjer. Vet fakti, thosh ai, q nj peshkop i krishter si ai kryesonte nj shtet me shumic myslimane, prgnjeshtronte propagandn e atyre q e bnin shtje fen e shqiptarve, pr t nxir emrin e Shqipris.



Biografia e Nolit i jep lexuesit t kuptoj se shtje aktuale si ato t Kosovs dhe t amris, ishin n rendin e dits q n kohn e Nolit, kur ai kryesonte qeverin e Shqipris. Ishte profetike kshilla q u dha Noli serbve: t silleshin mir kundrejt kosovarve, q t mos bheshin shkak i grindjeve dhe urrejtjeve midis popullit serb dhe atij shqiptar.



Kto jan disa nga temat q trajton Prof. Jorgaqi n librin e tij, prsa i prket jets politike t Fan S. Nolit, nj jet e koklavitur dhe m n fund tragjike pr Nolin personalisht, por q pati edhe suksese n Gjenev q siguruan integritetin toksor t Shqipris, nj jet madje me vler pr msimet q i jep lexuesit rreth artit t qeverisjes.



4) Jeta letrare e Nolit





Noli u dashurua shpejt dhe prjetsisht pas letrsis, kur u njoh me veprat e shkrimtarve klasik, e sidomos Shekspirin, i cili u b ati shpirtror i Nolit. Nga libri i N. Jorgaqit msojm se Noli u angazhua seriozisht pr prkthimin e veprave klasike botrore jo vetm n Amerik, por edhe n Shqipri kur ishte Kryeministr; madje dhe n arrati, dhe prsri pasi u kthye n Amerik. Lexuesit njihen mir me prkthimet e tij t klasikve si Shekspiri, Omar Khajami, Henrik Ibsen, etj.



Autori i ktij libri vren se Noli n prgjithsi ndjente afrsi mendore e shpirtrore me autort e veprave q prkthente, sepse shtjet q trajtonin ishin shtje pr t cilat Noli vet luftonte: Lufta kundr tiranis e padrejtsis, liria shoqrore e njerzore, personaliteti i njeriut t lir, ngritja kundr konformizmit dhe shtypjes burokratike. N vazhdim, ai shprehet pr gjuhn shqipe t Nolit n prkthimet e tij. N pendn e Nolit, thot ai, gjuha shqipe dshmoi aftsit dhe pasurit e saj.vlerat estetike dhe semantike. Ai prdori nj shqipe t qart, t fuqishme, t bukur dhe ekspresive.



Ve prkthimeve, Noli, sikundr dihet, shkroi dhe vjersha origjinale, t cilat m von u mblodhn dhe u botuan n dy Albume, q fituan nj vend t sigurt n historin e letrsis shqipe. Nprmjet tyre, thot Prof. Jorgaqi, Noli hap zemrn pr fatin e tij t dhimbshm, pr rrugt e mrgimit, pr shokt q e braktisn, si dhe besimin te fitorja mbi tirant. Libri i profesorit sht i pasur gjithashtu me njohuri pr botimet biografike t Nolit. Esht fjala pr veprat madhore Bethoveni dhe revolucioni francez, dhe Gjergj Kastrioti -Sknderbeu, t cilat fituan lvdata jo vetm nga shqiptart, por dhe nga autoritete dhe specialist t huaj n kt zhanr.



Si prfundim, vlen t theksojm se nj nga arritjet m t mdha t autorit t ktij libri, jan kritikat letrare q ai i bn krijimtaris s Nolit. Ato tingllojn t pjekura, kapin thelbin e tems s veprs cilado qoft, dhe shpalosin kuptimin e saj n rrafshin politik, shoqror ose filozofik. Nuk e teprojm kur themi se edhe n diskutimet pr jetn letrare t Nolit, ka analiza t shklqyera q meritojn vuln brilante.



5) Jeta fetare e Nolit



Nj nga tablot m t realizuara t biografis s jan faqet ku N. Jorgaqi prshkruan jetn fetare t Nolit. Fan S. Noli u dorzua prift m 1908 pr t liruar kishn ortodokse shqiptare nga kthetrat e Patrikans s Kostandinopojs; pra, e mori prsipr at detyr nga motive atdhetare. Faik Konica ka shkruar se Dita kur F.S. Noli celebroi meshn e tij t par sht pik kthese n historin e Rilindjes shqiptare. Kjo sht dhe arsyeja q Noli u njoh jo vetm si prift i shqiptarve ortodoks, por si prift i gjith shqiptarve q kishin prqafuar fen e shqiptarizms.



Prof. Jorgaqi v n dukje shum ngjarje t panjohura, ose pak t njohura, pr jetn fetare t Nolit. Ai na informon se, edhe pse Noli u dorzua prift nga kisha ruse n Amerik, ai u prish me at kish m 1919 kur ajo nuk iu prgjegj krkesave t besnikve t Nolit q ai t dorzohej Peshkop. Msojm gjithashtu se n mars 1914, kur Noli u ndodh n Shqipri pr pak koh, ai meshoi n Durrs n prani t Mbretit t ri t Shqipris, Princ Vilhelm Vid; ndrsa m 1938 meshoi n Boston n prani t tre motrave t Mbretit Zog, q kishin ardhur pr vizit npr kolonit shqiptare t Ameriks.



Prsa i prket natyrs s besimit t Nolit, Jorgaqi thot se ai nuk ishte besimtar fanatik, e aq m pak klerik dogmatik. Ajo q e trhiqte at te Krishti ishte thelbi human i jets dhe i msimeve t tij. Ksisoj, msimet fetare t Nolit, si dhe predikimet n kish, ishin t qarta e t thjeshta, t zhveshura nga formalizma dhe dogma t panevojshme.



Duke vzhguar kontekstin e tr t jets s Nolit, disa kan dyshuar nse ai ishte vrtet fetar. Dyshimet e kan burimin nga arsyetime si kta: e para, Noli u b prift pr arsye atdhetare dhe jo fetare; e dyta, ai u b dishepull i filozofit ateist F. Nie; e treta, ai pati lidhje me revolucionar dhe komunist t pa fe; e katrta, ai adhuronte poezin hedoniste dhe erotike t Omar Khajamit. Nuk sht pr tu habitur athere, q Prof. Jorgaqi e gjeti t nevojshme ti kushtoj nj kapitull t tr tems: Ishte apo nuk ishte fetar Noli, sikundr duan t thon disa? Prgjigjja e tij sht nj PO! absolute, definitive. Pr Nolin, thot ai, feja ishte deri n fund vokacioni i tij kryesor. Sado e uditshme q mund t duket, ungjilli ishte libri i tij m i dashur. Ai shton se nga fundi i jets s tij, Noli mendonte se nuk njihte literatur m t madhe se shkrimet e shenjta, asnj muzik m t fuqishme sesa zri q del nga lutjet drejtuar Zotit dhe se ska asnj art m t bukur se arti i lutjes. Mbrojtja q i bn Nolit autori i ksaj vepre, nuk l vend pr dyshim se pr t jeta kishtare vinte prpara letrsis, prpara historis, prpara politiks.



Biografia e Nasho Jorgaqit na jep njohuri gjithashtu pr rolin e Nolit n amerikanizmin e kishave ortodokse. Noli ish i pari nga hierarkt e kishave ortodokse n Amerik q mori masa pr ta
meshn n gjuhn anglishte, duke arsyetuar se duhet ta amerikanizojm kishn, para se t amerikanizohet (dhe t largohet) plotsisht brezi i ri. N kt drejtim, ai bri nj pun t madhe me prkthimin n anglisht t librave kishtare. Duket si nj koincidenc fatlume, por pikrisht n kohn kur vdiq Noli, u themelua Kisha Ortodokse Amerikane, pr t ciln Noli ndrronte gjat shum viteve. Tani, si antare e Kishs Amerikane, Kisha Ortodokse Shqiptare e Amerks siguroi autonomin e saj, dhe mbrohej nga do rrezik q mund ti vinte nga grekomant dhe Kisha Greke.



N luft me Peshkop Mark Lipn.



Nga libri i profesorit kuptojm se Noli pati mosmarrveshje dhe konflikte, qoft me besnikt, qoft me priftrinj rebel, gati n tr jetn e tij fetare. Nj konflikt tepr serioz ishte ballafaqimi me Peshkop Mark Lipen, aty nga fundi i dekads 1940. Kriza u krijua kur disa kundrshtar dhe priftrinj rebel iu drejtuan Patrikans s Kostandinopojs q t drgonte nj peshkop pr ta rrzuar dhe zvendsuar Nolin. Ata ishin t revoltuar pr shkak t lidhjes s kishs s Nolit me Kishn Ortodokse t Shqipris komuniste, si dhe nga simpatia q kish Noli pr qeverin e kuqe t Hoxhs n at koh. T ndikuar dhe nga atmosfera e acaruar e Lufts s Ftoht midis bots kapitaliste dhe asaj komuniste, ata e akuzuan Nolin si komunist, atheist dhe pagan.



Prof. Jorgaqi e prshkruan me objektivitet t admirueshm kt dram, q tronditi bashksin ortodokse shqiptare t Ameriks, dhe u shtri deri n sallat e Kongresit n Washington D.C. Lufta kundr Peshkop Lipes vazhdoi pr disa vjet, por m s fundi Noli dhe Kisha e tij triumfuan, pa psuar ndonj dm t pandreqshm.



Luft pr trashgimtarine e Nolit.



Por konflikti m trondits n jetn fetare t Nolit, shprtheu aty nga viti 1962. Ai prfshiu krert e Federats Vatra, si dhe sekretarin e Peshkopats, At Chris Ellis, dhe pati si shkak qndrimin e but t Nolit ndaj qeveris komuniste t Shqipris, si dhe marrdhniet e At Ellisit me Kishn Greke. Si pasoj, Noli przuri At Ellisin nga kisha dhe u prish me Vatrn.



Jorgaqi na informon se Noli tash u angazhua urgjentisht q t gjente nj peshkop pr ti zn vendin, me qllim q Peshkopata t mos binte n duar t klerit grek. Ai zgjodhi si trashgimtar priftin e tij At Stefan Lasko, dhe e drgoi n Shqipri pr tu fronzuar Peshkop. Mirpo, kundrshtart e Nolit e interpretuan fronzimin e Laskos si komplot komunist pr t vn n dor Peshkopatn Shqiptare t Ameriks. Konfliki vazhdoi plot katr vjet pas vdekjes s Nolit, deri m 1969 kur Stefan Lasko u njoh nga t gjith besnikt e Kishs si trashgimtar kanonik i Nolit.



Gjith kt histori t dhimbshme pr Nolin, n perndimin e jets s tij, autori i ktij libri e rrfen qart, n thellsi, me objektivitet dhe me mjeshtrin e tij t zakonshme.



Figura parsore n jetn e Nolit



Duke shfletuar biografin kuptojm se jeta e Nolit ishte nj lloj vorbulle, e mbushur me aktivitete e me kriza. I rrethuar me miq e armiq, ai qarkullonte midis figurave m parsore t bots shqiptare. Nj nga vlerat m t spikatura t librit jan portretet q vizaton profesori pr disa nga kto figura.



Ja, portreti pr Faik Konicn: Konica i la mbresa t thella Nolit me kulturn e tij t gjer, aq sa Noli, n fillim, e shihte veten si nxns i tij. Por si njeri, ai ishte i vshtir, me dy shpirtra t kundrt, delikat dhe i vrazhd, mendjegjer e zemrvogl, kavalier dhe egocentrik. Kushdo q e kundrshtonte ose e kritikonte ishte, pr t, ose grekoman, ose turkoman dhe akoma m keq, intrigant, i shitur ose spiun.



Ndrsa pr Mbretin Zog, ai shkruan: Zogu ishte njeri i veprimit dhe jo i fjalve. I mungonte elokuenca, rrinte i heshtur si sfinks. Ishte i zgjuar dhe dinak, trim dhe oportunist, i egr, realist dhe pragmatist i paskrupullt, konseguent n synimet e veta dhe dyshues i prhershm. Ktyre cilsive u shtoheshin dhe aftsia e shquar organizative dhe ushtarake, vetbesimi n forcat e veta, intuita e rrall dhe njohja e gjithanshme e psikologjis shqiptare.



Por Konica dhe Zogu jan vetm dy nga personalitetet pr t cilt profesori vizaton portrete. Ai bn t njjtn pun dhe pr Kost ekrezin, Luigj Gurakuqin, Mbretin Vilhem Vid, etj.



E prfundojm kt pjes me nj shnim pr Mary Johns, sekretaren e Fan Nolit. Prof. N. Jorgaqi meriton duartrokitje t nxehta pr portretin e ndritur q i bn sekretares, e cila i shrbeu Nolit me prkushtim t admirueshm plot 25 vjet, deri ditn q ai u nda nga kjo bot.



Noli, Konica, Zogu dhe Hoxha





N jetn e Fan Nolit hyjn e dalin shum figura me emr n faqet e historis shqiptare. Por, sipas gjykimit ton, ata q lan gjyrmat m t thella jan Faik Konica, Mbreti Ahmet Zogu, dhe diktatori Enver Hoxha.



N lidhje me Konicn, Jorgaqi v n dukje se Noli dhe ai, si figurat kryesore t Vatrs dhe Diellit, patn marrdhnie t ngushta deri m 1924, kur Noli falimentoi n Shqipri. Pasi u arratis Noli, Konica u distancua menjher, dhe nprmjet Diellit zuri t lvdoj Zogun, duke harruar t gjitha t zezat q kish thn pr t, ku e cilsonte gjarpr, malok e njeri me mendsi tipike orientale. Ftohtsia midis tyre shkoi deri atje sa Konica e akuzoi Nolin si bolshevik. Nga ana e tij, Noli e denoncoi Konicn si njeri i intrigave dhe i ziafeteve, shrbtor dhe servil i Zogut. Polemika vazhdoi pr 12 vjet.T dy shokt e vjetr u pajtuan m 1937. Pas vdekjes s Konics m 1942, Noli u prpoq me prkushtim q t plotsonte amanetin q i kish ln, pr tia drguan trupin n atdhe. Por Tirana komuniste mbajti heshtje.



Marrdhniet e Nolit me Zogun u zhvilluan gjat gati tre dekadave, dhe patn kthesa t uditshme. Profesori na informon se pas arratisjes s Nolit, Zogu e dnoi at me vdekje in absentia, jo njher por dy. Ai thot gjithashtu se Noli e kritikoi Traktatin italo-shqiptar t Zogut m 1926, si dhe shpalljen e Zogut si Mbret i Shqipris m 1928, duke thn se pr nj kuror mbretrore ai e shiti vendin dhe e ktheu Shqiprin n koloni italiane. Jorgaqi v n dukje se q athere Noli paralajmroi invadimin e ardhshm t Shqipris nga Italia fashiste. Megjithat, kur Noli u smur keq nga pleviti pasi u kthye n Amerik dhe iu drejtua Mbretit pr ndihm, Zogu u tregua fisnik e bujar dhe i drgoi t hollat q i duheshin pr tu mjekuar. Gjat Lufts s Dyt Botrore Noli, i shqetsuar pr fatin e Shqipris s okupuar, prkrahu lvizjen pr t krijuar nj qeveri shqiptare n mrgim, t kryesuar nga Mbreti Zog, n mnyr q t sigurohej sovraniteti i Shqipris pasi t mbaronte lufta. Noli hoqi dor nga Zogu vetm kur msoi, m 1944, se Partizant n Shqipri kishin formuar qeverin e tyre, nn kryesin e Enver Hoxhs.



Sipas njohurive q na jep Prof. Jorgaqi, duket se marrdhniet e mira t Nolit me qeverin komuniste t Hoxhs kishin pr baz dy faktor: Nj, Noli e shihte fitoren e Partizanve si garanti t integritetit toksor t Shqipris meraku i tij kryesor dhe i prhershm. Dy, Noli ndjente afrsi shpirtrore me qeveritart e rinj komunist, mbasi ata bn at q ai skish arritur t bnte dikur n Shqipri. Ai u bind se Shqipria, nga nj iflig i bejlerve (ishte) kthyer n nj tok t fshatarve dhe puntorve, ndonse ajo q po ndodhte n Shqipri shton Jorgaqi ishte larg nj demokracie t tipit perndimor, sepse mungonte opozita legale dhe shoqria pluraliste. Por dalngadal, me kalimin e viteve, Noli u ftoh me Tirann zyrtare pr arsye t ndryshme, nj nga t cilat ishte politika e vetizolimit t Shqipris nga bota. Nga ana tjetr, edhe Hoxha u ftoh me Nolin pr disa arsye, midis tyre dhe hapja e dyerve t Vatrs m 1959 pr mrgatn politike n Amerik si Ballistt, etj. Jorgaqi e komenton kt ngjarje duke thn se Noli kaprxeu hendekun q ish hapur midis tij dhe Ballistve, dhe pr m tepr tregoi tolerancn dhe mendjen e tij t hapur, humanizmin dhe frymn demokratike q e karakterizonte.



Kemi folur ktu pr marrdhniet e Nolit me tre figura kryesore. Por n jetn e Nolit luajtn rol dhe shum figura t tjera, midis tyre intelektuali Sotir Peci, gazetari Mihal Grameno, ish-sekretari i tij Andon Frashri, nacionalisti Kristo Dako s bashku me motrat Sevasti dhe Parashqevi Qiriazi. Historit e ktyre e bjn m t pasur e m t plot biografin madhore t profesorit.



Noli dhe Amerika



Jeta e Nolit n Amerik, ku ai kaloi m t shumtn e jets s tij, pati peripeci apo kthesa t theksuara. N fillim, Noli ndjente paknaqsi n Kontinentin e Ri. Kjo Amerik e shkret m mbyti, u ankohej shokve, sipas citatit t Prof. Jorgaqit. Ai ndihej i vetmuar, i huaj, pa miq t vrtet. Por gjendja e trazuar shpirtrore nuk ia preu hovin Nolit pr t realizuar qllimin pr t cilin kish ardhur n Amerik.



N. Jorgaqi rrfen imtsisht ngjarjen historike t takimit t Nolit me Presidentin Vudro Vilson m 1918, dhe zotimin q mori nga ai pr t mbrojtur Shqiprin n Konferencn e Paqes n Paris. Sikundr dihet ai e mbajti zotimin, dhe shptoi atdheun nga coptimi. Por Jorgaqi v n dukje edhe nj fakt tjetr tepr interesant. I influencuar nga kshilltar t paaft, Vilsoni n Paris i dha t drejt Italis q t aneksonte Vlorn.



Pasi Shqipria ra n duar t komunistve, Noli pati frkime politike me Amerikn pr shkak t prkrahjes s tij pr qeverin e Hoxhs. Dyshimet ndaj Nolit nga qeveria amerikane shkuan deri atje sa ai u thirr m se njher n zyrat e F.B.I.-is, q t jepte llogari pr takimet dhe bisedat me zyrtart e delegacioneve q vinin n Amerik nga Shqipria. Por incidente t till nuk krijuan ndonj kriz n jetn e Nolit.



Me kalimin e viteve, sa m shum Noli zhgnjehej me regjimin e Hoxhs, aq m afr ndihej politikisht dhe shpirtrisht ndaj Ameriks. Ksisoj, thot Jorgaqi, n festimin e 50-vjetorit t ardhjes s Nolit n Amerik, m 1956, ai ndihej krenar dhe mirnjohs karshi Ameriks, dhe ishte i ndrgjegjshm se ktu, n kt vend, ai mori idet e demokracis e t liris pr ti shpn e zbatuar ato n Shqipri. Ndofta kulmi i ktij procesi ardhi n vitin 1964, me rastin e festimit n Washington t 400-vjetorit t lindjes s Shekspirit. Si shekspirolog q ishte, Noli u ftua n Shtpin e Bardh n festn q organizoi President Lyndon Johnson. Ishte nj nder ky jo vetm pr Nolin personalisht, por dhe pr bashksin shqiptare n Amerik, si dhe pr kulturn shqiptare.



Shnime prfundimtare





Ky komentar ka karakterin e nj prmbledhje t lnds s biografis, dhe si i till trajton ngjarje, probleme dhe kthesa me rndsi n jetn e Nolit. Por pavarsisht nga meritat q mund t ket, ai sht i kufizuar dhe i prcipt n krahasim me prmbajtjen shum t pasur t librit dhe nivelit t lart t trajtimit nga autori, n planin ideor, semantik dhe stilistik.



Pr biografin Jeta e Fan S. Nolit, persona t respektuar kan thn se Prof. Nasho Jorgaqi me kt vepr i ka ngritur nj monument Nolit. Fjala monument na duket e drejt dhe e prshtatshme.



Jorgaqi paraqitet n faqet e ksaj vepre si intelektual dhe shkrimtar erudit, i aft t gjykoj drejt dhe ti analizoj gjrat n thellsi, si dhe i prgatitur t nxjer t vrteta t prgjithshme nga t dhnat specifike. Ne na ka
prshtypje qndrimi i tij shkencor. Ai nuk pretendon se ska ln gj pa zbuluar e pa thn nga jeta e Nolit. Nuk druhet t thot se pr kt ose at shtje nuk dim, ose nuk kemi dijeni t plot. Kjo sht nj nga cilsit e shkrimtarit t ndrgjegjshm.



N. Jorgaqi thot se hartimi i biografis s Nolit ishte nj barr e rnd (q e angazhoi) shpirtrisht, mendsisht dhe fizikisht afro 25 vjet. Por, me gjith punn e lodhshme q bri pr t hartuar kt biografi voluminoze (mbi 1100 f.), ai ende ka dyshime pr rezultatin. Me modesti dhe ndjenj prunjsie t rrall, ai thot se m mundon idea sesa ia kam arritur t shkruaj nj biografi t denj pr Nolin. Ne prgjigjemi se ai ska aspak arsye t bhet merak. Me biografin e tij madhshtore, ai i ngriti nj monument jo vetm Nolit, por edhe vetes s tij, sepse kjo sht pa dyshim kryevepra e tij.



E prfundojm kt komentar duke thn se biografia e Nolit q prpiloi profesori, meriton t prkthehet dhe t botohet jo vetm n anglisht, por edhe n gjuh t tjera, n mnyr q bota e jashtme t njihet me kt personalitet t shquar t kombit shqiptar. Ai ose ajo q do t merrte prsipr kt pun, do t hynte n radht e prkthyesve t nderuar, q kan fituar respektin e prjetshm t bots shqiptare.