Jeta sht shum her m e talentuar se ne thot n nj tregim t tij shkrimtari ruso-amerikan, Vladimir Nabokov-i. Ktu nuk sht fjala pr nj krahasim universal, por pr nj konkurrenc n botn e trillimit, prderisa medja mburracake e docili shkrimtar e ka t pashmangshme operacionin e holl t imagjinats artistike, duke iu prshtatur njfar arketipi mimetik t realeve q ofron jeta. E pikrisht ktu e kam fjaln: edhe n kt betej, jeta, si e ka vn re Nabokov-i, sht e pakonkurrueshme me paradokset q shfaq, t cilat, e nxjerrin huq do version t bots s trilluar imagjinative t artistit. T merremi vesh, ne kemi parasysh n rrfimin ton at sfer t trillimit q kulturologu holandez Johanes Huizinke e ka quajtur Homo ludens (njeriu lojacak), dhe aspak jo trillet lojacake t krijuesit anonim t barcaletave n zhanrin e nonsensit. Se sa madhshtore dhe e frikshme sht sentenca e Nabokov-it, do ta kuptojm pasi t kemi rrfyer tre momente q nga Shqipria komuniste prgjat dhjetvjearit 1960 1970, duke shprfillur ndoshta qindra reale t tjera edhe m t spikatura, me t cilat, gjithkushi mund t ndrtoj, jo si un nj ur me tri harqe, por ura galopante me qindra kmb n gremin.



Rasti i par



I prket fundit t viteve pesdhjet dhe, ma merr mendja, gjithkush q ka ndjekur emisionin Opinion t para dy javve, me temtik gjyqet komuniste t desantve, e ka akoma t freskt nj kronik mbi gjyqin e Hamit Matjanit.



Ndr t tjera, nga kronika e atyre viteve, pam t rrfente kundr Hamit Matjanit edhe nj dshmitar nga Lushnja. Ja, pak a shum, fjalt e dshmitarit para gjyqit:

Dshmitari: Hamit Matjani sht nj kriminel. Ai m ka vrar djalin.

Gjyqtari: Na tregoni, si e vrau.

Dshmitari: M than se Hamit Matjani t ka vrar djalin. Vajta un n ar dhe e gjej djalin t vrar. Kush t vrau mor bir? - i them. M vrau Hamit Matjani, - tha im bir.



Sado tragjike, njeriu me mendje t shndosh nuk e prmban t qeshurn nga absurditeti i ksaj dshmie. Dikush mund ta vazhdoj edhe m tej konfirmimin q i bn i ati gjoja vrasjes s djalit. Pr shembull, ai shkon periodikisht, nj her n muaj, dhe e ripyet t birin: Kush t vrau, mor bir?, - dhe ai, po gjithmon, ngre kryet nga pllaka e varrit dhe, i paturbulluar, prgjigjet po njlloj: Hamit Matjani!.



Rasti i dyt



Ka ndodhur n Kuks, dy-tre dit pas vrasjes s Xhon Kenedit. N kafen qendrore t qytetit, n nj tavolin me burra moshuar, ulet dhe fshatari Faslli D. Pihet kafe dhe dridhet duhan, kuvendohet pr vrasjen e Kendedit. Vetm Faslli D nuk flet, paraplqen t dgjoj t tjert. Herdokur, burrat e pyesin: Fol Faslli, ti pse nuk flet? A t ra keq pr pr burrin e bots? Se, helbete, u fik n lulen e rinis!.



Valla, hi spo mvjen keq burra! Si me mardh keq pr dushmanin? Qe ku po ua the: me dorn tim e kam vra!. Si kshtu?, habiten t gjith. Po, or po! Vet e vrava! A mkeni pa kt muajin e fundit kndej pari? Ku thoni ju se kam qen? Jua them un, mod u ngutni: me detyr! Me detyr madhor, or burra, me hequn qafe presidentin e imperializmit amerikan. Dhe e hoqa qafe. Ja ku ktheva. E ju m pyesni, a mka ra keq? Hi valla. Pas ktyre fjalve nuk kuvendohet m. Sekush gjen sebeb me u largu, ndrsa Fazlli D ndjehet i prkdhelur n sedr q ia doli t trheq vmendjen e t gjithve. Madje aq shum i plqeu historia e sajuar, sa e tregoi edhe n disa vende t tjera, derisa filloi vetmevete ti vij keq q nuk kishte ndodh menjmend ashtu si ia kishte kanda atij.



T nesrmen arrestohet Faslliu. Fillojn nnt muaj hetime e tortura. Ku ke qen tash nj muaj?, e pyesin. Paj n stane dhe n mal pr dru e land, bre burra, pse m mundoni?. M k, me cilt?. Fazlliu tregon ata pak njerz q ka ndesh, t cilt, pr udi, kur ballafaqohen n hetuesi, i bijn mohit. Dhe prsri rifillojn torturat: Fol, ku ke qen! Si e vrava Xhon Kenedin? Me k ishe? Kush ju drgoi? Cili spiunazh?, etj, etj. Fazlliu betohet se ka qen thjesh shaka dhe m kt mbrohet edhe n gjyq, por nuk pi uj asgj. Faslli D, e dnojn me 20 vjet burg.



Rasti tret



N gjyqin e dnimit t shkrimtarit dhe publicistit dibran Bajram Hyseni, aty nga fundi i viteve gjashtdhjet, dshmirai Veli S. kmbnguli deri n fund, se atij i pasksh thn i pandehuri q s shpejti ushtria jugosllave do t hynte n Dibr dhe, mandej, do t rrzonte regjimin e Enver Hoxhs. Hetuesi e pyet dshmitarin, n far munyre ta tregoi Hyseni msymjen e armats jugosllave dhe Veli S, n t gjitha seancat e dshmis kmbngul n rrfimin e vet.



I pandehuri Bajram Hyseni na thoshte se jugosllavt do t zbarkojn nprmjet Drinit me 100 nndetse. Njqind nndetset do t ndalojn afr Fush-Alije, n pyllin e zallit t Zbinecit dhe prej tyre do t zbarkoj gjith ushtria me pajimet e armatimet e rnda deri n gryk. Ata menjher do t sulmojn: brenda nj ore do t marrin pushtetin n Dibr dhe, mandej, brenda dits n gjith Shqiprin.

Hetuesi e pyet: Pse ua thosht Bajram Hyseni kto, far krkonte prej jush?

Dshmitari: Na i thoshte q ne t ishim n gatishmri, ti ndihmonim dhe si shprblim, do t vendoseshim n poste t larta drejtuese t shtetit.



Megjith kundrshtimin e Bajramit, q kjo dshmi sht nj jermi naive dhe e pabaz, prderisa Drini nuk sht i lundrueshm, fjalt e dshmitarit u prfilln: Bajram Hyseni u dnua me 20 vjet burg.



Njeriu, duke dgjuar anekdota, ia prshtat rrfimit njfar imazhi t kushtzuar alegorik e, s kndejmi, buron e qeshura. Po kur rrfimi, megjithse ngjan me strukturn e anekdots, nuk sht aspak anekdot? Ja pse kumbon e vrtet sentenca e Nabokovit, se jeta sht shum her m e talentuar se ne. Madje jo vetm pr utopin, por edhe pr antiutopin n mbretrin e absurdit. Gjithsesi, edhe ajo ka t qeshurn e saj skrmitse. E vetmja e qeshur q karakterizon botn e privuar nga humori t komunizmit shqiptar.