Zorba është vënë në skenë me koreografi të Lorca Massine, muzikë Miki Theodhorakis dhe libret të Nikos Kazanzakis




Zorba dhe krcimi i tij njihet prej kohsh kudo n bot. T kujtojm vallzimin dhe shprthimin e aktorit hollivudian Antony Quinn n filmin me titullin “Zorba” dhe menjher rikthehen emocione t paharruara e gjendje impresionuese t paprsritshme. Na kujtohet karakteri i tij i rrmbyer, i vrullshm, i zjarrt dhe entuziast. Pr baletin “Zorba” dim q sht vn n sken me koreografi t Lorca Massine, muzik Miki Theodhorakis dhe libret t bazuar ne romanin e Nikos Kazanzakis. Teatri Kombtar i Opers dhe Baletit na e ofroi kt vepr me koreografin e Arian Sukniqit. Koreografin e ka trhequr muzika e bukur, e tendosur me emocione, ku tingllon fuqishm dshprimi i thell, ngazllimi dhe gzimi i paprmbajtur.


Muzik e mbushur me motive mesdhetare greke, q mbetet gjithsesi klasike e vrtet. sht nga punimet m t mira t Mikis Theodhorakis si sht dhe nj nga veprat letrare m t lexuara. Ngjarja e ksaj vepre zhvillohet n ishullin e Krets (nga autori), ndrsa n balet at mund ta presupozosh t vendosur n do ishull t Greqis. Libreti i pasuruar nga Sukniqi ka nj shtres tematike t vetme dhe t gjer. N t shtjellohen dy histori dashurie mjaft njerzore, n nj jet t mbushur me bukurin dhe hidhrimet e saj. Ndrthuret si nj e vetme dashuria e dy t rinjve dhe ndrprerja e saj me dhun, si dhe jeta dhe dashuria e vonuar e Zorbs. Kjo e gjitha bie n kundrshtim me do standard konvencional t rregullave t shoqris dhe komunitetit ku jetojn. Veprimi i tyre sht n polemik me mjedisin, por sht gjeneroze dhe njkohsisht ndjek traditn e njerzve mesdhetar, q mbrojn peshn e opinioneve t tyre brenda rregullave t vendosura nga vet ata.


Kt thelb koreografi Sukniqi sht munduar ta shtjelloj dhe ta thur n baletin e tij, me imazhe koreografike t bollshme, duke i ln liri fryms krijuese, deri aty sa ndonjher przihet vrtetsia me formalizmin, realizmi me futurizmin, por megjithat, ato marrin vlera artistike e t bindin me arsyetimin pr at ka ndodh n shfaqje. E kompozuar nga ana regjisoriale jo vetm n nj platform skenike, por me dy dhe plus shkallt q shfrytzohen, autori si ide shpreh mendimin e gjith shoqris, n nj vendosje polifonike koreografike, pa teprime dhe paksa i kursyer n pasurin e lvizjeve. Gjithsesi, me grupime t dallueshme krijohen skema q transmetojn gjendje emocionale n mjedisin ku veprojn Zorba, Marina, Xhoni e t tjer personazhe. E gjith kjo struktur q mban n kmb baletin e bn t qndrueshm impulsivitetin e lvizjeve.


Kjo gj, dinamikn e shfaqjes, e bn t gjall q t shprehet liruese e ndonjher futuriste, por q n brendsi ruan me fanatizm at ka sht natyrale, reale. Kjo ndoshta ka lidhje edhe me karakterin e ndrlikuar e disi cigan t Zorbs dhe vendimin e Marins pr t guxuar jetn e lir prball opinionit. Zorba sht nj njeri i lidhur shum me jetn, sa i natyrshm aq i bindur pr t qen fare i lir, i liruar nga dogmat e mjedisit rrethues, njkohsisht problematik e n t njjtn koh modern. Ai ashtu si mendon, po ashtu vepron. Zorba sht indiferent ndaj opinioneve dhe reagimeve t t tjerve, por ndodhet pran Xhonit kur ai vuan pr vrasjen e t dashurs. Ai dashurohet me Ortencn, respekton t kaluarn e saj dhe i thur apoteoz adhurueses, e mbulon me lule kur lidhet me t dhe e bn t pavdekshme dashurin e tyre kur ajo largohet nga kjo jet, nga mjedisi torturues q e lodhi at. N t njjtn koh Zorba e gzon t jetuarit, gjith dertet ai i harron e me nj lloj cinizmi krkon qetsi dhe liri aty ku sht m e vshtira.


I dashuruar me muzikn dhe ngjarjen, Sukniqi ka gjurmuar shum n mjedisin ku jetojn personazhet dhe njerzit. N koreografin e tij ndihet prve t tjerave krcimi ballkanik, n kt rast ai grek. N gjuhn e trups dhe personazheve ndjehet shum natyrshm motivi popullor, i ndrthurur me tekstin e krijuar koreografik q bjn t ndjehet qart hegjemoniteti gjenetik i trsis s gjuhs koreografike, i stilit t shfaqjes. Si n lvizjet, ashtu edhe n xhestikulacionin e Zorbs, n prgjithsi n figurn e tij, ndihet karakteri shum i spikatur i ktij personazhi. Historia e Zorbs dhe figura e tij artistike e krijuar nga Sukniqi dhe e mishruar n sken nga Altin Koruti, sht nj arritje artistike q i ngjan nj qenieje njerzore t veant shum, e cila sht lidhur n mnyra t ndryshme emocionale me ekzistencn e paevitueshme t qenieve t tjera n shfaqje. Zorba e Korutit sht i prfshir n ngjarje, pasione e gzime, n dhembje dhe n halle, n kto kontraste t ekzistencs, q sht bazuar n simbolin e t gzuarit dhe t jetuarit.


Arian Sukniqi ka bashkpunuar me skenografin Platon Bardhi, kostumografin Taulant Pustina, pr t sjell nj mjedis q e ndihmon dramn t vij e qart. Ta pasuroj at me detaje interesante regjisoriale. Mbi t gjitha gjuha koreografike dhe trupi i njeriut transmetojn shqetsime, gzime, hidhrime, por edhe apoteoz rrqethse ku njeriu transformohet pothuaj n nj hyjni. Gjuha koreografike e dy t rinjve sht paksa e ndryshme nga ajo e Zorbs. N lvizjet e tyre ato jan sa klasike po aq dhe bashkkohore. Muzika e ka shtyr Sukniqin q dashurin e tyre ta shpreh n nj gjuh m t thjesht, pr t’u larguar nga klishe t gatshme me hedhje-ngritje standarde, por ka harruar q dramaturgjis s ktyre dueteve t’i vinte m shum rndsi. Megjithat, me duetet e Marins dhe Xhonit ndjehet shum qart q n do epok dashuria sht pothuaj e njjt, e bukur, e uditshme, paksa e habitshme. Dhimbjen pr vdekjen e Marins, Xhonit si melhem ia zbut ndihma e Zorbs, kur ai gjendet pran me kurajn dhe optimizmin e tij.


Trupa e baletit sht shum aktive, ajo sht personazh i rndsishm n shfaqje po aq sa personazhet kryesore. Gjuha e saj konvencionale, pak formale, n trsin e saj ndihet e thurur mir n motivin e valleve popullore greke. Bulzat e saj t veanta dhe plot efekte aq t bukura dhe t dallueshm, t shtrira n trsin muzikore i japin nj ton t ngroht dhe portret t fuqishm karakterit t saj. Arian Sukniqi me krijimet e tij e sidomos me kt t fundit, nuk ka ardhur n grupin e krijuesve, q n fillim t hers me kostumin e gatshm t nj talenti t reklamuar me buj. Atij i mungonte aureola e t qenit protagonist, e autorit t mirfillt. Bashk me ndonj tjetr, hap pas hapi me guxim, pasion dhe t lir pr t krijuar, po afirmojn veten si vazhdues dhe protagonist n artin e baletit q ka qen gjithmon i suksesshm n vendin ton.


Kjo bie n sy n premiern e baletit “Zorba”. Sukniqi ka shfrytzuar me zgjuarsi situatat e suzhetit letrar. I ka ngarkuar ato me intensitet t dukshm dramatik dhe lirik, kur me lvizjet e krcimit shfrytzon do mundsi q i jep tingulli muzikor. Trupin, gjymtyrt e tij, kombinimin e tyre qoft ndonjher formal i dramatizon me situata, v n lvizje ngjarjen, skalit personazhet dhe mban n gjendje ankthi zgjidhjet q do t pasojn m von.


Interprett e ktij baleti t formuar si artist dhe t talentuar, t pajisur me prvojn e fituar n Teatr, e lartsojn dhe gjallojn krijimin e Sukniqit me krcimin dhe interpretimin e tyre, q dallon e bie n sy qysh n batutat e para. Angazhimi n kt trup i shum koreografve t vendit dhe t huaj ka ndikuar shum n nivelin e ksaj trupe t baletit kombtar. Tradita e krijuar nga koreograf dhe krcimtar t paharruar dhe nevoja e m t rinjve ka
q kjo trup t prballoj me sukses disa gjini dhe zhanre baleti. N interpretimin e solistve bie n sy kultura e krcimit, ndjesia e kombinimit t lvizjes me t ndjerit, kur prcillet n trupin dhe shpirtin e tyre. Zorba (Altin Koruti) vjen i plotformuar n nj figur t krijuar me sens t fuqishm artistik dhe nikoqirllk zanatliu. Prototipi i nj njeriu t lasht me nj plastik q t shpie n tradit, por bashkkohor kur bhet aq gjeneroz, shpirt madh dhe i paprkulur q at ka mendon e bn dhe e shijon gjer n fund. Koruti qndron mir, kur vepron mbi kto dy gjendje, tradicionalen dhe modernen. Kt karakter dhe statur t dyfisht ai e prballon me kualitet dhe klas, krijon kulminacione, t hedh n emocione rrqethse.


E brisht, e sinqert, e pafajshme dhe e impostuar ishte Erisa Gina n nj personazh q ajo e kishte
t